فوتو: Abai.kz
«قازاق ٷشٸن سايتانمەن دە سٶيلەسۋگە بارمىن!»
وسپان باتىر
ەشقاندايدا ٶزگە ۇلت قۇردى دەپ ايتۋعا بولمايدى!
شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىن قۇرعان - ول كٶرشٸ ەلدەگٸ قازاق جۇرتى.
سىرتتا قالعان يسٸ قازاقتىڭ قالىڭ بٶلٸگٸن ەل ەتەم دەپ اتقا قونعان, سول جولدا ٶزٸن قۇربان ەتكەن قازاقتىڭ سوڭعى باتىرى وسپاننىڭ الاش بالاسى ٷشٸن ورنى ەرەكشە. بۇل تاريحتى ۇمىتۋعا ەستە بولمايدى.
داقپىرتى الىسقا كەتكەن, وسپان باتىر جٶنٸندە ايتىپ تا جازىلىپ تا كەلەدٸ. شىعىس تٷركٸستاندا تەۋەلسٸز ەل قۇرسام دەپ ايقاسقا تٷسكەن باتىرعا, كەزٸندە كەڭەس وداعىنىڭ ايتارلىقتاي كٶمەكتەسكەنٸ راس. تٸپتٸ, مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ: ل.پ.بەرييا, س.كرۋگلوۆ, ۆ.اباكۋموۆتىڭ جەتكٸزۋٸمەن, ستاليننٸڭ ٶزٸ, وسپان باتىردىڭ كٶتەرٸلٸسٸنە ٷلكەن مەن بەرگەن ەكەن. وعان مىنا حاتتار كۋە:
ستالين نە ٷشٸن قولداۋ كٶرسەتتٸ?
«حورلوگيين چويبالسان!
دو مەنيا دوشلي سلۋحي, چتو نا تەرريتوريي كيتايا ۆ التايسكيح گوراح, پودنياليس ۆوسستانييا كازاحوۆ, پود رۋكوۆودستۆوم وسپان باتىرا. پورۋچايۋ ۆام ۋتوچنيت ۆسە دەتالي ي دولوجيت منە. رۋكوۆودستۆوم شان كاي شي, ارمييا گوميندانا گوۆوريات ۆىتەسنياەت ەتو ۆوسستانيە. موجەت ستويت, پوموچ ەتومۋ حرابرەتسۋ, ۆوەننوي پودموگوي, ليبو ورۋجيەم ي سوۆەتنيكوم. جدۋ وتۆەتا…»
يوسيف ستالين. كرەمل.
سونداي-اق, بٸرنەشە ايدى ٶتكٸزٸپ بارىپ, ەكٸنشٸ حاتىندا بىلاي دەپتٸ:
«حورلوگيين چويبالسان!
ۆام نۋجنو سروچنو سەزديت, نا مەستو ۆوسستانييا ي ۆمەستە س رۋكوۆوديتەلەم ەتوگو ۆوسستانييا سوزدات ۆرەمەننوە پراۆيتەلستۆو, س پوسلەدوۆاتەلنىم وبرازوۆانيەم ۆ رەسپۋبليكۋ».
يوسيف ستالين. كرەمل.
سوناۋ التاي تاۋى مەن تارباعاتاي جەنە الاكٶل ارالىعىندا جاتقان ۇلان-عايىر دالانى مەكەن ەتكەن قازاقتاردىڭ ٶتكەنٸ, بٸزگە ماقتانىش تۇتارلىقتاي, ەرٸ قۇرمەتتەۋگە تۇراتىنداي ۇلى تاريح. سول دالادا تٸرشٸلٸك كەشكەن بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز تەۋەلسٸز ەل بولۋعا قانشاما رەت تالپىنىپ, كٶتەرٸلٸسكە شىققان. وڭتٷستٸك شىعىس تٷركٸستانداعى كٶتەرٸلٸستەردٸ ەسەپكە الماعاندا, ودان كەيٸنگٸ ەڭ ٸرٸ كٶتەرٸلٸس وسپان باتىر كٶتەرٸلٸسٸ دەۋگە بولادى.
1940 جىلى التايدىڭ كٶكتوعاي اۋدانىندا بۇرق ەتكەن ەسٸمحان, ىرىسحان, اقتەكە ٷشتٸگٸ باستاعان رۋ اقساقالدارىنىڭ قىتاي ٷستەمدٸگٸنە كٷرەسٸ كەيٸننەن سونىڭ قۇرامىندا بولعان وسپان باتىردىڭ باسشىلىعىنا اۋىسادى.
وسى ارادا ازداپ شەگٸنٸس جاساپ, مىنا بٸر قۇجاتتى دەرەكتٸ ايتا كەتەيٸك.
XX عاسىردىڭ 30 جىلدارىنىڭ ٶنە بويىندا ي.ۆ.ستاليننٸڭ قولتىعىنا كٸرٸپ, كەڭەستٸك ساياساتتىڭ قولجاۋلىعىنا اينالعان شىڭجاڭ دۋبانى شەن شيتساي 1942–43 جىلدارى اشىق انتيكەڭەستٸك باعىت ۇستاپ, يمپەراتور چان كايشي بيلٸگٸن قولداي باستايدى. شەن شيتسايدىڭ وسىنداي ساياساتىنان كەيٸن, كەڭەس وداعى بۇعان ارنايى شەشٸم قابىلداۋعا مەجبٸر بولدى ل.پ.بەرييا, س.كرۋگلوۆ, ۆ.اباكۋموۆتىڭ ستالينگە جولداعان بايانحاتىندا, وسى شەشٸمدٸ ورىنداۋ ٷشٸن شىڭجاڭ ٶلكەسٸنە جاسىرىن تٷردە ارنايى ادامدار جٸبەرٸلٸپ, قىتايلارعا قارسى كٶتەرٸلٸس ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنىڭ قارقىندى جٷرٸپ جاتقاندىعى ايتىلادى.
مٸنە وسى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسىنىڭ التاي, تارباعاتاي جەنە ٸلە ايماقتارى قازاقتارىنىڭ كٶتەرٸلٸس جاساۋىنا (وسپان باتىر كٶتەرٸلٸسٸ) ىقپال ەتكەنٸ راس (مونعول ەلٸ ارقىلى كٶتەرٸلٸستٸ تولىقتاي قارۋ-جاراقپەن جەنە وق-دەرٸمەن كەڭەس وداعى قامتاماسىز ەتكەن). بۇل ٶلكەلەر قازاقتىڭ كٶنەدەن مەكەن ەتكەن اتا–قونىسى, سونىمەن قاتار, ەشقانداي ۇيعىردىڭ اۋماعىنا كٸرمەيدٸ. دەگەنمەن وسى ارادا ايتارىمىز, قىتاي جاعىندا قالعان ەل ٶز جەرٸندە تۇرىپ جاتقانمەن, الىپ ەلدٸڭ تەپەرٸشٸن اسا كٶپ كٶردٸ. بۇل دا كٶتەرٸلٸستٸڭ ايتارلىقتاي تەز باستالۋىنا جەنە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. سٶيتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ قازاق ۇلتىنىڭ قاجىرلى دا, قاندى كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ نەتيجەسٸندە, 1944 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا قۇلجا قالاسىندا, قازٸرگٸ قىتاي ەلٸندەگٸ, قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ ورتالىعىندا شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلىپ, دٷنيەگە كەلەدٸ.
جٷرەگٸ تٷكتٸ باتىردىڭ قولباسشىلىعىمەن گوميندان ەسكەرٸمەن قانشاما جىل قييان-كەسكٸ ۇرىستار جٷرگٸزٸلدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى باستالعان مايدانداسقان كٶتەرٸلٸس ەل اراسىندا كەڭٸنەن قولداۋ تاپتى. بۇل كٶتەرٸلٸسكە التاي, تارباعاتاي, سونىمەن قاتار, ٸلە اۋماعىن مەكەندەگەن جەرگٸلٸكتٸ قازاق ەلٸ تۇتاسىمەن قاتىستى.
يمپەراتور شان كاي شي باستاعان گوميندان ٷكٸمەتٸمەن ٶز ۋاقىتىندا كەلٸسٸمگە كەلە الماي, ەكٸ اراداعى ارازدىعى ٶسە تٷسكەن ستالين, موڭعول مەملەكەتٸ ارقىلى وسپان باتىر باستاعان كٶتەرٸلٸسكە دەم بەرٸپ, سوعىسقا كەرەكتٸ كٶپ مٶلشەردەگٸ قارۋ-جاراق جٸبەرتكەن ەدٸ. كەزٸندە كەڭەستٸك شەنەۋنٸك پاحوموۆ باستاعان قىرىقتاي قىزىل ارمييا وفيتسەرلەرٸن وسپانعا جٸبەرٸپ, الداعى ۋاقىتتا نە ٸستەۋ كەرەگٸ جٶنٸندە جەنە مايدانداعى شايقاستى وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا اقىل-كەڭەستەر بەرٸپ وتىردى. وسىلايشا ۇزاق جىلعى تابان تٸرەسكەن سوعىستىڭ نەتيجەسٸندە وسپان باتىردىڭ ساربازدارى التاي, تارباعاتاي جەنە ٸلە ٶزەنٸ بويىنداعى تۋعان ەلٸن دە, ٶسكەن جەرٸن دە ۋاقىتشا بولسا دا ازات ەتە بٸلدٸ.
شىڭجاڭنىڭ سولتٷستٸك قاناتى سانالاتىن ٷش ايماق گوميندان ەزگٸسٸ مەن ٶكتەمدٸگٸنەن ازات ەتٸلٸپ, ٶز بوستاندىعىن الدى. سٶيتٸپ, 1944 جىلى كٷزدە وسپان باتىردىڭ جان اياماعان قان تٶگٸس مايدانى ارقاسىندا جەنە ٷزدٸكسٸز كٷرەسٸنٸڭ نەتيجەسٸ بويىنشا شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى دٷنيەگە كەلدٸ. بۇعان ەرينە, ستاليندٸك ساياساتتىڭ ٷلكەن كٶمەگٸ دە بولعانى شىندىق. العاش بولىپ, وسى قۇرىلعان رەسپۋبليكانى تانىعان كەڭەس وداعى مەن موڭعول ەلٸ ەدٸ (ارحيۆتٸك قۇجاتتاردا سولاي كٶرسەتٸلگەن). بۇل رەسپۋبليكاعا قازٸرگٸ قاشقارلىق ۇيعىرلاردىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. ول كەزدە, ۇيعىرلار مەكەندەگەن تۇرپان دا قوتان دا, ولاردىڭ قونىس ەتكەن ٶزگە دە ايماقتارى گومينداننىڭ ەزگٸسٸندە كٶتەرٸلٸس جاساماق تۇرماق, تۇياق سەرپۋگە شاماسى كەلمەي, قورقىنىشپەن تٸرشٸلٸك كەشٸپ جاتقان بولاتىن. قازٸرگٸ كەيبٸر ۇيعىر ازاماتتارىنىڭ ايتىپ جٷرگەن شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىن قۇرعان بٸز دەۋٸ, مٷلدە شىندىققا ساي كەلمەيدٸ. تەك, كەيٸننەن وسى رەسپۋبليكانىڭ بيلٸگٸنە كەلگەن, كەيبٸر ۇيعىر ادامدارىنىڭ, ۇشاق اپاتىنان وپات بولۋى, سول رەسپۋبليكانى ۇزاق جىلدار ٶزٸنٸڭ تالاي قۇرباندىقتارىن بەرٸپ, قانىن تٶگٸپ جٷرٸپ قۇرعان سول اراداعى قازاق ەلٸمەن تەڭەستٸرۋگە كەلمەيدٸ. بۇل ادامدار كەيبٸر مٷمكٸندٸكتەردٸ پايدالانىپ, كەيٸنەن كەلگەن جەتەكشٸ ازاماتتار. وسى رەسپۋبليكاعا قاتىستى بارلىق قۇجاتتاردا سولاي كٶرسەتٸلگەن. شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىن قۇرعان ەڭ الدىمەن, سونداعى قازاق جۇرتى. سوندىقتان, مۇنى ۇيعىرلارعا مويىنداۋ كەرەك. بٸز, ەشكٸمگە جالا جاۋىپ, كٸر جاعىپ وتىرعانىمىز جوق. بۇل شىندىق.
كەزٸندە گوميندان بيلٸگٸن ٶمٸرگە ەكەلگەن شان كاي شي مەن شىڭجاڭدى ٶكتەمدٸكپەن ەرٸ اسا قاتالدىقپەن باسقارىپ وتىرعان شەن شيتساي, قىتايدىڭ ماو باستاعان قىزىل كوممۋنيستەرٸنەن جەڭٸلٸس تاپتى. بۇل كەزەڭدە كەڭەس ٶكٸمەتٸ گەرمانييا فاشيستەرٸن كٷيرەتٸپ تىنعان بولاتىن. گومينداندى قىتاي كوممۋنيستەرٸ جەڭٸپ, بيلٸكتٸ قولعا العان سوڭ, ەندٸ ستالينگە وسپان باتىر دا جەنە ونىڭ كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ارقاسىندا قۇرىلعان شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى دا كەرەكسٸز بولىپ قالدى. بٸر جاعىنان ونىڭ جەكە دارا تولىق تەۋەلسٸز بولىپ تۇرعانى – سول كەزدەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارى ٷشٸن دە قاۋٸپتٸ ەدٸ. ەندٸ ورىس جاعىنان دا, قىتاي جاعىنان دا وسپان باتىردى قۋدالاۋ, جويۋ, سونىمەن قاتار, شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىن قۇلاتۋ كەرەك بولدى. كەزٸندە ٶزٸ قامقورلىق جاساپ, كٶمەكتەسكەن, التاي, تارباعاتاي, سونداي-اق ٸلە اۋماعىنىڭ شەڭبەرٸندە قۇرىلعان شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىن, ستالين بيلٸگٸ ەرٸكتٸ تٷردە قىتايدىڭ قىزىل كوممۋنيستەرٸنە بەردٸ.
ەتتەڭ, باتىرعا ەندٸ كٶمەككە كەلەتٸن ەشكٸم بولمادى. وسپان باستاپ ٷش ايماق (التاي, تارباعاتاي, ٸلە) دٷرلٸگٸپ جاتقانىمەن, ونى ەشكٸم قولدامادى. مايدانداسقان قىزۋ كٷرەس ەلۋٸنشٸ جىلعا دەيٸن جالعاستى. سوناۋ 1939 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ قىتاي ەلٸندەگٸ قازاقتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن جاپپاي ٷش ايماقتى كٶتەرٸپ, قان مايدان اشىپ, سوعىسىپ كەلگەن ازاماتقا شىعىس تٷركٸستان اۋماعىندا سول كەزەڭدەردە تەڭ كەلەتٸن باتىر جوق ەدٸ.
وسى باعا جەتپەس ەرلٸگٸنە وراي, وسپان باتىردى قازاقتار عانا ەمەس, شەت ەلدٸكتەر دە جوعارى باعالادى. دەگەنمەن, ٶزٸنە باعىنىشتى جۇرتىنان باسقا, جان-جاقتاعى ەلدەردەن ەشبٸر قولداۋسىز قالعان باتىر 1951 جىلى قىتايلاردىڭ قولىنا تٷسٸپ, مەرت بولدى. وسپان باتىر كٶتەرٸلٸسٸ, تاريحتا گومينداندىق وتارلاۋ, ەزٸپ-جانشۋعا جەنە ودان كەيٸنگٸ قىزىل كوممۋنيستەرگە قارسى حح عاسىرداعى اسا ٸرٸ كەسكٸلەسكەن كٶتەرٸلٸس بولدى دەسەك ارتىق ايتپاعاندىق. وسپان باتىردىڭ قازاق ەلٸنٸڭ, ەسٸرەسە, قىتاي قازاقتارىنىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە.
ۋاقىتىندا, قازٸرگٸ شىڭجاڭنىڭ قازاقتار مەكەندەگەن جارتى ٶلكەسٸن ازات ەتٸپ, تەۋەلسٸز ەل قۇرام دەگەن اسىل ارمانى ورىندالماي كەتتٸ. كٶپ ۇزاماي, ٶزٸ اتسالىسقان جەنە ٸرگەسٸن تۇرعىزعان, شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى قۇردىمعا كەتتٸ. ونى قىزىل قىتايلار قۇرتىپ تىنعان ەدٸ. ەرينە, قازٸر بەرٸ تاريحقا اينالدى. بٸراق ەل ازاتتىعىن تۋ ەتٸپ كٶتەرگەن ازاماتتىڭ ەرلٸگٸ مەن ەڭبەگٸن كەيٸنگٸ جاس ۇرپاقتارى ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
