Eýraziia qurlyǵynyń kindiginde ornalasqan Qazaqstan úshin kólik-logistika salasy ekonomikanyń qosymsha bir baǵyty ǵana emes, eldiń halyqaralyq arenadaǵy strategiialyq mańyzyn arttyratyn negizgi tetikterdiń birine ainalyp keledi. Ásirese Qytai men Eýropany Kaspii teńizi arqyly jalǵaityn Transkaspii halyqaralyq kólik baǵyty – Orta dálizdiń áleýeti Qazaqstannyń geosaiasi jáne ekonomikalyq múmkindigin jańa qyrynan tanytýda.
Orta dálizdiń negizgi býyndarynyń biri – Aqtaý jáne Quryq teńiz porttary. Sebebi qurlyqpen jetkizilgen júkter osy porttar arqyly Kaspiidiń arǵy betine jóneltiledi. Orta dálizdiń Qazaqstan úshin taǵy bir mańyzdy qyry – halyqaralyq qatynastardaǵy strategiialyq salmaǵyn kúsheitýi. Qazirgi álemde kólik joldary tek ekonomikalyq infraqurylym emes, memleketterdiń ózara bailanysyn qamtamasyz etetin geosaiasi quralǵa ainaldy. Kimniń aýmaǵy arqyly halyqaralyq saýda ótedi, kimniń porttary men temirjoldary negizgi baǵyttardy bailanystyrady, sol eldiń óńirlik ekonomikalyq úderisterdegi róli de arta túsedi.
«Orta dálizdegi eń úlken belgisizdik týdyratyn negizgi faktor – Kaspii teńizi arqyly ótetin ótkel. Aliat/Baký men Aqtaý/Quryq porttary arasyndaǵy paromdar men kemelerdiń ótkizý múmkindigi shekteýli, reister turaqty keste boiynsha júrmeidi, al qolaisyz aýa raiy teńiz qatynasyn birneshe kúnge toqtatýy múmkin. Porttarda júk jinalyp, keptelis paida bolǵan jaǵdaida, bul másele búkil dáliz boiyna tez taralady.
Tsifrlyq tranzittik qujattardy engizý jáne dálizge qatysýshy elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaitý nátijesinde shekaradan ótý men kedendik rásimder aitarlyqtai jaqsardy. Degenmen qujattar tolyq rásimdelmegen nemese normativtik talaptar qysqa merzimde ózgergen jaǵdaida, bul baǵyttarda áli de táýekelder saqtalady.
Mańyzdy faktor – geosaiasi jaǵdai. Orta dálizdegi júk aǵyny halyqaralyq ahýalǵa bailanysty keide birneshe kúnniń ishinde ózgerýi múmkin. Eýraziiadaǵy basqa kólik baǵyttaryna shekteýler engizilgen kezde júk kólemi Orta dálizge aýysyp, onsyz da ótkizý múmkindigi shekteýli ýchaskelerge túsetin júktemeni odan ári arttyrady», – deidi «Azurite Logistics» kompaniiasynyń ókili Kristian Hirshman.
Qazaqstan osy múmkindikti paidalana otyryp, Ortalyq Aziia men Ońtústik Kavkaz arasyndaǵy ekonomikalyq bailanysty nyǵaita alady. Orta dálizdiń tiimdi jumys isteýi Qazaqstan, Ázerbaijan jáne Grýziia arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa deńgeige kóterilýin talap etedi. Bul úsh memleket baǵyttyń negizgi infraqurylymdyq býyndaryn basqarady. Al Túrkiia men Eýropa elderimen bailanys dálizdiń batys baǵyttaǵy múmkindigin keńeitedi.
Mundai yntymaqtastyq Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasatyna da sáikes keledi. El bir mezgilde Qytaimen, Eýropalyq odaqpen, Túrkiiamen, Ońtústik Kavkaz memleketterimen jáne Ortalyq Aziiadaǵy kórshilerimen ekonomikalyq bailanystaryn damytýǵa múddeli. Orta dáliz osy áriptestikti naqty infraqurylymdyq jáne saýda jobalary arqyly tereńdetýge múmkindik beredi.
Buǵan qosa, Qazaqstannyń Soltústik – Ońtústik halyqaralyq kólik dálizin damytýy da geosaiasi múmkindikter aiasyn keńeitedi. Bul baǵyt Iran arqyly Parsy shyǵanaǵy elderine, odan ári Úndistan men Pákistan naryqtaryna shyǵýǵa jaǵdai jasaidy. Osylaisha, Qazaqstan bir ǵana baǵytqa táýeldi bolmai, Eýraziiadaǵy birneshe kólik-logistikalyq júieni bailanystyratyn memleket retinde qalyptasa alady.
«Jalpy, Orta dálizdiń saiasi mańyzy onyń naqty operatsiialyq múmkindikterine qaraǵanda jyldamyraq artyp keledi. Iaǵni, bul baǵyttyń strategiialyq qajettiligi qazirdiń ózinde aiqyn bolǵanymen, ony tolyqqandy ári tiimdi kólik-logistikalyq júiege ainaldyrý úshin áli de aýqymdy jumys atqarylýy kerek.
Orta dálizdiń geosaiasi mańyzy óte joǵary dep esepteimin. Óitkeni ol Aziia men Eýropa arasyndaǵy saýda joldaryn ártaraptandyrýǵa, bir ǵana baǵytqa táýeldilikti azaitýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge onyń ekonomikalyq áleýeti de zor. Alaida bul áleýetti tolyq iske asyrý dálizdiń ótkizý qabiletine, infraqurylymnyń sapasyna jáne investitsiia kólemine tikelei bailanysty.
Sońǵy bes jylda Kaspii teńizi jaǵalaýyndaǵy porttarǵa qomaqty investitsiia salynǵanyn kórip otyrmyz. Bul – oń úrdis. Endigi mindet – salynǵan investitsiianyń nátijesin arttyryp, porttardyń, temirjoldardyń jáne ózge de logistikalyq nysandardyń ózara bailanysyn kúsheitý. Sonda ǵana Orta dáliz halyqaralyq saýdadaǵy básekege qabiletti baǵyttardyń birine ainala alady», – deidi Edinbýrg biznes mektebiniń doktory Asylbek Nurǵabdeshov.
Qazaqstannyń halyqaralyq kólik-logistikadaǵy rólin arttyrýǵa halyqaralyq qarjy institýttarynyń da qyzyǵýshylyǵy joǵary. Máselen, 2026 jylǵy aqpanda Dúniejúzilik bank Qazaqstannyń Orta dálizdegi temirjol bailanysyn damytý jobasyna 846 million dollar kóleminde kepildik berip, 1,41 milliard dollar uzaq merzimdi kommertsiialyq qarjylandyrýdy jumyldyrýǵa múmkindik jasaitynyn jariialady. Joba temirjol jelisiniń tiimdiligi men ótkizý qabiletin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul Qazaqstannyń tranzittik áleýetine halyqaralyq qarjy uiymdary tarapynan da senim bar ekenin ańǵartady.
«Bul joba asa mańyzdy infraqurylymdyq investitsiialardy júzege asyrýmen qatar, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompaniiasynyń qarjylyq turaqtylyǵyn nyǵaitýǵa jáne uzaq merzimdi básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy reformalardy qoldaidy. Kezeń-kezeńimen investitsiia tartý, institýtsionaldyq reformalar júrgizý jáne jeke kapitaldy jumyldyrý arqyly biz Qazaqstan men tutas óńir úshin uzaq merzimdi ekonomikalyq jáne ekologiialyq paida ákeletin zamanaýi temirjol júiesin qalyptastyrýǵa úles qosyp kelemiz», – dedi Dúniejúzilik banktiń Qazaqstan jáne Túrikmenstandaǵy turaqty ókili Andrei Mihnev.
