ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ كٸندٸگٸندە ورنالاسقان قازاقستان ٷشٸن كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسى ەكونوميكانىڭ قوسىمشا بٸر باعىتى عانا ەمەس, ەلدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى ستراتەگييالىق ماڭىزىن ارتتىراتىن نەگٸزگٸ تەتٸكتەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە قىتاي مەن ەۋروپانى كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى جالعايتىن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى – ورتا دەلٸزدٸڭ ەلەۋەتٸ قازاقستاننىڭ گەوساياسي جەنە ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸن جاڭا قىرىنان تانىتۋدا.
ورتا دەلٸزدٸڭ نەگٸزگٸ بۋىندارىنىڭ بٸرٸ – اقتاۋ جەنە قۇرىق تەڭٸز پورتتارى. سەبەبٸ قۇرلىقپەن جەتكٸزٸلگەن جٷكتەر وسى پورتتار ارقىلى كاسپييدٸڭ ارعى بەتٸنە جٶنەلتٸلەدٸ. ورتا دەلٸزدٸڭ قازاقستان ٷشٸن تاعى بٸر ماڭىزدى قىرى – حالىقارالىق قاتىناستارداعى ستراتەگييالىق سالماعىن كٷشەيتۋٸ. قازٸرگٸ ەلەمدە كٶلٸك جولدارى تەك ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم ەمەس, مەملەكەتتەردٸڭ ٶزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەتٸن گەوساياسي قۇرالعا اينالدى. كٸمنٸڭ اۋماعى ارقىلى حالىقارالىق ساۋدا ٶتەدٸ, كٸمنٸڭ پورتتارى مەن تەمٸرجولدارى نەگٸزگٸ باعىتتاردى بايلانىستىرادى, سول ەلدٸڭ ٶڭٸرلٸك ەكونوميكالىق ٷدەرٸستەردەگٸ رٶلٸ دە ارتا تٷسەدٸ.
«ورتا دەلٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن بەلگٸسٸزدٸك تۋدىراتىن نەگٸزگٸ فاكتور – كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى ٶتەتٸن ٶتكەل. اليات/باكۋ مەن اقتاۋ/قۇرىق پورتتارى اراسىنداعى پارومدار مەن كەمەلەردٸڭ ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ, رەيستەر تۇراقتى كەستە بويىنشا جٷرمەيدٸ, ال قولايسىز اۋا رايى تەڭٸز قاتىناسىن بٸرنەشە كٷنگە توقتاتۋى مٷمكٸن. پورتتاردا جٷك جينالىپ, كەپتەلٸس پايدا بولعان جاعدايدا, بۇل مەسەلە بٷكٸل دەلٸز بويىنا تەز تارالادى.
تسيفرلىق ترانزيتتٸك قۇجاتتاردى ەنگٸزۋ جەنە دەلٸزگە قاتىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ نەتيجەسٸندە شەكارادان ٶتۋ مەن كەدەندٸك رەسٸمدەر ايتارلىقتاي جاقساردى. دەگەنمەن قۇجاتتار تولىق رەسٸمدەلمەگەن نەمەسە نورماتيۆتٸك تالاپتار قىسقا مەرزٸمدە ٶزگەرگەن جاعدايدا, بۇل باعىتتاردا ەلٸ دە تەۋەكەلدەر ساقتالادى.
ماڭىزدى فاكتور – گەوساياسي جاعداي. ورتا دەلٸزدەگٸ جٷك اعىنى حالىقارالىق احۋالعا بايلانىستى كەيدە بٸرنەشە كٷننٸڭ ٸشٸندە ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن. ەۋرازيياداعى باسقا كٶلٸك باعىتتارىنا شەكتەۋلەر ەنگٸزٸلگەن كەزدە جٷك كٶلەمٸ ورتا دەلٸزگە اۋىسىپ, ونسىز دا ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ۋچاسكەلەرگە تٷسەتٸن جٷكتەمەنٸ ودان ەرٸ ارتتىرادى», – دەيدٸ «Azurite Logistics» كومپانيياسىنىڭ ٶكٸلٸ كريستيان حيرشمان.
قازاقستان وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا وتىرىپ, ورتالىق ازييا مەن وڭتٷستٸك كاۆكاز اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتا الادى. ورتا دەلٸزدٸڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸ قازاقستان, ەزەربايجان جەنە گرۋزييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋٸن تالاپ ەتەدٸ. بۇل ٷش مەملەكەت باعىتتىڭ نەگٸزگٸ ينفراقۇرىلىمدىق بۋىندارىن باسقارادى. ال تٷركييا مەن ەۋروپا ەلدەرٸمەن بايلانىس دەلٸزدٸڭ باتىس باعىتتاعى مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتەدٸ.
مۇنداي ىنتىماقتاستىق قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنا دا سەيكەس كەلەدٸ. ەل بٸر مەزگٸلدە قىتايمەن, ەۋروپالىق وداقپەن, تٷركييامەن, وڭتٷستٸك كاۆكاز مەملەكەتتەرٸمەن جەنە ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸلەرٸمەن ەكونوميكالىق بايلانىستارىن دامىتۋعا مٷددەلٸ. ورتا دەلٸز وسى ەرٸپتەستٸكتٸ ناقتى ينفراقۇرىلىمدىق جەنە ساۋدا جوبالارى ارقىلى تەرەڭدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸن دامىتۋى دا گەوساياسي مٷمكٸندٸكتەر اياسىن كەڭەيتەدٸ. بۇل باعىت يران ارقىلى پارسى شىعاناعى ەلدەرٸنە, ودان ەرٸ ٷندٸستان مەن پەكٸستان نارىقتارىنا شىعۋعا جاعداي جاسايدى. وسىلايشا, قازاقستان بٸر عانا باعىتقا تەۋەلدٸ بولماي, ەۋرازيياداعى بٸرنەشە كٶلٸك-لوگيستيكالىق جٷيەنٸ بايلانىستىراتىن مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسا الادى.
«جالپى, ورتا دەلٸزدٸڭ ساياسي ماڭىزى ونىڭ ناقتى وپەراتسييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸنە قاراعاندا جىلدامىراق ارتىپ كەلەدٸ. ياعني, بۇل باعىتتىڭ ستراتەگييالىق قاجەتتٸلٸگٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە ايقىن بولعانىمەن, ونى تولىققاندى ەرٸ تيٸمدٸ كٶلٸك-لوگيستيكالىق جٷيەگە اينالدىرۋ ٷشٸن ەلٸ دە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك.
ورتا دەلٸزدٸڭ گەوساياسي ماڭىزى ٶتە جوعارى دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ ول ازييا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدا جولدارىن ەرتاراپتاندىرۋعا, بٸر عانا باعىتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن بٸرگە ونىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ دە زور. الايدا بۇل ەلەۋەتتٸ تولىق ٸسكە اسىرۋ دەلٸزدٸڭ ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸنە, ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسىنا جەنە ينۆەستيتسييا كٶلەمٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.
سوڭعى بەس جىلدا كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋىنداعى پورتتارعا قوماقتى ينۆەستيتسييا سالىنعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل – وڭ ٷردٸس. ەندٸگٸ مٸندەت – سالىنعان ينۆەستيتسييانىڭ نەتيجەسٸن ارتتىرىپ, پورتتاردىڭ, تەمٸرجولداردىڭ جەنە ٶزگە دە لوگيستيكالىق نىسانداردىڭ ٶزارا بايلانىسىن كٷشەيتۋ. سوندا عانا ورتا دەلٸز حالىقارالىق ساۋداداعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸنە اينالا الادى», – دەيدٸ ەدينبۋرگ بيزنەس مەكتەبٸنٸڭ دوكتورى اسىلبەك نۇرعابدەشوۆ.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كٶلٸك-لوگيستيكاداعى رٶلٸن ارتتىرۋعا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ دا قىزىعۋشىلىعى جوعارى. مەسەلەن, 2026 جىلعى اقپاندا دٷنيەجٷزٸلٸك بانك قازاقستاننىڭ ورتا دەلٸزدەگٸ تەمٸرجول بايلانىسىن دامىتۋ جوباسىنا 846 ميلليون دوللار كٶلەمٸندە كەپٸلدٸك بەرٸپ, 1,41 ميلليارد دوللار ۇزاق مەرزٸمدٸ كوممەرتسييالىق قارجىلاندىرۋدى جۇمىلدىرۋعا مٷمكٸندٸك جاسايتىنىن جارييالادى. جوبا تەمٸرجول جەلٸسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن ٶتكٸزۋ قابٸلەتٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸنە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى تاراپىنان دا سەنٸم بار ەكەنٸن اڭعارتادى.
«بۇل جوبا اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييالاردى جٷزەگە اسىرۋمەن قاتار, «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى رەفورمالاردى قولدايدى. كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ينۆەستيتسييا تارتۋ, ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار جٷرگٸزۋ جەنە جەكە كاپيتالدى جۇمىلدىرۋ ارقىلى بٸز قازاقستان مەن تۇتاس ٶڭٸر ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق جەنە ەكولوگييالىق پايدا ەكەلەتٸن زاماناۋي تەمٸرجول جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا ٷلەس قوسىپ كەلەمٸز», – دەدٸ دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ قازاقستان جەنە تٷرٸكمەنستانداعى تۇراقتى ٶكٸلٸ اندرەي ميحنەۆ.
