Órmekshi tory ádisi nemese Qazaqstandy temirjolmen «torlaý»

Jerdiń keńdigi – úlken bailyq. Másele sol bailyqty halyqtyń igiligine jaratý. Jer igilikke ainalý úshin ony igerý qajet. Al igerilgen jer ǵana bailyq kózi bolyp tabylady. Qazaqstandy temirjoldarmen, avtojoldarmen «torlaý» — jerdi igerýge zor yqpal eter jumys bolary sózsiz. Ázirge, atalmysh saladaǵy kúre joldar Qazaq jerin shettep ainalyp júretin burynǵy keńestik júieden tolyq arylyp kete almai otyr.  Sondai aimaqtyń biri – Qostanai.

Qostanai – astyqty, kendi aimaq. Elimizdiń soltústik-batysyna ornalasqan. Qostanai oblysynyń territoriiasyna Eýropadaǵy shaǵyn memleketter syiyp ketedi. Keńes dáýirinde Almatydan góri basty ortalyq Máskeýmen bailanysy tyǵyz bolyp, Reseige qarai shyǵar qarym-qatynas joldary jaqsy damyp, Qazaqstannyń ishki jaǵymen bailanysy kenjelep qalǵan. Búgingi tańda Qostanai qalasy Elorda Astanamen, sondai-aq ońtústik, ortalyq óńirlermen tikelei temirjol arqyly tikelei bailanyspaidy. Qostanaiǵa Astanadan keletin temirjol batysqa qarai edáýir boilap baryp, Tobyl stantsiiasy arqyly Qostanaiǵa keiin sheginip burylady. Sebebi ótken ǵasyrda oryn alǵan Stalindik indýstrializatsiia kezeńinde Tobyl stantsiiasy Qazaqstannyń ońtústigi men ortalyǵynan shyǵatyn qorǵasyn, mys, kómir shikizattaryn Reseidiń ońtústik Oral óńirindegi zaýyttarda óńdeý úshin tasymalǵa qajetti jol retinde salynǵan edi. Osy Tobyldan temirjol týra Reseige shyǵyp ketedi. Reseilik múddeni oilaǵan sol kezdegi saiasat Qazaqstan ishindegi jol qatynastaryna nemquraily qarap, sonyń saldarynan oblys ortalyǵy Qostanai bir búiirde qalyp qoiady. Sonymen búgingi tańda ońtústik óńirden nemese Astanadan Qostanaiǵa kelgen jolaýshy 5 saǵattyq ýaqytyn ainalma jolǵa «qurban» etedi. Ainalam joldyń qashyqtyǵy — 240 shaqyrym.

Buryn Máskeýge qarap saǵat túzegen búgingi táýelsiz Qazaqstan endi barlyq baǵytyn Elordadan túiindeletin maqsattarǵa orai qimyldaýy tiis. Osy oraida, Astana arqyly ońtústik óńirdi Qostanai qalasymen bailanystyratyn temirjoldy Tobyl arqyly ainaldyrmai «Qusmuryn» stantsiiasynyń tusynan burynǵy «Tselinnyi» temirjolyna (ortalyq Qazaqstandy soltústikpen bailanystyratyn jol, qazirgi Kókshetaý-Qostanai baǵyty) «Shoqqaraǵai» stantsiiasyna qosyp, tóte jol salynsa, jol qashyqtyǵy edáýir qysqarar edi. Qusmuryn men  Shoqqaraǵai arasy — 90 shaqyrym.

 Eger osy aralyq temirjolmen jalǵassa, onyń mynadai ekonomikalyq-áleýmettik paidasy bolar edi:

1. Astana men Qostanai arasy edáýir qysqaryp, jolaýshylardyń ýaqyty ári qarjysy únemdeledi. Bul — adam kapitalyn damytýǵa qosylǵan erekshe úles. Jolaýshynyń jol shyǵynynan únemdelgen qarjysy basqa salalarǵa salynyp, ásirese, adamnyń ózin-ózi jetildiretin salaǵa baǵyttalar edi (bilim, densaýlyq, týrizm t.b.). Qazirgi tańda Astana-Aqtóbe, Atyraý baǵytynda júretin «Talgo» júrdek poiyzy Tobyl stantsiiasyna deiin 7 saǵat júredi. Eger ol Qusmuryn stantsisynan Qostanaiǵa týra burylsa, ári ketkende sol 7 saǵattyń o jaq, bu jaǵynda oblys ortalyǵynan tóbe kórseter edi;
2. Oblystyń ońtústiktegi shetki óńiri Torǵai aimaǵynyń ortalyǵy bolyp sanalatyn Arqalyq pen Qostanai arasyndaǵy temirjol qashyqtyǵy da keminde 5 saǵatqa qysqarar edi. Arqalyq qalasy Shubartaý-Beineý temirjolyna qosylǵanyn jáne aldaǵy ýaqytta ol jolmen jolaýshylar poiyzy da júretinin eskersek, ońtústikpen soltústiktiń arasy temirjol arqyly edáýir jaqyndaidy;
3. Astanadan Batys Qazaqstanǵa qarai júretin poiyzdar oblys ortalyǵy Qostanai arqyly ótip (qazir olar búiirdegi Qostanaiǵa burylmai, Tobyl stantsiiasy arqyly ótip jatyr) qalanyń tranzittik múmkindigi artar edi. Bul – bir. Ekinshiden, bul jumystar óz kezegide bir búiirde oqshaý turǵan oblys ortalyǵy Qostanaidy Qazaqstannyń ońtústik jáne batys aimaqtarmen túrli baǵytta tyǵyz bailanysýyna jol ashyp, biznestik bailanys, áriptestiktiń jandanýyna septigin tigizeri anyq;
4. Qusmuryn stantsiiasy mańynda tez janatyn qońyr kómir keniniń úlken qory bar. Oǵan kórshi Reseidegi Troitsk GRES-i qyzyǵyýshylyq tanytyp júr. Temir jol týra Qostanaiǵa tartylsa, Troitskige shyǵatyn qashyqtyq qysqarady. Kómir keniniń ekinshi tynysy ashylady. Al soltústik aimaqtaǵy eń úlken kól Qusmuryn balyq sharýashylyǵyn damytýǵa da qolaily;
5. Qusmurynnan oblys ortalyǵyna týra tartylǵan temirjol tabiǵaty sulý Qostanaidyń eń ádemi jerleriniń biri, kýrortty aimaq «Sosnovyi bordan» (Araqaraǵai ormanynyndaǵy «Shoqqaraǵai» stantsiiasy) ótýi tiis. Bul «Sosnovyi bor» kýrortyna ońtústik jáne batys óńirlerden keleýshilerdiń sanyn kúrt asyrady. Qazirgi tańda olar atalmysh kýrortqa jetý úshin Qostanaiǵa kelip, ári qarai 50 shaqyrym kólikpen barýǵa týra kelip júr, ekinshi sózben aitqanda, qiynshylyq, jol azabyn tartyp júr. Aitpaqshy, «Sosnovyi bor» kýrortynyń emdik sýynyń qasieti dańqty Karlovo Varodan kem emes. Eýropanyń atalmysh kýrortyna emdeletin kisilerge dárigerler «Sosnovyi bordy» da usynady;
6. Jańa temirjol egin jáne mal sharýashylyǵymen ainalysatyn Áýliekól, Qarasý, Altynsarin aýdandarynyń tynys-tirshiligine temirjol ózgeshe ekpin, ózgerister alyp keleri sózsiz. Egin men mal sharýshylyǵymen ainalysatyn jeke sharýshylyqtardyń qatary kóbeiedi. Olardyń qolyn bailap otyrǵany infraqurylymdardyń tapshylyǵy.  Temirjol atalmysh aýdandarynyń ústinen ótip, Altynsarin aýdanynyń ortalyǵy Obaǵanǵa jaqyn Shoqqaraǵaiǵa aialdaidy. Shaǵyn Shoqqaraǵai Kókshetaýdaǵy Býrabai stantsiiasy syndy alys-berisi mol temirjol beketine ainalyp, sol mańdaǵy shaǵyn aýyldardyń tirshiligin jandandyrar edi (taksishiler, saýda oryndary, qyzmet kórsetý t.b.). Dál osyndai nárse tabiǵaty sulý, qazynaly Qusmurynǵa da týary anyq;
7. Qusmuryn men Qostanai qalasy aralyǵyn «Sosnovyi bor» ústimen temirjol arqyly qosý ishki týrizmdi (ólketanýlyq saiahat, balyq aýlaý, tabiǵat aiasyndaǵy demalys) jandandyrady. Sebebi Qusmuryn –  ormandy, tabiǵaty kórkem, jeri bai tarihi meken. Munda ataqty Abylai hannyń nemeresi Shyńǵys Ýálihanov Amanqaraǵai okrýginiń dýanbasy bolyp qyzmet etip, qazaqtyń ataqty ǵalymy Shoqan Ýálihanovtyń balalyq shaǵy ótken. Bala Shoqan osy ólkede túrki halyqtaryna ortaq mura, ataqty «Edige batyr» jyryn jazbaǵa túsirgen. Qusmuryn kóline Obaǵan ózeni quiyp, sol ózen kólden qaita aǵyp shyǵady. Bul — tabiǵatta sirek kezdesetin qubylys. Qazaqstanda mundai qubylys Ertis ózeniniń boiyndaǵy Zaisan kólinde bar. Qusmuryn kóliniń mańynan demalys oryndaryn da ashyp, oǵan oblys ortalyǵynyń turǵyndary men, «Sosnovyi bor» kýrortyna kelgen demalýshylardyń qydyryp barýyna múmkindik ashýǵa bolady.
8. Elimizde 2014 jyldan bastap Elbasy N. Nazarbaevtyń «Máńgilik el» ideiasyn júzege asyrýdy jáne elimizdiń bolashaǵy jastardy jumyspen qamtamasyz etýdi kózdeitin, «Máńgilik el jastary — indýstriiaǵa» «Serpin-2050» áleýmettik jobasy qolǵa alynǵan bolatyn. Jobanyń basty maqsaty – jumyspen qamtamasyz etýdegi áleýeti tómen, biraq demografiialyq ósimi joǵary ońtústik pen batys óńiri jastaryn indýstriialdy-innovatsiialyq baǵdarlamanyń iri jobalary júzege asyrylyp jatqan soltústik-batys jáne shyǵys aimaqtarda ornalasqan joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa járdem etip, keiin olardy sol óńirdegi bos jumys oryndaryna ornalastyrý. Eki jyldyń ishinde Qostanaidyń JOO-lary men kolledjderine 1200 jýyq jasóspirimder kelip, bilim alýda. Olardyń aldy indýstralizatsiia kartasyna engen nysandarǵa jumysqa ornalasyp ta jatyr. Biraq Qostanaiǵa «Serpin -2050» jobasymen kelýshi jastarǵa da, olardyń ata-anasynyń janyna batatyn jaǵdai – joldyń alystyǵy. Qalǵan nárseniń barlyǵy aýanyń tazalyǵy, tabiǵattyń sulýlyǵy, eldiń mádenieti, oqý oryndarynyń jaǵdaiy – bári olarǵa unaidy. Joldyń qashyqtyǵy qysqarsa, ońtústiktegi aǵaiyndardyń soltústikke kelip ornalasý aǵyny arta túser edi. Qostanai syndy shekaralyq aimaqtyń demografiialyq, eńbek resýrstary turǵysynan qaýipsizdigi — «Máńgilik el» ideiasynyń tereń  astarynyń biri. Sondyqtan bul ólkege Qazaqstannyń óziniń ishki resýrstary esebinen investitsiia salý – eldiń bolashaǵyna baǵyttalǵan naqty qadam;
9. Qusmuryn-Shoqqaraǵai temirjolyn salý Hromtaýda ashylǵan temirjol rels zaýyty ónimderiniń toqtaýsyz shyǵýyna, suranystyń artýyna da septigin tigizedi.;
10. Qusmuryn-Shoqqaraǵai temirjoly elimizdiń ishki bailanysyn nyǵyzdai otyryp, jer igerýge, infraqurylymdardy damytýǵa ishki jáne sheteldik investitsiialardy keń tartýǵa da jol ashady. Qys mezgili borandy bolyp keletin bul ólkeni (jalpy, Saryarqany) temir jolmen órmekshiniń toryndai ádispen «torlap tastaý» — jerdi óz kúshimizben igerýdiń bir joly.

 Almasbek Ábsadyq, Qostanai qalasy

Ult portaly