Qurmetti oqyrman! Qasietti Ramazan aiy qarsańynda orazaǵa qatysty jii qoiylatyn birqatar suraqtardyń jaýabyn aldyn ala ózderińizge usynǵandy jón kórdik.
Namaz oqymaǵan adamnyń oraza ustaýyna bola ma?
Oraza – jeke-dara qulshylyq. Namaz oqymaǵan adam da ustai alady. Oraza – Uly Jaratqanǵa jaqyndaýdyń bir túri. Muny bolmaidy dep tyiý durys emes. Namaz oqymaityn kisi oraza arqyly dinge bir taban jaqyndap, keler jyldary namazǵa jyǵylýy ábden múmkin. Oraza ustaǵan kisige «Orazań qabyl bolsyn!» dep demeý berip, musylmanshylyqqa danalyqpen shaqyrý – sanaly árbir musylmannyń mindeti.
Uiyqtap qalyp, sáresini ótkizip alǵan kisiler ne isteidi?
Sáresi ishý – paryz emes. Uiyqtap iaki basqa sebeptermen sáresini ótkizip alǵandar eshteńe iship-jemesten oraza ustaýyn ary qarai jalǵastyra beredi. Biraq, sáresini jiberip almaýǵa tyrysqan jón. Hadiste: «Sáresi ishińizder, sebebi, sáreside bereket bar. Bir jutym sý ishseńder de sáresini tastamańdar. Sebebi, sáresige turǵandarǵa Alla Taǵala raqym etip, perishteler keshirip tileidi», - delingen. Sáresi mezgili – duǵa-tilekter qabyl bolatyn eń bereketti ýaqyt. Sáresi ishý adamǵa kúsh beredi, kúndizgi jumystaryn tyńǵylyqty atqarýǵa, ǵibadattaryn kemshiliksiz oryndaýǵa kómektesedi. Buǵan qosa, sáresige turǵan kisi súnnet saýabyn alady. Sebebi, sáresi jeý – paiǵambarymyzdyń súnneti. Sáresige turǵan kisi artynsha sáre ýaqyty shyqpai turyp «Táhájjýd» namazyn oqyp, Rabbysyna minájat etse nur ústine nur.
Sáresi ýaqytyn kún shyǵysymen toqtatý kerek pe?
Sáresiniń aiaqtalý ýaqyty kúnniń shyǵýymen emes, tań namazynyń kirýimen esepteledi. Endeshe, aimaǵyńyzdaǵy keste boiynsha tań namazy kirgenge deiin aýyz bekitip úlgerýińiz kerek. Iaǵni, tań namazynyń ýaqyty kirisimen iship-jeýdi toqtatý kerek.
Quran Kárimde aýyz bekitý ýaqyty jaiynda bylai delingen: «...Tańǵa deiin, (iaǵni) «qara jip» «aq jipten» airylǵanǵa deiin ishińder, jeńder, sodan soń orazany keshke deiin tolyq oryndańdar...»[1]. Bul aiattaǵy «qara jip» – túndi, al «aq jip» tańdy bildiredi. Iaǵni, qarańǵylyq ketip, tań anyqtala bastaǵan ýaqytta iship-jeýdi toqtatý kerek degen sóz.
Sondai-aq, Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) kezinde sáresi ýaqytynda eki azan aitylatyn: biri sahaba Biláldiń azany, ekinshisi sahaba Ýmmý Máktýmnyń azany.
Hz.Biláldiń azany tań namazynyń ýaqyty kirmei turyp aitylatyn, al Hz.Ýmmý Máktúmnyń azany tań namazy kirisimen aitylady. Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) osy eki azan arasynda sáresi ishkendigi, ekinshi azanda namazǵa turǵandyǵy sahaba Záid ibn Sábitten riýaiat etildi[2].
Umytyp iship-jep qoiǵandardyń orazasy buzyla ma?
Eger ańdaýsyzda umytyp iship-jep qoisa, onda oraza buzylmaidy. Biraq, oraza ustap júrgenderi esine túsken sátten bastap iship-jeýdi dereý toqtatyp, aýyzdaryn shaiyp, orazalaryn ary qarai jalǵastyrady. Paiǵambarymyz hadisinde: «Kimde-kim umytyp iship-jep qoisa, orazasyn qaita jalǵastyrsyn. Óitkeni, oǵan Alla Taǵalanyń ózi ishkizip-jegizgen», - deidi.
Oraza ekendigi esine túskende, dereý astan tyiylý kerektigin bile tura «boldy, buzyldy» dep tamaq jeýin jalǵastyrǵan adam kúnáhar bolady. Al, ondaida dereý asty doǵarý kerektigin bilmei iship-jep kesh batyrǵan adam oraza aiy bitkennen keiin sol kúnniń qazasyn óteidi.
Ramazan aiynyń basynda úsh kún, ortasynda úsh kún, aiaǵynda úsh kún aýyz bekitý durys pa?
Oraza aiyn aýrý iaki jolaýshylyq sebepterden tys bulai bóle-jaryp ustaýǵa bolmaidy. «Baqara» súresiniń 185-aiatynda: «Kimde-kim oraza aiyna jetse, ony tolyqtai ustasyn» delingen.
Qadir túnin tań atqansha uiyqtamai ótkizý shart pa?
Qadir túni – Ramazan aiyndaǵy eń qasietti múbárak tún. Bul túni jasalǵan ǵibadat 83 jyldyq saýapqa bara-bar. Sondyqtan bul túndi nápil namaz, Quran oqyp, zikir aityp, saliqaly ister jasap, ǵibratty áńgimeler men ýaǵyzdar tyńdap ótkizgen abzal.
Qadir túnin tań atqansha kóz ilmei ótkizý shart emes. Árkim óz jaǵdaiy men yńǵaiyna qarai ótkizedi. Túni boiy dastarqan jaiyp úide kútý de, meshitte ótkizý de shart emes.
Aýyz bekitkende tis pastasyn qoldanýǵa bola ma?
Tisti múmkindiginshe sáresi ýaqyty shyqpai turyp jýyp alǵan abzal. Al, ol múmkin bolmaǵan jaǵdaida tamaqqa ketpeitindei etip asa saqtyqpen jýýǵa ruqsat etiledi.
Aýyz bekitý duǵasy men aýyz ashar duǵalaryn qazaqsha aitýǵa bola ma?
Uly jaratýshy barlyq ulttardyń tilimen qosa ishteigi aitylmaǵan tilekterin de biledi. Sondyqtan aýyz bekitý duǵasy men aýyz ashar duǵalaryn arabsha aitý shart emes, ár ult óz tilinde aitsa da bolady.
Oraza kezinde ine saldyrýǵa bola ma?
Ine ektirýdiń orazany buzyp-buzbaýyna bailanysty keiingi Hanafi ǵulamalary arasynda eki túrli úkim bar. Bul úkimder Ábý Hanifa jáne onyń shákirtteri: Ábý Iýsýf pen Muhammedtiń denege kirgen pyshaq sekildi t.b. qatty zattardyń qaldyrǵan dene jaraqatyna dári mai jaǵýdyń orazany buzyp-buzbaityndyǵy tóńiregindegi fátýlaryn negizge ala otyryp anyqtalǵan. Aitalyq,
A) Ábý Hanifanyń «tereń jaraǵa jaǵylǵan dárilik maidyń orazany buzatyndyǵy» jaily pikirin negizge alǵan ǵalymdar, ine arqyly tamyrmen denege bir nárseniń taraityndyǵyn alǵa tartyp, oraza buzylady degen. Qorektik jaǵy daý týdyrǵanmen, qabyldanǵan ondai zattyń deneni kúsheitetindigi belgili.
Endeshe, dári meili aýyzben ishilse de, inemen qabyldansa da, káffaratty qajet etpeidi, biraq orazany buzady jáne qazasy óteledi. Dári ishken ia bolmasa ine ektirgen adam ne sol kúni oraza ustamaýy, ne dári men ineni sáresi men aýyzashar ýaqyttaryna qaldyrǵany jón.
Á) Al Ábý Hanifanyń shákirtteri Ábý Iýsýf pen Muhammedtiń «tereń jaraǵa jaǵylǵan dárilik mai orazany buzbaidy» degen pikirin negizge alǵan ǵalymdar, ine ektirýdiń orazany buzbaityndyǵyn aitqan. Óitkeni, azyq tabiǵi jolmen barmaǵandyqtan, ol qorektiń qarynǵa ne miǵa jetýi asa mańyzdy emes. Sol sebepti, bundai jaǵdaida oraza buzylmaidy. 1948 jyly Ázhar ýniversitetiniń Fátýa Komissiiasy tabiǵi oiyqtardan denege ótken nárseniń orazany buzbaityndyǵy jóninde fátýa bergen. Óitkeni, bul emdik tásiliniń aýyzǵa dári salyp jutýǵa uqsamaityndyǵy anyq. Sondai-aq, demikpe ne tynys júielerinde aqaýy barlar da aýyzǵa dári shashyratsa, ol ókpeden ótip, asqazanǵa jetpeitindikten orazany buzbaityndyǵy alǵa tartylǵan. Keibir aýrýlardan qorǵaný maqsatynda ine ektirý de orazany buzbaidy. Óitkeni, bundai jaǵdaida denege qorek alý kózdelmeidi delinýde. Biraq, qorektený maqsatynda denege qýat beretin arnaiy gemoglobin sekildi nárselerdi ine arqyly qabyldaý orazany buzady.
Joǵarydaǵy qai pikirdi tańdasa da, ustansa da negizgi jaýapkershilik tańdaýshyǵa tán. Negizi, dinimiz syrqattanǵan nemese em qabyldap júrgen kisilerdiń oraza ustamaýyna ruqsat etken. Sondyqtan emdikke dári iship ne ine qabyldap júrgen adamnyń jaqsy emdelip, bolashaqta qulshylyqtaryn úlken yqylaspen atqarýy maqsatynda Ramazan kezinde oraza ustamaýyna bolady. Bul – ózderi sheshetin másele.
Al, aýyrsa da kópshilikpen birge oraza ustap, Ramazan aiynyń qasietinen qur qalǵysy kelmegen kisi ekinshi toptaǵy fiqh ǵalymdarynyń pikirine súienip, oraza kezinde ine qabyldai berýine bolady.
Naýqas adam orazada ne isteidi?
Alla Taǵala qulyna tek kúshi jetetin nársesin ǵana mindetteidi[3]. Óitkeni Uly Jaratýshy iemiz bizge aýyrlyq emes, jeńildik qalaidy. Sondyqtan Alla aýyrǵan adamǵa oraza tutpaýyna ruqsat bergen.
Bul jaiynda Quranda bylai delingen: «Ramazan aiy týǵanyn kórseńder aýyzdaryńdy bekitińder. Al kim de kim, syrqattansa nemese jolǵa shyqsa (aýzyn ashýyna ruqsat) basqa kúnderi qaza etsin. Alla senderge aýyrlyq emes, jeńildik tileidi..!»[4] Taǵy bir aiatta: «Óz-ózderińdi qaýip-qaterge itermelemeńder», - deidi.
Osy jáne basqa aiattardy negizge ala otyryp ǵalymdar: «naýqas kisiniń oraza tutpaýy keide ýájip, keide mýbah/ruqsat bolady. Eger naýqas kisiniń oraza ustaýy ólimge alyp keler bolsa, bul adamnyń orazaustamaýy ýájip (mindet). Al eger aýyz bekitýi syrqatyn arttyrar bolsa nemese jazylýyn baiaýlatar bolsa bul jaǵdaida oraza ustamaýyna ruqsat»[5], - dep úkim shyǵarǵan. Endeshe, oraza ustai almaityndai syrqat bolsańyz sizge oraza ustaý paryz emes. Biraq naýqasyńyzdan aiyǵyp, aýyz bekitýge shamańyz kelgen kezde tutpaǵan kúnderińizdi qaza etip óteisiz. Bul káffarat (arasy úzilmei ustalatyn) ótemine jatpaityndyqtan, bólip-bólip tutsańyz bolady. Al, buǵan da densaýlyǵyńyz jaramasa, onda orazanyń ár kúnine pidiia[6] tóleisiz. Pidiia tóleýge de shamańyz jetpese, Alla meirimdi, keshirimdi. Pendege kúshi jetpeitin nárseni mindettemeidi.
Ramazanda betten súise, oraza buzyla ma?
Aýzy berik kisiniń betten súiýi orazany buzbaidy. Sebebi, Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) aýyzy berik bola tura áielderin súietindigi Aisha anamyzdan jetken[7].
Bul jerde eskere ketetin jaǵdai, eger áielin súigende sháýet bólinip ketpeitinine jáne jynystyq qatynasqa túsip qoimaitynyna senimdi bolsa, onda súiýine ruqsat. Al oǵan senimsiz bolsa – mákrúh[8].
Silekei ne túkirik jutsa, oraza buzyla ma?
Aýzy berik kisi aýzyndaǵy silekeiin ne túkirigin jutsa, orazasy buzylmaidy. Adam sińbirigin ishke tartyp, jutsa da, oraza buzylmaidy.
Ramazan aiynda tósek qatynasyna túsýge bola ma?
Ramazan aiynda aýyz berik bolǵan mezgilde ǵana tósek qatynasyna túsýge ruqsat joq. Al, keshke aýyzashar ýaqytynan keiin tósek qatynasyna túsýge ruqsat. Bul jaiynda Jaratýshy Iemiz Alla Taǵala bylai deidi: «Orazanyń túninde əielderińe jaqyndasý sender úshin ruqsat etildi. Olar senderge, sender olarǵa kiimsińder...»[9].
Aýyz berik bola tura kúndiz bul áreketke ádeii barǵan jandar ramazannan keiin 60 kún úzbei káfarat qazasyn óteýi tiis.
Aýzy berik adamǵa ózen-kólge túsýge bola ma?
Oraza kezinde salqyndaý, jeńildeý maqsatynda ózen-kólge t.b jerlerge shomylýǵa nemese ǵusyldanýǵa bolady. Bul orazany buzbaidy[10]. Tek, aýyzdan ne murynnan ishke sý ketip qalmaýyn baiqaý kerek. Ábý Dáýidtiń súnanynda riýaiat etilgen hadiste Paiǵambarymyzdyń (s.a.ý) aýzy berik bola tura ystyqtaǵandyqtan nemese qatty shóldegendikten basyna sý quiǵandyǵy aitylady[11]. Shomylý barysynda qulaǵyna kirgen sý da orazany buzbaidy deidi ǵalymdarymyz[12].
Áielder «svecha» qoldansa orazalary buzyla ma?
Aýzy berik kezde ishke barar joldardyń[13] birinen qandai da bir zat túbegeili ishke enip ornyqsa, onda oraza buzylady. Osyǵan sáikes atalmysh meditsinalyq preparatty kúndiz, aýyz berik sátte qoldanatyn bolsańyz, orazańyz buzylady[14] (sol kúndi Ramazannan keiin bir kún qaza etip óteisiz, káfárat qajet emes). Sondyqtan múmkin bolsa, álgi preparatty qoldanýdy aýyz ashar ýaqytyna qaldyrǵanyńyz jaqsy. «Meditsinalyq svecha» ǵusyldy kerek etpeidi.
Oraza kezinde sistema saldyrýǵa bola ma?
Kei jaǵdailarda tabiǵi joldarmen qorektene almaityn kisilerge deneni azyqtandyrý úshin inektsiia (denege dári jiberý) jasalyp jatady. Sondyqtan da, qazirgi tańdaǵy ǵalymdarymyz mundai ine salý nemese sistema alý orazany buzady deidi. Al, odan ózgeleri azyq bolmaǵandyqtan ári tabiǵi joldarmen asqazanǵa túspegendikten orazany buzbaidy dep otyr[15]. Endeshe, em úshin salǵyzatyn ine salý men sistema alý orazańyzdy buzbaidy. Alaida, orazadan álsiregen denege qýat beretin dári egýge aýzy berik kisige ruqsat joq. Ondai dárini tek aýyz ashqannan keiin ǵana egýge bolady.
Saǵyz shainaý orazany buza ma?
Saǵyzdyń dáminen aýyzda tátti suiyqtyq paida bolyp, ol asqazanǵa túsetindikten, oraza buzylady. Ári bul azyq qataryna jatatyndyqtan, buǵan káfárat qazasyn óteýińizge týra keledi. Iaǵni, saǵyz shainap, tátti suiyqtyqty jutqan adam ramazan aiynan keiin eki ai úzbesten oraza ustaidy. Bul jańa saǵyz úshin. Al, buǵan deiin shainalǵan, tátti dámi qalmaǵan eski saǵyzdy shainaýǵa keletin bolsaq, bul mákrúh bolyp sanalady.
Eger saǵyzdy oraza kezinde aýyzdaǵy jaǵymsyz iisti ketirý maqsatynda shainaǵyńyz kelse, budan basqa tásilderge júginýge keńes beremiz. Atap aitsaq, saǵyzdyń ornyna misýak nemese tis pastasyn qoldansańyz bolady. Tek tis pastasynyń kóbigin jutyp qoimaýdy qatań qadaǵalańyz. Al eger baiqaýsyzda ishke ketip qalǵan bolsa, onda sol kúngi orzanyń qazasyn ǵana óteisiz. Káfárat kerek emes. Sebebi, tis pastasy azyqqa sanalmaidy.
Orazada tis pastasyn qoldansa bola ma?
Oraza ustaǵan adam aýyzyn tazalaýyn bolady. Tipti Paiǵambarymyz (s.a.ý.): «Aýzy berik kisiniń tis tazalaǵyshy ol – misýak», [16] - degen. Dese de, shariǵatta aýzy berik kezde sebepsiz bir nárseniń dámin tatý ne shainaý- mákrúh, iaǵni unamsyz is [17]. Buǵan bailanysty kei ǵalymdar tis pastasyn qoldanarda ishke ketip qalmaýyn qadaǵalaǵanmen, onyń dámi, báribir, aýyz qýysynda uzaqqa saqtalyp qalady. Sondyqtan oraza ustaǵan adamǵa tis pastasy da mákrúh degen pikirde [18]. Alaida «ony qoldanýǵa ruqsat. Tek ishke ketip qalmaýyna kóńil bólsin» degen ǵalymdar da joq emes [19]. Endeshe, ishke ketip qalý yqtimaldyǵy bolǵandyqtan, aýyzy berik kezde tis pastasyn qoldanbaǵan abzal. Al, qoldanǵysy kelgen kisiler, ishke ketip qalmaý jaǵyn qatań eskergeni jón. Sebebi, ol ishke ketip qalsa, orazany buzady.
Krem jaǵý orazany buza ma?
Teridegi usaq tesikter arqyly et pen teriniń arasyna sińetin zattar orazany buzbaidy. Mysaly, krem jaǵý, mai jaǵý, sýdyń ishinde uzaq turý, jaranyń betine dári tańý t.b. Tek krem ne maidy jaqqan kezde tym qalyndatpaǵan jón. Sebebi, qalyń jaǵylǵan krem ne mai dáret alǵanda sýdy terige jetkizbeýi múmkin. Al terige sý timegen soń dáret durys bolmaidy.
Júkti áielge oraza ustaý kerek pe?
Shariǵatta qursaqtaǵy nemese emizýli balaǵa ziiany tiedi dep qaýiptengen (júkti ne emizýli) anaǵa Ramazan orazasyn tutpai, keiinge qaldyrýyna ruqsat[20]. Sahaba Ánás bin Málikten riýaiat etilgen hadiste Paiǵambarymyz (s.a.ý): «...Kúmánsiz Alla taǵala sapardaǵy adamǵa namazdy qysqartyp, al orazany jolaýshyǵa jáne júkti áiel men emizýli áielge mindettemedi...»[21], - dedi.
Namazy joqtyń orazasy qabyl ma?
Namaz oqymaityn kisi, ramazan aiynda oraza ustasa, ustaǵan orazasynyń saýabyn alady. Alaida, namaz oqymai júrgeni úshin de úlken kúnáǵa batady[22]. Óitkeni, namaz musylmandyǵymyzdyń belgisi. Ardaqty Paiǵambarymyz bul jaiynda: «Shyndyǵynda, musylman men kápir jáne múshrikterdiń ara jigin aiyrar belgi - namaz oqý[23]», - deidi. Sondyqtan da, orazamen qatar namazǵa da bastaǵany jón.
Jumysy aýyr kisige oraza ustamaýǵa bola ma?
Orazanyń ózinde nápsimizge qiyn keletin tusy bar. Oraza mániniń bir qyry da nápsimizdi basyp, noqtalap, qulqynymyzdyń ash kózdigin Alla rizashylyǵy úshin tárbileýde jatyr desek qatelespespiz. Endeshe, jumys barysynda oraza ustaý ólimge alyp keletindei qaýip týdyrmasa nemese densaýlyǵymyzǵa aitarlyqtai nuqsan keltirmeitin bolsa,[24] iaki bas ainalyp, qulap qalatyndai kúige túspeseńiz, azdap qinalatynymyz úshin Allanyń buiryǵynan bet burǵanymyz jón bolmas. Alla Taǵala qudsi hadistiń birinde: «Adam balasynyń barlyq amaly ózi úshin jazylady. Alaida, orazanyń jóni bólek. Onyń qarymyn tek Men beremin. Óitkeni, ol tek meniń razylyǵym úshin iship-jeýden bas tartty. Oraza ustaǵan adamnyń eki qýanyshty sáti bar: bireýi aýyzashar ýaqyty, ekinshisi Allah Taǵalamen qaýyshar sáti. Oraza ustaǵan adamnyń aýzynan shyqqan iis Men úshin jupar iisti miskten artyq»[25], – degen.
Ine salsa oraza buzylady ma?
«Ine salsa, oraza buzyla ma?» degenge keler bolsaq, Imam Iýsýf pen Imam Muhammádtiń (r.a.) tujyrymy boiynsha «denedegi jáne bastaǵy «tereń jarany» suiyq dárimen emdese de, oraza buzylmaidy. Sebebi, dári ishke (azyq sekildi) tabiǵi joldarmen barmaǵandyqtan, ishke túsýi ekitalai»[26] dei otyryp, ishke bir zattyń tabiǵi joldardan (aýyz, qulaq, muryn, tik ishek) basqa joldarmen barýy orazany buzbaidy degen. Endeshe salynatyn ine de, «tabiǵi emes» joldarmen ishke baratyndyqtan, búgingi ǵulamalarymyz ol da orazany buzbaidy deidi.
Tis juldyrý orazany buza ma?
Eger adam oraza kezinde tis juldyrtatyn bolsa, onda onyń orazasy buzylmaidy. Tis julǵannan keiingi aqqan qannyń ishke ketip qalmaýyn baiqaý kerek. Eger tisinen aqqan qandy jutyp qoiǵan jaǵdaida tek sol kúngi orazanyń qazasyn óteidi[28]. Tis julǵanda salynatyn ine de, «tabiǵi emes» joldarmen ishke baratyndyqtan, búgingi ǵulamalarymyz ol da orazany buzbaidy deidi.
Eski orazadan qaryzy bar adam ne isteidi?
Hanafi mázhaby boiynsha ótken orazadan qalǵan qaryz kúnderdi osy kele jatqan ramazanǵa deiin óteý shart emes. Óitkeni, Alla Taǵala Quran Kárimde: «Kimde-kim syrqattansa nemese jolǵa shyqsa (aýzyn ashýǵa ruqsat) basqa kúnderi qazasyn ótesin»[29], – dei otyryp, Alla Taǵala qaza etý ýaqytyn shektemei, jalpylama aityp otyr. Sondyqtan da, kelesi ramazan aiyna deiin óteý mindet emes. Desek te, orazanyń qazasyn tezdetip kelesi orazaǵa deiin ótep tastaǵanyńyz abzal[30]. Qazirden eseptesek, Ramazan aiynyń kirýine birneshe kún bar. Osy kúnderdi paidalanyp ótken jyldan qalǵan orazańyzdyń qazasyn ótep alǵanyńyz jón. Al Ramazanǵa deiin ótep úlgermeitin bolsańyz, onda ony ramazannan keiin de ótei alasyz. Keibireýler «ótken orazalardyń qazasyn aldaǵy Ramazannyń orazasymen qatar niet etip óteýge bola ma?» degen de suraq qoiyp jatady. Dinde buǵan ruqsat joq. Qazaǵa oraza jeke ustalady.
Ramazanda qan aldyrý orazany buza ma?
Oraza ustaǵan adamnan qan aldyrý orazany buzbaidy. Óitkeni, ardaqty Paiǵambarymyz (s.ǵ.ý) aýzy berik bola tura qan aldyrtatyn bolǵan. Sahih Býharide riýaiat etilgen hadiste sahaba Abdýlla ibn Abbas (r.a.) bylai deidi:«Allanyń Elshisi (s.ǵ.ý.) aýzy berik bola tura hijama[31] jasatatyn»[32].
Áitse de, aýzy berik adam qan aldyrtqanda álsirep, oraza tutýy qiyndap ketetinine kózi jetetin bolsa, oǵan qan aldyrý mákrúh bolyp sanalady. Bul jaiynda sahaba Ánás ibn Málikten (r.a.) bir kisi: «Sender aýzy berik kisige qan aldyrýdy (hijama) quptamaýshy ma edińizder?» – dep suraǵanda, sahaba: «Eger álsizdik týdyrǵan bolsa, biz ony quptamaitynbyz»[33] – degen eken.
Ushaqtaǵy adam aýyzashar ýaqytyn qalai anyqtaidy?
Ushaqtaǵy adam jergilikti oraza kestesin emes, kúnniń batýyn negizge alady. Mysaly, jergilikti kestede «saǵat osynshada aýyzashar» degenimen, ushaqtaǵy adamǵa kún áli batpasa, ol kisi kestedegi ýaqytqa emes, kúnniń batýyna qaraidy[34]. Keste ýaqyty jerdegi oraza ustaýshylar úshin arnalǵan. Óitkeni, Quranda aitylǵandai, sáresini ishýdi toqtatý ýaqyty tań qylan bere bastaýymen, aýyzashar ýaqyty kúnniń batýymen bilinedi[35]. Bul jolaýshy kezde orazasyn buzǵysy kelmegender úshin. Al, jalpy dinimiz saparda aýyz ashýǵa ruqsat etedi. Tek ramazan aiynan keiin sol kúnniń qazasyn óteýdi umytpaýy kerek.
Jolaýshy mindetti túrde aýzyn ashýy kerek pe?
Jaratýshy Iemiz Alla taǵala oraza kezinde pendelerine keibir jaǵdaida oraza ustamaýǵa ruqsat etken. Sol ruqsattardyń biri - jol júrgende oraza ustamaý[36][1]. Bul degenimiz: aýyzy berik adam óziniń turaqty jerinen eń kemi 85-90 shaqyrym uzaqtyqtaǵy jerge jolǵa niettenip shyqsa, ol kisige oraza ustamaýyna ruqsat etiledi. Biraq – mindet emes. Iaǵni, kimde kimniń jolaýshy kezinde orazaǵa qaýqary jetse, aýzyn ashqannan góri orazasyn jalǵastyra bergeni abzal.
Endeshe, siz de: «jol jónekei oraza ustaýǵa kúshim jetedi», - deseńiz aýyzyńyzdy ashpaǵanyńyz durys.
Orazada etekkiri toqtaǵan áiel ne isteidi?
Orazanyń kúndizinde (sáresiniń ýaqyty ótip ketken soń) etekkiri toqtaǵan áiel sol kúni aýyz bekitpeidi. Aýyz bekitetin bolsa, oraza tutqan bolyp eseptelmeidi. Ramazannan keiin sol kúndi de, aldyńǵy tutpaǵan kunderimen qosyp qazasyn óteidi. Sáresige deiin haiyzy toqtasa, orazaǵa niet etip aýyzyn bekitedi.[37]
Qussa oraza buzyla ma?
Oraza kezinde aýzy berik kisi «eriksiz» qussa oraza buzylmaidy. Al aýyzdy toltyra ádeii qusý orazany buzady. Ondai jaǵdaida Ramazan aiynan keiin sol kúndi qaita tutý kerek. Káfarat qazasy kerek emes. Aýyz toly bolmasa buzylmaidy.
Bul jaiynda imam Tirmiziden jetken hadiste Paiǵambarymyz (s.ǵ.ý.): «Eriksiz qusyq kelgen kisi (orazasyn) qazasyn ótemeidi. Al ádeii qusqan bolsa (sol kúngi orazanyń) qazasyn ótesin»[38], - deidi[39].
Taraýih namazyn tek oraza ustaǵandar ǵana oqidy ma?
Taraýih namazy oraza aiynda oqylatyn qulshylyq túri. Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) orazada bul namazdy únemi oqyǵandyqtan úkimi - «bekitilgen súnnet». Atalmysh namazdy orazany tutqan da, tutpaǵan da oqysa saýapqa keneledi.
Taraýih namazyn oqýdyń saýaby jaiynda Allanyń Elshisi: «Kimde kim, Ramazanda saýabyn úmit ete otyryp, Alla razylyǵy úshin Taraýih namazyn oqysa, onyń ótken kúnálary keshiriledi»[40], - degen.
Aýyz berik kezde monshaǵa túsýge bola ma?
Monsha býǵa shabyný arqyly jýynyp-shaiynatyn jer bolǵandyqtan, monshaǵa túsýdi aýyz ashar ýaqytyna qaldyrǵan durys. Nege deseńiz, monshadaǵy bý – sý molekýlalarynan quralady. Iaǵni, býda sýdyń belgili bir bólshekteri oryn alǵan. Kóp mólsherdegi býdy jutý arqyly ishke belgili dozada sý bólshekteri enedi. Sol sebepti, orazańyz buzylady deýge negiz bar. Odan bólek, dýshqa shomylýǵa nemese vanna qabyldaýǵa bolady. Tek, aýyzdan ne murynnan ishke sý ketip qalmaý jaǵyn eskerý kerek.
Janǵan bir zattyń tútinin jutyp, ony iiskese oraza buzyla ma?
Tútindi ádeii jutpai, eriksiz ózdiginen ishke kirse orazaǵa ziiany joq. Al, ony ádeii ishke tartyp iiskeseńiz nemese ádeii jutsańyz oraza buzylady. Ramazannan keiin sol kúnniń qazasyn óteýińiz kerek. Áitse de, bul jaǵdaidy átirdiń nemese gúldiń t.b. zattyń iisin iiskeýmen birdei kórmeý kerek. Átirdiń nemese gúldiń iisin iiskeý orazany buzbaidy[41]. Osy oraida aita ketý kerek: temeki orazany buzatyndyqtan, aýyzy berik bola tura temeki tartqan kisiniń orazasy buzylady.
[1] "Baqara" súresi, 187-aiat
[2] Ál-Asqalani, Fathýl Bari, Babý Ýaqtil Fájr: 550 hadis túsindirmesi
[3] "Baqara" súresi, 286-aiat
[4] Baqara súresi, 185 aiat
[5] Ál-Kásáni, Bádá’iǵ – 2/609 bet
[6] Shariǵatta aýrýlarynyń aiyǵýy úmit etilmegen jandar men oraza ustaýǵa shamasy jetpeitin qart kisiler (ustamaǵan orazasyn qaza ete almasa) ramazannyń ár bir kúni úshin bir kedeidi tamaqtandyrady. Buny «fidiia» deidi. Fidiiany aqshalaida berýge bolady. Bir kedeidi otyz kún tańda jáne keshke tamaqtandyrý nemese alpys kedeidi bir kún tańerteń iaki keshke tamaqtandyrý jetkilikti. Fidiia berýge shamasy kelmese Alladan keshirim tileidi. M.Isauly, Q.Joldybaiuly, Islam Ǵylymhaly – 329 bet. Almaty.
[7] Býhari, Kitabýs saým – 1827.
[8] Hidaia – 1/310 bet.; Ál-Aini, Binaia - 4/44 bet.
[9] Baqara súresi, 187-aiat
[10] Fataýal Islámiia, Darýl Ifta ál-Mysriia, 1/100 bet.
[11] Ábý Dáýid, Kitabýs Siiam, 2365-hadis. Sahih.
[12] Fataýal Hindiia – 1/224 bet.
[13] Ishke barar joldar retinde: aýyz; muryn; kei jaǵdailarda qulaq; tik ishek; qynap.
[14] Ibn Ǵabidin: Raddýl Mýhtar – Bábý má iýfsidýs saýmá ýá má lá iýfsidýhý.
[15] Májmáǵýl Fiqhil Islámi ád-Dýáli, 1997j, 28 tamyz – 03 shilde aralyǵynda berilgen 91-96 qaýlysy.; Din Isleri Yuksek Kurulu, Oruc. 42-s. Ankara. 2010 sene
[16] Ibn Májá
[17] M.Isauly. Q.Joldybaiuly, Ǵylymhal - 319 bet.
[18] Tahmaz, Ál Fiqhýl Hanafi – 1/422-424 bet.
[19] Ý.Zýhaili, Fataýa mýǵasyra – 34 bet.
[20] Ál-Kásáni, Badaiǵ – 2/614 bet.
[21] Ibn Májá – 1667.
[22] a) Ý.Zýhaili: Fataýa Mýǵasyra – 32 bet. Damask.; b) http://qaradawi.net/
[23] Mýslim, Iman – 134.
[24] Imam Mýhammad Ábý Zahra, Fátáýá: Siiam.
[25] Býhari, saým, 2; Mýslim, Siiam, 152.
[26] Ál-Kásáni, Badaiǵ – 2/607 bet.
[28] Ibn Ǵabidin – 3/368 bet
[29] "Baqara" súresi, 185-aiat
[30] Bahrýr Raiq – 2/499-bet
[31] Emdik maqsatta qan aldyrý
[32] Býhari, Saým, 1837-hadis
[33] Býhari, Saým, 1838 – hadis
[34] Doktor Prof. Ali Jýma: http://www.dar-alifta.org/ViewFatwa.aspx?ID=859; Diyanet fetvalari fetva nom. 83.
[35] Baqara súresi, 187 aiat.
[36] Quran Kárim, Baqara súresi – 184 aiat.
[37] Badaiǵ – 2/597 bet.
[38] Tirmizi súnáni, Kitabýs Saým, 720-hadis.
[39] Ál-Máidani, ál-Lýbáb – 1/166 bet; Márǵinani, Ál-Hidaia – 1/312 bet.
[40] Sahih Mýslim – 759 hadis. Imam Naýai sharhy.
[41] Ibn Ǵabidin: Raddýl Mýhtar.
.jpg)