ورازادا جيٸ قويىلاتىن سۇراقتار

قۇرمەتتٸ وقىرمان! قاسيەتتٸ رامازان ايى قارساڭىندا ورازاعا قاتىستى جيٸ قويىلاتىن بٸرقاتار سۇراقتاردىڭ جاۋابىن الدىن الا ٶزدەرٸڭٸزگە ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸك.

ناماز وقىماعان ادامنىڭ ورازا ۇستاۋىنا بولا ما?

ورازا – جەكە-دارا قۇلشىلىق. ناماز وقىماعان ادام دا ۇستاي الادى. ورازا – ۇلى جاراتقانعا جاقىنداۋدىڭ بٸر تٷرٸ. مۇنى بولمايدى دەپ تىيۋ دۇرىس ەمەس. ناماز وقىمايتىن كٸسٸ ورازا ارقىلى دٸنگە بٸر تابان جاقىنداپ, كەلەر جىلدارى نامازعا جىعىلۋى ەبدەن مٷمكٸن. ورازا ۇستاعان كٸسٸگە «ورازاڭ قابىل بولسىن!» دەپ دەمەۋ بەرٸپ, مۇسىلمانشىلىققا دانالىقپەن شاقىرۋ – سانالى ەربٸر مۇسىلماننىڭ مٸندەتٸ.

ۇيىقتاپ قالىپ, سەرەسٸنٸ ٶتكٸزٸپ العان كٸسٸلەر نە ٸستەيدٸ?

سەرەسٸ ٸشۋ – پارىز ەمەس. ۇيىقتاپ ياكي باسقا سەبەپتەرمەن سەرەسٸنٸ ٶتكٸزٸپ العاندار ەشتەڭە ٸشٸپ-جەمەستەن ورازا ۇستاۋىن ارى قاراي جالعاستىرا بەرەدٸ. بٸراق, سەرەسٸنٸ جٸبەرٸپ الماۋعا تىرىسقان جٶن. حاديستە: «سەرەسٸ ٸشٸڭٸزدەر, سەبەبٸ, سەرەسٸدە بەرەكەت بار. بٸر جۇتىم سۋ ٸشسەڭدەر دە سەرەسٸنٸ تاستاماڭدار. سەبەبٸ, سەرەسٸگە تۇرعاندارعا اللا تاعالا راقىم ەتٸپ, پەرٸشتەلەر كەشٸرٸپ تٸلەيدٸ», - دەلٸنگەن. سەرەسٸ مەزگٸلٸ – دۇعا-تٸلەكتەر قابىل بولاتىن ەڭ بەرەكەتتٸ ۋاقىت. سەرەسٸ ٸشۋ ادامعا كٷش بەرەدٸ, كٷندٸزگٸ جۇمىستارىن تىڭعىلىقتى اتقارۋعا, عيباداتتارىن كەمشٸلٸكسٸز ورىنداۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بۇعان قوسا, سەرەسٸگە تۇرعان كٸسٸ سٷننەت ساۋابىن الادى. سەبەبٸ, سەرەسٸ جەۋ – پايعامبارىمىزدىڭ سٷننەتٸ. سەرەسٸگە تۇرعان كٸسٸ ارتىنشا سەرە ۋاقىتى شىقپاي تۇرىپ «تەھەججۋد» نامازىن وقىپ, راببىسىنا مٸنەجات ەتسە نۇر ٷستٸنە نۇر.

سەرەسٸ ۋاقىتىن كٷن شىعىسىمەن توقتاتۋ كەرەك پە?

سەرەسٸنٸڭ اياقتالۋ ۋاقىتى كٷننٸڭ شىعۋىمەن ەمەس, تاڭ نامازىنىڭ كٸرۋٸمەن ەسەپتەلەدٸ. ەندەشە, ايماعىڭىزداعى كەستە بويىنشا تاڭ نامازى كٸرگەنگە دەيٸن اۋىز بەكٸتٸپ ٷلگەرۋٸڭٸز كەرەك. ياعني, تاڭ نامازىنىڭ ۋاقىتى كٸرٸسٸمەن ٸشٸپ-جەۋدٸ توقتاتۋ كەرەك.

قۇران كەرٸمدە اۋىز بەكٸتۋ ۋاقىتى جايىندا بىلاي دەلٸنگەن: «...تاڭعا دەيٸن, (ياعني) «قارا جٸپ» «اق جٸپتەن» ايرىلعانعا دەيٸن ٸشٸڭدەر, جەڭدەر, سودان سوڭ ورازانى كەشكە دەيٸن تولىق ورىنداڭدار...»[1]. بۇل اياتتاعى «قارا جٸپ» – تٷندٸ, ال «اق جٸپ» تاڭدى بٸلدٸرەدٸ. ياعني, قاراڭعىلىق كەتٸپ, تاڭ انىقتالا باستاعان ۋاقىتتا ٸشٸپ-جەۋدٸ توقتاتۋ كەرەك دەگەن سٶز.

سونداي-اق, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) كەزٸندە سەرەسٸ ۋاقىتىندا ەكٸ ازان ايتىلاتىن: بٸرٸ ساحابا بٸلەلدٸڭ ازانى, ەكٸنشٸسٸ ساحابا ۋممۋ مەكتۋمنىڭ ازانى.

حز.بٸلەلدٸڭ ازانى تاڭ نامازىنىڭ ۋاقىتى كٸرمەي تۇرىپ ايتىلاتىن, ال حز.ۋممۋ مەكتٷمنىڭ ازانى تاڭ نامازى كٸرٸسٸمەن ايتىلادى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) وسى ەكٸ ازان اراسىندا سەرەسٸ ٸشكەندٸگٸ, ەكٸنشٸ ازاندا نامازعا تۇرعاندىعى ساحابا زەيد يبن سەبيتتەن ريۋايات ەتٸلدٸ[2].

ۇمىتىپ ٸشٸپ-جەپ قويعانداردىڭ ورازاسى بۇزىلا ما?

ەگەر اڭداۋسىزدا ۇمىتىپ ٸشٸپ-جەپ قويسا, وندا ورازا بۇزىلمايدى. بٸراق, ورازا ۇستاپ جٷرگەندەرٸ ەسٸنە تٷسكەن سەتتەن باستاپ ٸشٸپ-جەۋدٸ دەرەۋ توقتاتىپ, اۋىزدارىن شايىپ, ورازالارىن ارى قاراي جالعاستىرادى. پايعامبارىمىز حاديسٸندە: «كٸمدە-كٸم ۇمىتىپ ٸشٸپ-جەپ قويسا, ورازاسىن قايتا جالعاستىرسىن. ٶيتكەنٸ, وعان اللا تاعالانىڭ ٶزٸ ٸشكٸزٸپ-جەگٸزگەن», - دەيدٸ.

ورازا ەكەندٸگٸ ەسٸنە تٷسكەندە, دەرەۋ استان تىيىلۋ كەرەكتٸگٸن بٸلە تۇرا «بولدى, بۇزىلدى» دەپ تاماق جەۋٸن جالعاستىرعان ادام كٷنەھار بولادى. ال, وندايدا دەرەۋ استى دوعارۋ كەرەكتٸگٸن بٸلمەي ٸشٸپ-جەپ كەش باتىرعان ادام ورازا ايى بٸتكەننەن كەيٸن سول كٷننٸڭ قازاسىن ٶتەيدٸ.

رامازان ايىنىڭ باسىندا ٷش كٷن, ورتاسىندا ٷش كٷن, اياعىندا ٷش كٷن اۋىز بەكٸتۋ دۇرىس پا?

ورازا ايىن اۋرۋ ياكي جولاۋشىلىق سەبەپتەردەن تىس بۇلاي بٶلە-جارىپ ۇستاۋعا بولمايدى. «باقارا» سٷرەسٸنٸڭ 185-اياتىندا: «كٸمدە-كٸم ورازا ايىنا جەتسە, ونى تولىقتاي ۇستاسىن» دەلٸنگەن.

قادٸر تٷنٸن تاڭ اتقانشا ۇيىقتاماي ٶتكٸزۋ شارت پا?

قادٸر تٷنٸ – رامازان ايىنداعى ەڭ قاسيەتتٸ مٷبەراك تٷن. بۇل تٷنٸ جاسالعان عيبادات 83 جىلدىق ساۋاپقا بارا-بار. سوندىقتان بۇل تٷندٸ نەپٸل ناماز, قۇران وقىپ, زٸكٸر ايتىپ, ساليقالى ٸستەر جاساپ, عيبراتتى ەڭگٸمەلەر مەن ۋاعىزدار تىڭداپ ٶتكٸزگەن ابزال.
قادٸر تٷنٸن تاڭ اتقانشا كٶز ٸلمەي ٶتكٸزۋ شارت ەمەس. ەركٸم ٶز جاعدايى مەن ىڭعايىنا قاراي ٶتكٸزەدٸ. تٷنٸ بويى داستارقان جايىپ ٷيدە كٷتۋ دە, مەشٸتتە ٶتكٸزۋ دە شارت ەمەس.

اۋىز بەكٸتكەندە تٸس پاستاسىن قولدانۋعا بولا ما?

تٸستٸ مٷمكٸندٸگٸنشە سەرەسٸ ۋاقىتى شىقپاي تۇرىپ جۋىپ العان ابزال. ال, ول مٷمكٸن بولماعان جاعدايدا تاماققا كەتپەيتٸندەي ەتٸپ اسا ساقتىقپەن جۋۋعا رۇقسات ەتٸلەدٸ.

اۋىز بەكٸتۋ دۇعاسى مەن اۋىز اشار دۇعالارىن قازاقشا ايتۋعا بولا ما?

ۇلى جاراتۋشى بارلىق ۇلتتاردىڭ تٸلٸمەن قوسا ٸشتەيگٸ ايتىلماعان تٸلەكتەرٸن دە بٸلەدٸ. سوندىقتان اۋىز بەكٸتۋ دۇعاسى مەن اۋىز اشار دۇعالارىن ارابشا ايتۋ شارت ەمەس, ەر ۇلت ٶز تٸلٸندە ايتسا دا بولادى.

ورازا كەزٸندە ينە سالدىرۋعا بولا ما?

ينە ەكتٸرۋدٸڭ ورازانى بۇزىپ-بۇزباۋىنا بايلانىستى كەيٸنگٸ حانافي عۇلامالارى اراسىندا ەكٸ تٷرلٸ ٷكٸم بار. بۇل ٷكٸمدەر ەبۋ حانيفا جەنە ونىڭ شەكٸرتتەرٸ: ەبۋ يۋسۋف پەن مۇحاممەدتٸڭ دەنەگە كٸرگەن پىشاق سەكٸلدٸ ت.ب. قاتتى زاتتاردىڭ قالدىرعان دەنە جاراقاتىنا دەرٸ ماي جاعۋدىڭ ورازانى بۇزىپ-بۇزبايتىندىعى تٶڭٸرەگٸندەگٸ فەتۋلارىن نەگٸزگە الا وتىرىپ انىقتالعان. ايتالىق,

ا) ەبۋ حانيفانىڭ «تەرەڭ جاراعا جاعىلعان دەرٸلٸك مايدىڭ ورازانى بۇزاتىندىعى» جايلى پٸكٸرٸن نەگٸزگە العان عالىمدار, ينە ارقىلى تامىرمەن دەنەگە بٸر نەرسەنٸڭ تارايتىندىعىن العا تارتىپ, ورازا بۇزىلادى دەگەن. قورەكتٸك جاعى داۋ تۋدىرعانمەن, قابىلدانعان ونداي زاتتىڭ دەنەنٸ كٷشەيتەتٸندٸگٸ بەلگٸلٸ.
ەندەشە, دەرٸ مەيلٸ اۋىزبەن ٸشٸلسە دە, ينەمەن قابىلدانسا دا, كەففاراتتى قاجەت ەتپەيدٸ, بٸراق ورازانى بۇزادى جەنە قازاسى ٶتەلەدٸ. دەرٸ ٸشكەن يا بولماسا ينە ەكتٸرگەن ادام نە سول كٷنٸ ورازا ۇستاماۋى, نە دەرٸ مەن ينەنٸ سەرەسٸ مەن اۋىزاشار ۋاقىتتارىنا قالدىرعانى جٶن.

ە) ال ەبۋ حانيفانىڭ شەكٸرتتەرٸ ەبۋ يۋسۋف پەن مۇحاممەدتٸڭ «تەرەڭ جاراعا جاعىلعان دەرٸلٸك ماي ورازانى بۇزبايدى» دەگەن پٸكٸرٸن نەگٸزگە العان عالىمدار, ينە ەكتٸرۋدٸڭ ورازانى بۇزبايتىندىعىن ايتقان. ٶيتكەنٸ, ازىق تابيعي جولمەن بارماعاندىقتان, ول قورەكتٸڭ قارىنعا نە ميعا جەتۋٸ اسا ماڭىزدى ەمەس. سول سەبەپتٸ, بۇنداي جاعدايدا ورازا بۇزىلمايدى. 1948 جىلى ەزحار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فەتۋا كوميسسيياسى تابيعي ويىقتاردان دەنەگە ٶتكەن نەرسەنٸڭ ورازانى بۇزبايتىندىعى جٶنٸندە فەتۋا بەرگەن. ٶيتكەنٸ, بۇل ەمدٸك تەسٸلٸنٸڭ اۋىزعا دەرٸ سالىپ جۇتۋعا ۇقسامايتىندىعى انىق. سونداي-اق, دەمٸكپە نە تىنىس جٷيەلەرٸندە اقاۋى بارلار دا اۋىزعا دەرٸ شاشىراتسا, ول ٶكپەدەن ٶتٸپ, اسقازانعا جەتپەيتٸندٸكتەن ورازانى بۇزبايتىندىعى العا تارتىلعان. كەيبٸر اۋرۋلاردان قورعانۋ ماقساتىندا ينە ەكتٸرۋ دە ورازانى بۇزبايدى. ٶيتكەنٸ, بۇنداي جاعدايدا دەنەگە قورەك الۋ كٶزدەلمەيدٸ دەلٸنۋدە. بٸراق, قورەكتەنۋ ماقساتىندا دەنەگە قۋات بەرەتٸن ارنايى گەموگلوبين سەكٸلدٸ نەرسەلەردٸ ينە ارقىلى قابىلداۋ ورازانى بۇزادى.

جوعارىداعى قاي پٸكٸردٸ تاڭداسا دا, ۇستانسا دا نەگٸزگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك تاڭداۋشىعا تەن. نەگٸزٸ, دٸنٸمٸز سىرقاتتانعان نەمەسە ەم قابىلداپ جٷرگەن كٸسٸلەردٸڭ ورازا ۇستاماۋىنا رۇقسات ەتكەن. سوندىقتان ەمدٸككە دەرٸ ٸشٸپ نە ينە قابىلداپ جٷرگەن ادامنىڭ جاقسى ەمدەلٸپ, بولاشاقتا قۇلشىلىقتارىن ٷلكەن ىقىلاسپەن اتقارۋى ماقساتىندا رامازان كەزٸندە ورازا ۇستاماۋىنا بولادى. بۇل – ٶزدەرٸ شەشەتٸن مەسەلە.

ال, اۋىرسا دا كٶپشٸلٸكپەن بٸرگە ورازا ۇستاپ, رامازان ايىنىڭ قاسيەتٸنەن قۇر قالعىسى كەلمەگەن كٸسٸ ەكٸنشٸ توپتاعى فيقھ عالىمدارىنىڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنٸپ, ورازا كەزٸندە ينە قابىلداي بەرۋٸنە بولادى.

ناۋقاس ادام ورازادا نە ٸستەيدٸ?

اللا تاعالا قۇلىنا تەك كٷشٸ جەتەتٸن نەرسەسٸن عانا مٸندەتتەيدٸ[3]. ٶيتكەنٸ ۇلى جاراتۋشى يەمٸز بٸزگە اۋىرلىق ەمەس, جەڭٸلدٸك قالايدى. سوندىقتان اللا اۋىرعان ادامعا ورازا تۇتپاۋىنا رۇقسات بەرگەن.

بۇل جايىندا قۇراندا بىلاي دەلٸنگەن: «رامازان ايى تۋعانىن كٶرسەڭدەر اۋىزدارىڭدى بەكٸتٸڭدەر. ال كٸم دە كٸم, سىرقاتتانسا نەمەسە جولعا شىقسا (اۋزىن اشۋىنا رۇقسات) باسقا كٷندەرٸ قازا ەتسٸن. اللا سەندەرگە اۋىرلىق ەمەس, جەڭٸلدٸك تٸلەيدٸ..!»[4] تاعى بٸر اياتتا: «ٶز-ٶزدەرٸڭدٸ قاۋٸپ-قاتەرگە يتەرمەلەمەڭدەر», - دەيدٸ.

وسى جەنە باسقا اياتتاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ عالىمدار: «ناۋقاس كٸسٸنٸڭ ورازا تۇتپاۋى كەيدە ۋەجٸپ, كەيدە مۋباح/رۇقسات بولادى. ەگەر ناۋقاس كٸسٸنٸڭ ورازا ۇستاۋى ٶلٸمگە الىپ كەلەر بولسا, بۇل ادامنىڭ ورازاۇستاماۋى ۋەجٸپ (مٸندەت). ال ەگەر اۋىز بەكٸتۋٸ سىرقاتىن ارتتىرار بولسا نەمەسە جازىلۋىن باياۋلاتار بولسا بۇل جاعدايدا ورازا ۇستاماۋىنا رۇقسات»[5], - دەپ ٷكٸم شىعارعان. ەندەشە, ورازا ۇستاي المايتىنداي سىرقات بولساڭىز سٸزگە ورازا ۇستاۋ پارىز ەمەس. بٸراق ناۋقاسىڭىزدان ايىعىپ, اۋىز بەكٸتۋگە شاماڭىز كەلگەن كەزدە تۇتپاعان كٷندەرٸڭٸزدٸ قازا ەتٸپ ٶتەيسٸز. بۇل كەففارات (اراسى ٷزٸلمەي ۇستالاتىن) ٶتەمٸنە جاتپايتىندىقتان, بٶلٸپ-بٶلٸپ تۇتساڭىز بولادى. ال, بۇعان دا دەنساۋلىعىڭىز جاراماسا, وندا ورازانىڭ ەر كٷنٸنە پيدييا[6] تٶلەيسٸز. پيدييا تٶلەۋگە دە شاماڭىز جەتپەسە, اللا مەيرٸمدٸ, كەشٸرٸمدٸ. پەندەگە كٷشٸ جەتپەيتٸن نەرسەنٸ مٸندەتتەمەيدٸ.

رامازاندا بەتتەن سٷيسە, ورازا بۇزىلا ما?

اۋزى بەرٸك كٸسٸنٸڭ بەتتەن سٷيۋٸ ورازانى بۇزبايدى. سەبەبٸ, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) اۋىزى بەرٸك بولا تۇرا ەيەلدەرٸن سٷيەتٸندٸگٸ ايشا انامىزدان جەتكەن[7].

بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتٸن جاعداي, ەگەر ەيەلٸن سٷيگەندە شەۋەت بٶلٸنٸپ كەتپەيتٸنٸنە جەنە جىنىستىق قاتىناسقا تٷسٸپ قويمايتىنىنا سەنٸمدٸ بولسا, وندا سٷيۋٸنە رۇقسات. ال وعان سەنٸمسٸز بولسا – مەكرٷھ[8].

سٸلەكەي نە تٷكٸرٸك جۇتسا, ورازا بۇزىلا ما?

اۋزى بەرٸك كٸسٸ اۋزىنداعى سٸلەكەيٸن نە تٷكٸرٸگٸن جۇتسا, ورازاسى بۇزىلمايدى. ادام سٸڭبٸرٸگٸن ٸشكە تارتىپ, جۇتسا دا, ورازا بۇزىلمايدى.

رامازان ايىندا تٶسەك قاتىناسىنا تٷسۋگە بولا ما?

رامازان ايىندا اۋىز بەرٸك بولعان مەزگٸلدە عانا تٶسەك قاتىناسىنا تٷسۋگە رۇقسات جوق. ال, كەشكە اۋىزاشار ۋاقىتىنان كەيٸن تٶسەك قاتىناسىنا تٷسۋگە رۇقسات. بۇل جايىندا جاراتۋشى يەمٸز اللا تاعالا بىلاي دەيدٸ: «ورازانىڭ تٷنٸندە əيەلدەرٸڭە جاقىنداسۋ سەندەر ٷشٸن رۇقسات ەتٸلدٸ. ولار سەندەرگە, سەندەر ولارعا كيٸمسٸڭدەر...»[9].

اۋىز بەرٸك بولا تۇرا كٷندٸز بۇل ەرەكەتكە ەدەيٸ بارعان جاندار رامازاننان كەيٸن 60 كٷن ٷزبەي كەفارات قازاسىن ٶتەۋٸ تيٸس.

اۋزى بەرٸك ادامعا ٶزەن-كٶلگە تٷسۋگە بولا ما?

ورازا كەزٸندە سالقىنداۋ, جەڭٸلدەۋ ماقساتىندا ٶزەن-كٶلگە ت.ب جەرلەرگە شومىلۋعا نەمەسە عۇسىلدانۋعا بولادى. بۇل ورازانى بۇزبايدى[10]. تەك, اۋىزدان نە مۇرىننان ٸشكە سۋ كەتٸپ قالماۋىن بايقاۋ كەرەك. ەبۋ دەۋٸدتٸڭ سٷنانىندا ريۋايات ەتٸلگەن حاديستە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ) اۋزى بەرٸك بولا تۇرا ىستىقتاعاندىقتان نەمەسە قاتتى شٶلدەگەندٸكتەن باسىنا سۋ قۇيعاندىعى ايتىلادى[11]. شومىلۋ بارىسىندا قۇلاعىنا كٸرگەن سۋ دا ورازانى بۇزبايدى دەيدٸ عالىمدارىمىز[12].

ەيەلدەر «سۆەچا» قولدانسا ورازالارى بۇزىلا ما?

اۋزى بەرٸك كەزدە ٸشكە بارار جولداردىڭ[13] بٸرٸنەن قانداي دا بٸر زات تٷبەگەيلٸ ٸشكە ەنٸپ ورنىقسا, وندا ورازا بۇزىلادى. وسىعان سەيكەس اتالمىش مەديتسينالىق پرەپاراتتى كٷندٸز, اۋىز بەرٸك سەتتە قولداناتىن بولساڭىز, ورازاڭىز بۇزىلادى[14] (سول كٷندٸ رامازاننان كەيٸن بٸر كٷن قازا ەتٸپ ٶتەيسٸز, كەفەرات قاجەت ەمەس). سوندىقتان مٷمكٸن بولسا, ەلگٸ پرەپاراتتى قولدانۋدى اۋىز اشار ۋاقىتىنا قالدىرعانىڭىز جاقسى. «مەديتسينالىق سۆەچا» عۇسىلدى كەرەك ەتپەيدٸ.

ورازا كەزٸندە سيستەما سالدىرۋعا بولا ما?

كەي جاعدايلاردا تابيعي جولدارمەن قورەكتەنە المايتىن كٸسٸلەرگە دەنەنٸ ازىقتاندىرۋ ٷشٸن ينەكتسييا (دەنەگە دەرٸ جٸبەرۋ) جاسالىپ جاتادى. سوندىقتان دا, قازٸرگٸ تاڭداعى عالىمدارىمىز مۇنداي ينە سالۋ نەمەسە سيستەما الۋ ورازانى بۇزادى دەيدٸ. ال, ودان ٶزگەلەرٸ ازىق بولماعاندىقتان ەرٸ تابيعي جولدارمەن اسقازانعا تٷسپەگەندٸكتەن ورازانى بۇزبايدى دەپ وتىر[15]. ەندەشە, ەم ٷشٸن سالعىزاتىن ينە سالۋ مەن سيستەما الۋ ورازاڭىزدى بۇزبايدى. الايدا, ورازادان ەلسٸرەگەن دەنەگە قۋات بەرەتٸن دەرٸ ەگۋگە اۋزى بەرٸك كٸسٸگە رۇقسات جوق. ونداي دەرٸنٸ تەك اۋىز اشقاننان كەيٸن عانا ەگۋگە بولادى.

ساعىز شايناۋ ورازانى بۇزا ما?

ساعىزدىڭ دەمٸنەن اۋىزدا تەتتٸ سۇيىقتىق پايدا بولىپ, ول اسقازانعا تٷسەتٸندٸكتەن, ورازا بۇزىلادى. ەرٸ بۇل ازىق قاتارىنا جاتاتىندىقتان, بۇعان كەفەرات قازاسىن ٶتەۋٸڭٸزگە تۋرا كەلەدٸ. ياعني, ساعىز شايناپ, تەتتٸ سۇيىقتىقتى جۇتقان ادام رامازان ايىنان كەيٸن ەكٸ اي ٷزبەستەن ورازا ۇستايدى. بۇل جاڭا ساعىز ٷشٸن. ال, بۇعان دەيٸن شاينالعان, تەتتٸ دەمٸ قالماعان ەسكٸ ساعىزدى شايناۋعا كەلەتٸن بولساق, بۇل مەكرٷھ بولىپ سانالادى.

ەگەر ساعىزدى ورازا كەزٸندە اۋىزداعى جاعىمسىز يٸستٸ كەتٸرۋ ماقساتىندا شايناعىڭىز كەلسە, بۇدان باسقا تەسٸلدەرگە جٷگٸنۋگە كەڭەس بەرەمٸز. اتاپ ايتساق, ساعىزدىڭ ورنىنا ميسۋاك نەمەسە تٸس پاستاسىن قولدانساڭىز بولادى. تەك تٸس پاستاسىنىڭ كٶبٸگٸن جۇتىپ قويماۋدى قاتاڭ قاداعالاڭىز. ال ەگەر بايقاۋسىزدا ٸشكە كەتٸپ قالعان بولسا, وندا سول كٷنگٸ ورزانىڭ قازاسىن عانا ٶتەيسٸز. كەفەرات كەرەك ەمەس. سەبەبٸ, تٸس پاستاسى ازىققا سانالمايدى.

ورازادا تٸس پاستاسىن قولدانسا بولا ما?

ورازا ۇستاعان ادام اۋىزىن تازالاۋىن بولادى. تٸپتٸ پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.): «اۋزى بەرٸك كٸسٸنٸڭ تٸس تازالاعىشى ول – ميسۋاك», [16] - دەگەن. دەسە دە, شاريعاتتا اۋزى بەرٸك كەزدە سەبەپسٸز بٸر نەرسەنٸڭ دەمٸن تاتۋ نە شايناۋ- مەكرٷھ, ياعني ۇنامسىز ٸس [17]. بۇعان بايلانىستى كەي عالىمدار تٸس پاستاسىن قولداناردا ٸشكە كەتٸپ قالماۋىن قاداعالاعانمەن, ونىڭ دەمٸ, بەرٸبٸر, اۋىز قۋىسىندا ۇزاققا ساقتالىپ قالادى. سوندىقتان ورازا ۇستاعان ادامعا تٸس پاستاسى دا مەكرٷھ دەگەن پٸكٸردە [18]. الايدا «ونى قولدانۋعا رۇقسات. تەك ٸشكە كەتٸپ قالماۋىنا كٶڭٸل بٶلسٸن» دەگەن عالىمدار دا جوق ەمەس [19]. ەندەشە, ٸشكە كەتٸپ قالۋ ىقتيمالدىعى بولعاندىقتان, اۋىزى بەرٸك كەزدە تٸس پاستاسىن قولدانباعان ابزال. ال, قولدانعىسى كەلگەن كٸسٸلەر, ٸشكە كەتٸپ قالماۋ جاعىن قاتاڭ ەسكەرگەنٸ جٶن. سەبەبٸ, ول ٸشكە كەتٸپ قالسا, ورازانى بۇزادى.

كرەم جاعۋ ورازانى بۇزا ما?

تەرٸدەگٸ ۇساق تەسٸكتەر ارقىلى ەت پەن تەرٸنٸڭ اراسىنا سٸڭەتٸن زاتتار ورازانى بۇزبايدى. مىسالى, كرەم جاعۋ, ماي جاعۋ, سۋدىڭ ٸشٸندە ۇزاق تۇرۋ, جارانىڭ بەتٸنە دەرٸ تاڭۋ ت.ب. تەك كرەم نە مايدى جاققان كەزدە تىم قالىنداتپاعان جٶن. سەبەبٸ, قالىڭ جاعىلعان كرەم نە ماي دەرەت العاندا سۋدى تەرٸگە جەتكٸزبەۋٸ مٷمكٸن. ال تەرٸگە سۋ تيمەگەن سوڭ دەرەت دۇرىس بولمايدى.

جٷكتٸ ەيەلگە ورازا ۇستاۋ كەرەك پە?

شاريعاتتا قۇرساقتاعى نەمەسە ەمٸزۋلٸ بالاعا زييانى تيەدٸ دەپ قاۋٸپتەنگەن (جٷكتٸ نە ەمٸزۋلٸ) اناعا رامازان ورازاسىن تۇتپاي, كەيٸنگە قالدىرۋىنا رۇقسات[20]. ساحابا ەنەس بين مەليكتەن ريۋايات ەتٸلگەن حاديستە پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ): «...كٷمەنسٸز اللا تاعالا ساپارداعى ادامعا نامازدى قىسقارتىپ, ال ورازانى جولاۋشىعا جەنە جٷكتٸ ەيەل مەن ەمٸزۋلٸ ەيەلگە مٸندەتتەمەدٸ...»[21], - دەدٸ.

نامازى جوقتىڭ ورازاسى قابىل ما?

ناماز وقىمايتىن كٸسٸ, رامازان ايىندا ورازا ۇستاسا, ۇستاعان ورازاسىنىڭ ساۋابىن الادى. الايدا, ناماز وقىماي جٷرگەنٸ ٷشٸن دە ٷلكەن كٷنەعا باتادى[22]. ٶيتكەنٸ, ناماز مۇسىلماندىعىمىزدىڭ بەلگٸسٸ. ارداقتى پايعامبارىمىز بۇل جايىندا: «شىندىعىندا, مۇسىلمان مەن كەپٸر جەنە مٷشريكتەردٸڭ ارا جٸگٸن ايىرار بەلگٸ - ناماز وقۋ[23]», - دەيدٸ. سوندىقتان دا, ورازامەن قاتار نامازعا دا باستاعانى جٶن.

جۇمىسى اۋىر كٸسٸگە ورازا ۇستاماۋعا بولا ما?

ورازانىڭ ٶزٸندە نەپسٸمٸزگە قيىن كەلەتٸن تۇسى بار. ورازا مەنٸنٸڭ بٸر قىرى دا نەپسٸمٸزدٸ باسىپ, نوقتالاپ, قۇلقىنىمىزدىڭ اش كٶزدٸگٸن اللا ريزاشىلىعى ٷشٸن تەربيلەۋدە جاتىر دەسەك قاتەلەسپەسپٸز. ەندەشە, جۇمىس بارىسىندا ورازا ۇستاۋ ٶلٸمگە الىپ كەلەتٸندەي قاۋٸپ تۋدىرماسا نەمەسە دەنساۋلىعىمىزعا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتٸرمەيتٸن بولسا,[24] ياكي باس اينالىپ, قۇلاپ قالاتىنداي كٷيگە تٷسپەسەڭٸز, ازداپ قينالاتىنىمىز ٷشٸن اللانىڭ بۇيرىعىنان بەت بۇرعانىمىز جٶن بولماس. اللا تاعالا قۇدسي حاديستٸڭ بٸرٸندە: «ادام بالاسىنىڭ بارلىق امالى ٶزٸ ٷشٸن جازىلادى. الايدا, ورازانىڭ جٶنٸ بٶلەك. ونىڭ قارىمىن تەك مەن بەرەمٸن. ٶيتكەنٸ, ول تەك مەنٸڭ رازىلىعىم ٷشٸن ٸشٸپ-جەۋدەن باس تارتتى. ورازا ۇستاعان ادامنىڭ ەكٸ قۋانىشتى سەتٸ بار: بٸرەۋٸ اۋىزاشار ۋاقىتى, ەكٸنشٸسٸ اللاھ تاعالامەن قاۋىشار سەتٸ. ورازا ۇستاعان ادامنىڭ اۋزىنان شىققان يٸس مەن ٷشٸن جۇپار يٸستٸ ميسكتەن ارتىق»[25], – دەگەن.

ينە سالسا ورازا بۇزىلادى ما?

«ينە سالسا, ورازا بۇزىلا ما?» دەگەنگە كەلەر بولساق, يمام يۋسۋف پەن يمام مۇحاممەدتٸڭ (ر.ا.) تۇجىرىمى بويىنشا «دەنەدەگٸ جەنە باستاعى «تەرەڭ جارانى» سۇيىق دەرٸمەن ەمدەسە دە, ورازا بۇزىلمايدى. سەبەبٸ, دەرٸ ٸشكە (ازىق سەكٸلدٸ) تابيعي جولدارمەن بارماعاندىقتان, ٸشكە تٷسۋٸ ەكٸتالاي»[26] دەي وتىرىپ, ٸشكە بٸر زاتتىڭ تابيعي جولداردان (اۋىز, قۇلاق, مۇرىن, تٸك ٸشەك) باسقا جولدارمەن بارۋى ورازانى بۇزبايدى دەگەن. ەندەشە سالىناتىن ينە دە, «تابيعي ەمەس» جولدارمەن ٸشكە باراتىندىقتان, بٷگٸنگٸ عۇلامالارىمىز ول دا ورازانى بۇزبايدى دەيدٸ.

تٸس جۇلدىرۋ ورازانى بۇزا ما?

ەگەر ادام ورازا كەزٸندە تٸس جۇلدىرتاتىن بولسا, وندا ونىڭ ورازاسى بۇزىلمايدى. تٸس جۇلعاننان كەيٸنگٸ اققان قاننىڭ ٸشكە كەتٸپ قالماۋىن بايقاۋ كەرەك. ەگەر تٸسٸنەن اققان قاندى جۇتىپ قويعان جاعدايدا تەك سول كٷنگٸ ورازانىڭ قازاسىن ٶتەيدٸ[28]. تٸس جۇلعاندا سالىناتىن ينە دە, «تابيعي ەمەس» جولدارمەن ٸشكە باراتىندىقتان, بٷگٸنگٸ عۇلامالارىمىز ول دا ورازانى بۇزبايدى دەيدٸ.

ەسكٸ ورازادان قارىزى بار ادام نە ٸستەيدٸ?

حانافي مەزحابى بويىنشا ٶتكەن ورازادان قالعان قارىز كٷندەردٸ وسى كەلە جاتقان رامازانعا دەيٸن ٶتەۋ شارت ەمەس. ٶيتكەنٸ, اللا تاعالا قۇران كەرٸمدە: «كٸمدە-كٸم سىرقاتتانسا نەمەسە جولعا شىقسا (اۋزىن اشۋعا رۇقسات) باسقا كٷندەرٸ قازاسىن ٶتەسٸن»[29], – دەي وتىرىپ, اللا تاعالا قازا ەتۋ ۋاقىتىن شەكتەمەي, جالپىلاما ايتىپ وتىر. سوندىقتان دا, كەلەسٸ رامازان ايىنا دەيٸن ٶتەۋ مٸندەت ەمەس. دەسەك تە, ورازانىڭ قازاسىن تەزدەتٸپ كەلەسٸ ورازاعا دەيٸن ٶتەپ تاستاعانىڭىز ابزال[30]. قازٸردەن ەسەپتەسەك, رامازان ايىنىڭ كٸرۋٸنە بٸرنەشە كٷن بار. وسى كٷندەردٸ پايدالانىپ ٶتكەن جىلدان قالعان ورازاڭىزدىڭ قازاسىن ٶتەپ العانىڭىز جٶن. ال رامازانعا دەيٸن ٶتەپ ٷلگەرمەيتٸن بولساڭىز, وندا ونى رامازاننان كەيٸن دە ٶتەي الاسىز. كەيبٸرەۋلەر «ٶتكەن ورازالاردىڭ قازاسىن الداعى رامازاننىڭ ورازاسىمەن قاتار نيەت ەتٸپ ٶتەۋگە بولا ما?» دەگەن دە سۇراق قويىپ جاتادى. دٸندە بۇعان رۇقسات جوق. قازاعا ورازا جەكە ۇستالادى.

رامازاندا قان الدىرۋ ورازانى بۇزا ما?

ورازا ۇستاعان ادامنان قان الدىرۋ ورازانى بۇزبايدى. ٶيتكەنٸ, ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.ۋ) اۋزى بەرٸك بولا تۇرا قان الدىرتاتىن بولعان. ساحيح بۋحاريدە ريۋايات ەتٸلگەن حاديستە ساحابا ابدۋللا يبن ابباس (ر.ا.) بىلاي دەيدٸ:«اللانىڭ ەلشٸسٸ (س.ع.ۋ.) اۋزى بەرٸك بولا تۇرا حيجاما[31] جاساتاتىن»[32].

ەيتسە دە, اۋزى بەرٸك ادام قان الدىرتقاندا ەلسٸرەپ, ورازا تۇتۋى قيىنداپ كەتەتٸنٸنە كٶزٸ جەتەتٸن بولسا, وعان قان الدىرۋ مەكرٷھ بولىپ سانالادى. بۇل جايىندا ساحابا ەنەس يبن مەليكتەن (ر.ا.) بٸر كٸسٸ: «سەندەر اۋزى بەرٸك كٸسٸگە قان الدىرۋدى (حيجاما) قۇپتاماۋشى ما ەدٸڭٸزدەر?» – دەپ سۇراعاندا, ساحابا: «ەگەر ەلسٸزدٸك تۋدىرعان بولسا, بٸز ونى قۇپتامايتىنبىز»[33] – دەگەن ەكەن.

ۇشاقتاعى ادام اۋىزاشار ۋاقىتىن قالاي انىقتايدى?

ۇشاقتاعى ادام جەرگٸلٸكتٸ ورازا كەستەسٸن ەمەس, كٷننٸڭ باتۋىن نەگٸزگە الادى. مىسالى, جەرگٸلٸكتٸ كەستەدە «ساعات وسىنشادا اۋىزاشار» دەگەنٸمەن, ۇشاقتاعى ادامعا كٷن ەلٸ باتپاسا, ول كٸسٸ كەستەدەگٸ ۋاقىتقا ەمەس, كٷننٸڭ باتۋىنا قارايدى[34]. كەستە ۋاقىتى جەردەگٸ ورازا ۇستاۋشىلار ٷشٸن ارنالعان. ٶيتكەنٸ, قۇراندا ايتىلعانداي, سەرەسٸنٸ ٸشۋدٸ توقتاتۋ ۋاقىتى تاڭ قىلان بەرە باستاۋىمەن, اۋىزاشار ۋاقىتى كٷننٸڭ باتۋىمەن بٸلٸنەدٸ[35]. بۇل جولاۋشى كەزدە ورازاسىن بۇزعىسى كەلمەگەندەر ٷشٸن. ال, جالپى دٸنٸمٸز ساپاردا اۋىز اشۋعا رۇقسات ەتەدٸ. تەك رامازان ايىنان كەيٸن سول كٷننٸڭ قازاسىن ٶتەۋدٸ ۇمىتپاۋى كەرەك.

جولاۋشى مٸندەتتٸ تٷردە اۋزىن اشۋى كەرەك پە?

جاراتۋشى يەمٸز اللا تاعالا ورازا كەزٸندە پەندەلەرٸنە كەيبٸر جاعدايدا ورازا ۇستاماۋعا رۇقسات ەتكەن. سول رۇقساتتاردىڭ بٸرٸ - جول جٷرگەندە ورازا ۇستاماۋ[36][1]. بۇل دەگەنٸمٸز: اۋىزى بەرٸك ادام ٶزٸنٸڭ تۇراقتى جەرٸنەن ەڭ كەمٸ 85-90 شاقىرىم ۇزاقتىقتاعى جەرگە جولعا نيەتتەنٸپ شىقسا, ول كٸسٸگە ورازا ۇستاماۋىنا رۇقسات ەتٸلەدٸ. بٸراق – مٸندەت ەمەس. ياعني, كٸمدە كٸمنٸڭ جولاۋشى كەزٸندە ورازاعا قاۋقارى جەتسە, اۋزىن اشقاننان گٶرٸ ورازاسىن جالعاستىرا بەرگەنٸ ابزال.

ەندەشە, سٸز دە: «جول جٶنەكەي ورازا ۇستاۋعا كٷشٸم جەتەدٸ», - دەسەڭٸز اۋىزىڭىزدى اشپاعانىڭىز دۇرىس.

ورازادا ەتەككٸرٸ توقتاعان ەيەل نە ٸستەيدٸ?

ورازانىڭ كٷندٸزٸندە (سەرەسٸنٸڭ ۋاقىتى ٶتٸپ كەتكەن سوڭ) ەتەككٸرٸ توقتاعان ەيەل سول كٷنٸ اۋىز بەكٸتپەيدٸ. اۋىز بەكٸتەتٸن بولسا, ورازا تۇتقان بولىپ ەسەپتەلمەيدٸ. رامازاننان كەيٸن سول كٷندٸ دە, الدىڭعى تۇتپاعان كۇندەرٸمەن قوسىپ قازاسىن ٶتەيدٸ. سەرەسٸگە دەيٸن حايىزى توقتاسا, ورازاعا نيەت ەتٸپ اۋىزىن بەكٸتەدٸ.[37]

قۇسسا ورازا بۇزىلا ما?

ورازا كەزٸندە اۋزى بەرٸك كٸسٸ «ەرٸكسٸز» قۇسسا ورازا بۇزىلمايدى. ال اۋىزدى تولتىرا ەدەيٸ قۇسۋ ورازانى بۇزادى. ونداي جاعدايدا رامازان ايىنان كەيٸن سول كٷندٸ قايتا تۇتۋ كەرەك. كەفارات قازاسى كەرەك ەمەس. اۋىز تولى بولماسا بۇزىلمايدى.

بۇل جايىندا يمام تيرميزيدەن جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز (س.ع.ۋ.): «ەرٸكسٸز قۇسىق كەلگەن كٸسٸ (ورازاسىن) قازاسىن ٶتەمەيدٸ. ال ەدەيٸ قۇسقان بولسا (سول كٷنگٸ ورازانىڭ) قازاسىن ٶتەسٸن»[38], - دەيدٸ[39].

تاراۋيح نامازىن تەك ورازا ۇستاعاندار عانا وقيدى ما?

تاراۋيح نامازى ورازا ايىندا وقىلاتىن قۇلشىلىق تٷرٸ. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ورازادا بۇل نامازدى ٷنەمٸ وقىعاندىقتان ٷكٸمٸ - «بەكٸتٸلگەن سٷننەت». اتالمىش نامازدى ورازانى تۇتقان دا, تۇتپاعان دا وقىسا ساۋاپقا كەنەلەدٸ.

تاراۋيح نامازىن وقۋدىڭ ساۋابى جايىندا اللانىڭ ەلشٸسٸ: «كٸمدە كٸم, رامازاندا ساۋابىن ٷمٸت ەتە وتىرىپ, اللا رازىلىعى ٷشٸن تاراۋيح نامازىن وقىسا, ونىڭ ٶتكەن كٷنەلارى كەشٸرٸلەدٸ»[40], - دەگەن.

اۋىز بەرٸك كەزدە مونشاعا تٷسۋگە بولا ما?

مونشا بۋعا شابىنۋ ارقىلى جۋىنىپ-شايىناتىن جەر بولعاندىقتان, مونشاعا تٷسۋدٸ اۋىز اشار ۋاقىتىنا قالدىرعان دۇرىس. نەگە دەسەڭٸز, مونشاداعى بۋ – سۋ مولەكۋلالارىنان قۇرالادى. ياعني, بۋدا سۋدىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلشەكتەرٸ ورىن العان. كٶپ مٶلشەردەگٸ بۋدى جۇتۋ ارقىلى ٸشكە بەلگٸلٸ دوزادا سۋ بٶلشەكتەرٸ ەنەدٸ. سول سەبەپتٸ, ورازاڭىز بۇزىلادى دەۋگە نەگٸز بار. ودان بٶلەك, دۋشقا شومىلۋعا نەمەسە ۆاننا قابىلداۋعا بولادى. تەك, اۋىزدان نە مۇرىننان ٸشكە سۋ كەتٸپ قالماۋ جاعىن ەسكەرۋ كەرەك.

جانعان بٸر زاتتىڭ تٷتٸنٸن جۇتىپ, ونى يٸسكەسە ورازا بۇزىلا ما?

تٷتٸندٸ ەدەيٸ جۇتپاي, ەرٸكسٸز ٶزدٸگٸنەن ٸشكە كٸرسە ورازاعا زييانى جوق. ال, ونى ەدەيٸ ٸشكە تارتىپ يٸسكەسەڭٸز نەمەسە ەدەيٸ جۇتساڭىز ورازا بۇزىلادى. رامازاننان كەيٸن سول كٷننٸڭ قازاسىن ٶتەۋٸڭٸز كەرەك. ەيتسە دە, بۇل جاعدايدى ەتٸردٸڭ نەمەسە گٷلدٸڭ ت.ب. زاتتىڭ يٸسٸن يٸسكەۋمەن بٸردەي كٶرمەۋ كەرەك. ەتٸردٸڭ نەمەسە گٷلدٸڭ يٸسٸن يٸسكەۋ ورازانى بۇزبايدى[41]. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك: تەمەكٸ ورازانى بۇزاتىندىقتان, اۋىزى بەرٸك بولا تۇرا تەمەكٸ تارتقان كٸسٸنٸڭ ورازاسى بۇزىلادى.

[1] "باقارا" سٷرەسٸ, 187-ايات
[2] ەل-اسقالاني, فاتحۋل باري, بابۋ ۋاقتيل فەجر: 550 حاديس تٷسٸندٸرمەسٸ
[3] "باقارا" سٷرەسٸ, 286-ايات
[4] باقارا سٷرەسٸ, 185 ايات
[5] ەل-كەسەني, بەدە’يع – 2/609 بەت
[6] شاريعاتتا اۋرۋلارىنىڭ ايىعۋى ٷمٸت ەتٸلمەگەن جاندار مەن ورازا ۇستاۋعا شاماسى جەتپەيتٸن قارت كٸسٸلەر (ۇستاماعان ورازاسىن قازا ەتە الماسا) رامازاننىڭ ەر بٸر كٷنٸ ٷشٸن بٸر كەدەيدٸ تاماقتاندىرادى. بۇنى «فيدييا» دەيدٸ. فيدييانى اقشالايدا بەرۋگە بولادى. بٸر كەدەيدٸ وتىز كٷن تاڭدا جەنە كەشكە تاماقتاندىرۋ نەمەسە الپىس كەدەيدٸ بٸر كٷن تاڭەرتەڭ ياكي كەشكە تاماقتاندىرۋ جەتكٸلٸكتٸ. فيدييا بەرۋگە شاماسى كەلمەسە اللادان كەشٸرٸم تٸلەيدٸ. م.يساۇلى, ق.جولدىبايۇلى, يسلام عىلىمحالى – 329 بەت. الماتى.
[7] بۋحاري, كيتابۋس ساۋم – 1827.
[8] حيدايا – 1/310 بەت.; ەل-ايني, بينايا - 4/44 بەت.
[9] باقارا سٷرەسٸ, 187-ايات
[10] فاتاۋال يسلەمييا, دارۋل يفتا ەل-مىسرييا, 1/100 بەت.
[11] ەبۋ دەۋٸد, كيتابۋس سييام, 2365-حاديس. ساحيح.
[12] فاتاۋال ھيندييا – 1/224 بەت.
[13] ٸشكە بارار جولدار رەتٸندە: اۋىز; مۇرىن; كەي جاعدايلاردا قۇلاق; تٸك ٸشەك; قىناپ.
[14] يبن عابيدين: راددۋل مۋحتار – بەبۋ مە يۋفسيدۋس ساۋمە ۋە مە لە يۋفسيدۋھۋ.
[15] مەجمەعۋل فيقھيل يسلەمي ەد-دۋەلي, 1997ج, 28 تامىز – 03 شٸلدە ارالىعىندا بەرٸلگەن 91-96 قاۋلىسى.; Din Isleri Yuksek Kurulu, Oruc. 42-s. Ankara. 2010 sene
[16] يبن مەجە
[17] م.يساۇلى. ق.جولدىبايۇلى, عىلىمحال - 319 بەت.
[18] تاھماز, ەل فيقھۋل حانافي – 1/422-424 بەت.
[19] ۋ.زۋحايلي, فاتاۋا مۋعاسىرا – 34 بەت.
[20] ەل-كەسەني, بادايع – 2/614 بەت.
[21] يبن مەجە – 1667.
[22] ا) ۋ.زۋحايلي: فاتاۋا مۋعاسىرا – 32 بەت. داماسك.; ب) http://qaradawi.net/
[23] مۋسليم, يمان – 134.
[24] يمام مۋحامماد ەبۋ زاحرا, فەتەۋە: سييام.
[25] بۋحاري, ساۋم, 2; مۋسليم, سييام, 152.
[26] ەل-كەسەني, بادايع – 2/607 بەت.
[28] يبن عابيدين – 3/368 بەت
[29] "باقارا" سٷرەسٸ, 185-ايات
[30] باحرۋر رايق – 2/499-بەت
[31] ەمدٸك ماقساتتا قان الدىرۋ
[32] بۋحاري, ساۋم, 1837-حاديس
[33] بۋحاري, ساۋم, 1838 – حاديس
[34] دوكتور پروف. الي جۋما: http://www.dar-alifta.org/ViewFatwa.aspx?ID=859; Diyanet fetvalari fetva nom. 83.
[35] باقارا سٷرەسٸ, 187 ايات.
[36] قۇران كەرٸم, باقارا سٷرەسٸ – 184 ايات.
[37] بادايع – 2/597 بەت.
[38] تيرميزي سٷنەنٸ, كيتابۋس ساۋم, 720-حاديس.
[39] ەل-مەيداني, ەل-لۋبەب – 1/166 بەت; مەرعيناني, ەل-حيدايا – 1/312 بەت.
[40] ساحيح مۋسليم – 759 حاديس. يمام ناۋاي شارحى.
[41] يبن عابيدين: راددۋل مۋحتار.