.jpg)
Foto: Artýr Nyǵmettiń kitabynan alyndy (Premer-ministr Sergei Tereshenkonyń sapary. Astyq ósirýshilermen kezdesý)
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady.
6 TARAÝ: ORALǴA ELDIŃ BARLYQ TÚPKIRINEN QAZAQTAR JINALDY
7 TARAÝ: ALAŃDAǴY QARSYLASTYQTYŃ EKINShI KÚNI
ORALDAǴY TEKETIRES. 1991 JYL ‒ 4,5 TARAÝ
6 TARAÝ. ORALǴA ELDIŃ BARLYQ TÚPKIRINEN
QAZAQTAR JINALDY
1991 jyly Oraldaǵy kazaktardyń patshaǵa qyzmetiniń 400 jyldyq mereitoiyn atap ótýge qarsy shyqqan eń iri qoǵamdyq kúsh – Qazaqstannyń «Azat» (QAQ «Azat») azamattyq qozǵalysy boldy. «Azattyqtar» mereitoidy atap ótýdi el táýelsizdigine qol suǵý dep baǵalady. 2019 jyldyń 3 qarashasynda oppozitsiialyq saiasatker Jasaral Qýanyshálinmen bolǵan suhbattyń alǵysózinde «Expert Kazakhstan» jýrnaly: «Azattyqtar kazaktarǵa toitarys bergen soń halyq arasyndaǵy abyroi-bedelderi artqan edi, al bul Almatydaǵy bilikke unai qoimady, sol sebepti olar «Azatty» álsiretý, qulatýdy qolǵa aldy», - dep jazdy. Bul Qazaqstannyń egemendik tańy atar tustaǵy qarama-qaishylyqtarǵa toly sáti edi.
«Azattyń» qurylǵan ýaqytyn atynyń ózi aityp tur.1990 jyldyń basynda erkindik rýhy qalyqtap, burynǵy keńestik respýblikalardyń keibiri táýelsizdigin jariialai bastady. Bul jaǵdai álbette, bizdiń eldi ainalyp ótpedi. Artynsha «Azatty» qurǵan tanymal tulǵalardyń birazy qalyptasqan jaǵdaiǵa alańdai bastady. Olar táýelsizdikti jariialaý baǵytynda áreket etetin uiym qurý qajettigin ári ony qurýdyń ýaqyty kelgenin túsindi», - deidi búgingi kúnderi jumysyn toqtatqan «Azat» qozǵalysynyń tóraǵa orynbasary Jasaral Qýanyshálin.
Qarsy shyqqan qazaq belsendileri naqty pozitsiia ustandy: kazak mereitoiyna jol berer bolsaq, olar Oral oblysyn bólip alýy múmkin, al olardyń bul isin Qazaqstannyń on eki oblysyndaǵy kazaktar qaitalaýy múmkin. Oraldaǵy «Azat» qozǵalysy men «Qazaq tili» qoǵamy belsendileri oblys pen qalalyq bilikti kazaktar meiramyn ótkizbeýge shaqyrdy. Bul teketiresi ashyq ári barlyq jerde keń aýqymda talqylanyp jatty.
Qoǵam qairatkerleriniń arasynda alǵash bolyp dabyl qaqqan jergilikti kazaktardyń basty opponentteriniń biri Aisulý Qadyrbaeva bolǵany resmi júrgizilgen tergeýde anyqtaldy. Ol biliktegilerge birneshe ret «400 jyldyq mereitoidy» atap ótýdiń qanshalyqty qaýipti ekendigin túsindirýge tyrysqan, Almatydaǵy mitingilerge qatysqan, jiyndar men «Azat» qozǵalysynyń konferentsiialarynda sóz sóilep jáne basqa da qoǵamdyq uiymdar, buqaralyq aqparat quraldarynda belsendi boldy.
Istiń memleketaralyq sipatqa ie bolǵanyn túsingen Oraldyń qazaq belsendileri el astanasy Almatyǵa keledi de «Azat», «Jeltoqsan», «Nevada-Semei» jáne «Alash» uiymdarynyń jetekshilerin tik turǵyzady. Almatyda atalmysh uiym belsendileriniń qatysýymen mitingiler ótti. 2006 jyldyń mamyrynda «Azat» gazetine bergen suhbatynda Aisulý Qadyrbaeva Almatyda eń uzaq qarsylyq aktsiiasy 14 kúnge sozylǵanyn, ol 1990 jyldyń 10-25 qazany aralyǵynda ótkenin eske aldy.
Bul sherýlerde Qazaqstan táýelsizdigin jariialaý týraly talaptar, Kommýnistik partiiany taratý, odaqtastyqtan bas tartý talaby qoiylǵan, sonymen qatar demokratiialyq urandar aityldy. Almatydaǵy saiasi mitingilerde Reseimen shekaralas oblystardaǵy separatizm qaýpi týraly da kóp aityldy. Qazaq belsendileri bas kótere bastaǵan kazaktarǵa qarsylyqty el kólemindegi narazylyqqa ainaldyrdy, «kazaktar mereitoiynyń» saiasilanýy 1990 jyly-aq qalyptasqan bolatyn. Biraq kazaktar da sheginbedi, al respýblikalyq biliktiń únsiz ustanymyna qarailaǵan Oral oblysynyń basshylyǵy da olarǵa qarsy qatań shara qoldana almady.
Qazaq belsendileri 1991 jyly da el egemendigin qorǵaý boiynsha kólemdi aktsiialaryn jalǵastyrdy. Almaty qalasynda maýsym-qyrkúiek ailarynda qoǵamdyq uiymdardyń mitingileri ótti, tamyzda «Azat» qozǵalysynyń úsh múshesi ashtyq jariialady, talaptardyń biri kazaktardyń patshalyq Reseige qyzmetiniń 400 jyldyǵyn merekeleýge tyiym salý edi. Shevchenko (qazirgi Aqtaý) qalasynda kazaktar separatizmine qarsy sanktsiialanǵan miting ótti. Oraldyń ózinde bilikten kazaktardyń kúmándi mereitoiyn atap ótýi týraly qalalyq bilik sheshimin qaitarýdy talap etken turǵyndardyń, eńbek ujymdarynyń, sonyń ishinde uiymdar men 15 kásiporynnyń basshysy qol qoiǵan úndeýleri bilikke joldanyp jatty.
1991 jyldyń 27 shildesinde Oral, Aqtóbe, Qyzylorda oblystarynyń azamattyq belsendileri Amanjol Zinýllin, Seiilhan Mustafin jáne Mamai Raqyshuly qol qoiǵan, «kazaktardyń mereitoiyn» ótkizýge jol bermeýge shaqyrǵan Qazaqstan halqyna úndeýi jariialandy. Sonymen birge olar narazylyq belgisi retinde Kommýnistik partiia qatarynan shyqty.
Oral oblysynyń burynǵy basshysy Nájimeden Esqaliev Orynbai Jákibaevtyń «Azattyq» kitabyndaǵy maqalasynda kazak qaýymdastyǵy qarqynyna tosqaýyl qoiý maqsatynda Oralda «Azat» azamattyq qozǵalysynyń filialyn qurýǵa ózi pármen bergenin aitady. «Buny qazaq saiasatynyń kósemi Mihail Esenáliev ótingen bolatyn», - dep jazdy Nájimeden Esqaliev. 2011 jyly «Azattyq» radiosyna bergen suhbatynda Esqaliev Oral oblysyna tóngen áskeri shabýyl qaýpin bilgendikten «Azat» belsendilerine barlyq aqparatty bere almaǵanyn aitty. Sol sebepti olardyń aldynda kónbis basshy bolyp qalǵanyn da jetkizedi.
Buryn 1991 jyldyń shildesinde, oblys basshylyǵy josparlanǵan «kazak qaýymdastyǵy mereitoiyn» «Oral óńiri halyqtary Kúni» dep atap, jospardaǵy sharaǵa ózge reń berý áreketin jasaǵan edi, alaida ol nátije bermedi. Jiynnyń osyndai «diplomatiialyq» ataýyn kazaktar da, qazaqtar da qabyldaǵan joq. Shara formasyn osy ádispen ózgertpekshi bolǵany úshin «azattyqtar» Esqalievty «satqyndyq» jasady dep kinálady. Oqiǵanyń sol kezdegi qatysýshysy Muńaidar Balmolda bizdiń kitapqa aitqan pikirinde áli de solai oilaitynyn jetkizdi.
Qazaq belsendileriniń jetekshileri Esqalievty «jumsaqtyǵy» men «kazaktarǵa kóngishtigi» úshin kinálady. Tuiaqbai Rysbekov 2021 jyly baspadan shyqqan Nájimeden Esqalievtyń ómiri men qyzmet joly týraly «Taǵdyr soqpaqtary» atty eńbeginde Esqalievtyń keiin túrli kezdesýlerde «Azat» jetekshileri Jasaral Qýanyshálinmen, Batyrhan Dárimbetpen asyqpai áńgimeleskenin, Oral oqiǵasy kezinde sahna syrtyndaǵy jaittar týraly kóp nárseni estigen olar Esqaliev pikirimen keliskenin, onyń ustanymyn qoldaǵany týraly jazǵan. Batyrhan Dárimbet pen Esqalievqa 1993 jyly Kókshetaýda stalindik repressiia kezinde qaza bolǵan memleket qairatkeri Smaǵul Sádýaqastyń 90 jyldyǵynda kezdesýdiń sáti túsken. Al Jasaral Qýanyshalinmen kezdesý 1995 jyly Shymkent qalasynda bolǵan.
1991 jyldyń tamyzy Qazaqstannyń jańa tarihynda qazaq belsendileriniń jańartylǵan Odaqtyq kelisimshartqa qol qoiýǵa qarsy aýqymdy narazylyq qozǵalysymen de este qaldy. Ol kezde Odaq quramyna respýblikalardyń báriniń sońynan kirgen Baltyq elderi KSRO quramynan shyǵyp ketken bolatyn, Ýkraina da egemen memleket edi. «Azat» qozǵalysynyń belsendileri Almatyda narazylyq aktsiialaryn uiymdastyryp, keńestiń sońǵy kósemi Mihail Gorbachevtiń Keńes Odaǵyn saqtap qalýǵa baǵyttalǵan umtylysyna senbeýge shaqyrdy. «Keńes respýblikalarynyń jańarǵan federatsiiasy – bul baiaǵy sol imperiia, Qazaqstanǵa óz táýelsizdigin saqtaý men Keńes Odaǵy quramynan kez kelgen ýaqytta shyǵý quqyǵy qajet». TJMK-nyń sátsiz búligi aldyndaǵy qazaq ulttyq-patriottyq qozǵalysy uranynyń negizgi ózegi osyndai boldy.
Búginde ol oqiǵany elestetý qiyn, al biraq 1991 jyly tamyz aiynyń ortasynda Almatynyń qaq ortasyndaǵy Ortalyq ýnivermag aldynda, Jibek Joly dańǵyly boiynda birneshe kún kiiz úi tigildi, ol jerde «Azat» qozǵalysynyń ashtyq jariialaǵan músheleri bolǵan edi. Kiiz úi tigýdiń bastamashysy dep prokýratýra Dáýren Satybaldindi tanydy. Ol aldynda «klimattyq jaǵdaidy eskere otyryp», «1991 jyldyń 16 tamyzynda kóleńkede 33 gradýs» dep negizdep, kiiz úi tigý týraly jazbasha ótinish qaldyrǵan bolatyn.
Qala prokýratýrasy alańda kiiz úi tigýdi zań tártibin buzý dep tanydy, al Dáýren Satybaldin prokýratýranyń áreketine shaǵym túsirdi. 2020 jyly shyqqan «Men ultshyl-demokratpyn» kitabynda Jasaral Qýanyshálin: «Kiiz úige qatysty talas jalǵasyp jatqanda 19 tamyz kúni búlik bastaldy da ashtyq jariialaý aiaqtalyp, kiiz úi de qajetsiz bolyp qaldy. Men ózim qoldaýshylar tobymen birge ony jinap aldym», - dep jazdy.
KSRO-nyń jańa Odaqtyq kelisimshartyna qol qoiylý yqtimaldyǵy tóńiregindegi osyndai qyzý talqylaýlar men qarsylyq aktsiialary jáne Gorbachev ainalasyndaǵy stalinisterdiń ony aýystyrý men KSRO taralýyna jol bermeýge tyrysqan áreketteri aiasynda arnaiy qyzmettiń Oral oblysyndaǵy kazaktarǵa qatysty ahýaldy shielenistirý jumystary jalǵasyp jatty. Qazaq belsendileri de Oral, Petropavl, Óskemen qalalaryndaǵy, tipti Qazaqstan ońtústigindegi, Almatydaǵy separatizmdi aýyzdyqtaý týraly talaptarynyń qarqynyn tómendetken joq. «Azat» pen «Ana tili» belsendileri Oralda qala men oblys basshylyǵyna tynym bermesten qabyldaýyn surandy, hattar joldady.
1991 jyly 4 qyrkúiekte Almatyda ótken «Azat» partiiasynyń quryltai sezinde oraldyq belsendiler Aisulý Qadyrbaeva men Amanjol Zinýllin jeke baiandama jasady. El ońtústigindegi Jambyl oblystyq «Azat» qozǵalysy belsendileriniń úndeýinde de kazak qaýymdastyǵynyń jandanýyna qarsylyq aityldy. 1991 jyly shilde aiynyń basynda Tólemis Ábsálimuly bastaǵan jergilikti belsendiler toby úndeý jariialady. Ol jerde bylai delingen:
«Otarshylyqty jańǵyrtýshylar ortalyqtan úlken qoldaý kórip otyr. Otanǵa, memleketke opasyzdyq jasaǵandar barlyq zamanda eń aýyr jazaǵa, ólim jazasyna kesilip otyrǵanyna tarih kýá. Al, Qazaqstandy meken etip, Otan ete otyryp, Qazaqstannyń memlekettik tutastyǵyna, otandyq múddesine satqyndyq pen opasyzdyq jasap otyrǵan kazak-orys qurylymdarynyń Qazaqstannyń eldigine, memlekettigine qaýip tóndirgen bas kóterýine jyldan astam ýaqyt ótti. Osy ýaqyttan beri olar ashyqtan-ashyq astyrtyn jiyn men kezdesýler, sherý men mitingiler ótkizip, qyr kórsetip keledi».
Oral oblysy basshylyǵy shielenisti dialog arqyly sheshkisi keldi, Oralda qoǵamdyq uiymdar men jergilikti bilik turaqty túrde bas qosyp, keńesetin Dóńgelek ústel quryldy. Dóńgelek ústeldiń ondaǵan otyrysy ótti, biraq kútken nátije bolmady. Al kazak jetekshileri mereitoilyq forým ótkizý, oǵan Reseiden kóptegen qonaqtar shaqyrý nietinen bas tartqan joq. 1991 jyldyń 9 qyrkúieginde partiia obkomy janyndaǵy saiasi-aǵartý Úiinde ótken Dóńgelek ústel de bir sarynda ótti. «Azat» qozǵalysynyń belsendisi Orynbai Jákibaev 2007 jyly jaryq kórgen «Azattyq» trilogiiasynda osy otyrysty bylai sipattaǵan:
«Oral kazaktarynyń atamany Kachalinniń qasynda qaidan kelgeni belgisiz medaldar taqqan, áskeri kiteldegi, papaha kigen kómekshi júrdi. Kachalin «Azat» qozǵalysynyń jergilikti bólim jetekshisi Amanjol Zinýllinge qarama-qarsy otyrdy, al kómekshisi bolsa artyna kelip turdy, onyń uzyn papahasy zaldaǵylardyń tóbesinen qarap turǵandai edi. Zinýllin «kazaktar mereitoiyn» ótkizbeýdi talap etti. «Barlyq oblys basshylaryna, Keńes Odaǵynyń barlyq atamandaryna shaqyrý biletin baiaǵyda jiberip qoiǵanyn» aitqan Kachalin endi merekeden bas tartý múmkin emestigin jetkizdi. Alyp júie tolyǵymen iske qosyldy. Karpat taýy men Tynyq muhit arasyndaǵy barlyq kazak atamandary merekege qatyspaq bolyp Oralǵa qarai bet alady».
Dóńgelek ústelde eki jaq eshqandai kelisimge kele almady. Jiyndy júrgizgen oblys basshysynyń ókili Valentin Býchkin muny moiyndaýǵa májbúr boldy. Jiyn sońynda Amanjol Zinýllin josparlanyp otyrǵan kazaktar jiyny Qazaqstan men Resei prezidentteri arasyndaǵy jasalǵan kelisimge qaishy keletinin, atamandar kelgen jaǵdaida olar Oralǵa Qazaqstannyń demokratiialyq kúshterin shaqyrýǵa májbúr bolatynyn eskertti.
Sol kúnderi «Azat» qozǵalysynyń jetekshisi, keńestik Qazaqstannyń burynǵy syrtqy ister ministri Mihail Esenálievtiń bastamasymen Oralǵa osy qozǵalys belsendilerinen arnaiy top jiberý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Osylaisha «Attanaiyq Aqjaiyqqa!» komiteti quryldy. Komitet máselege bei-jai qaramaityn barlyq azamattardy Oralǵa baryp, kazaktardyń mereitoilyq jiynyna toitarys berýge shaqyrdy. Bul shtabty Oral Sáýlebaev basqardy, shtabtyń filialdary barlyq oblys ortalyqtarynda quryldy.
Qazaq ultshyldarynyń jetekshileri Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezidiýmynda bolyp, Oral oblysyn bólip alý áreketin toqtatý talabyn qoidy. Kezdesý eki kúnge sozyldy. Bul kezdesýge Oraldan Aisulý Qadyrbaeva men Amanjol Zinýllin, Almatydan Dáýren Satybaldin men Oral Sáýlebaev qatysty. Olar oraldyq kazaktar arasyndaǵy el tynyshtyǵyn buzýshylardy jaýapqa tartýdy talap etti. «Attan!», «Nevada-Semei» jáne «Azat» qozǵalysynyń atynan respýblikalyq Joǵarǵy Keńesine hat jiberildi.
Oraldaǵy teketirestiń qyzǵan kezinde, iaǵni qyrkúiek aiynyń ortasynda parlamenttiń Oral kazaktarynyń separatistik áreketterin aiyptaý týraly rezoliýtsiia qabyldaýy da kezdeisoq bolǵan joq.
Osy oqiǵalar aiasynda Oralǵa qazaq ultshyl-patriottyq uiymdardyń belsendileri men qoldaýshylarynyń desanty keldi, olardyń jetekshileri Almatydan 1991 jyldyń 12 qyrkúiegi kúni ushyp kelgen bolatyn. Kelesi kúni, iaǵni 13 qyrkúiekte, Oralǵa Reseiden, Qazaqstannyń ózge aimaqtarynan kazaktar merekesiniń júzdegen qonaqtary aǵyla bastady. Aisulý Qadyrbaeva 2006 jyly «Azat» gazetine bergen suhbatynda alǵashynda Qazaqstannyń túpkir-túpkirinen 300 qazaq belsendisi kelgenin aitty. Al 1991 jyldyń 15 qyrkúieginde Oral alańynda myńdaǵan qazaq sherýshileri turdy.
Almatydan kelgen «azattyqtardy» Jasaral Qýanyshalin, Oral Sáýlebaev, Azat Kakenov, Nurzipa Jarmýhamedova, Dáýren Satybaldin bastap keldi. Artynan «Azat» qozǵalysy tóraǵasynyń biri Sábetqazy Aqataev ta kelip jetti. Almatydan kelgen belsendiler tájiribeli edi, sol kezdegi miting, jiyndarda shyńdalǵan, ysylǵan sheshender bolatyn.
Qalanyń Lenin atyndaǵy ortalyq alańynda kazaktar merekesine arnap sahna da ázirlengen bolatyn, ony qazaq belsendileri iemdenip aldy. Estelikter kitabynda Orynbai Jákibaev jazǵandai, megafonnan «Táýelsizdikke qarsy áreketter joiylsyn!», «Jaiyq jeri tek qazaqtardyń ata qonysy!», «Satqyndarǵa jol joq!», «Uly Alash jasasyn!» degen urandar aitylyp jatty. Oral óz tarihynda daýyldy kúni tolqyǵan teńizdei týlaǵan qazaq halqynyń munda ekpinin eshqashan kórgen joq edi. Megafon qoldan qolǵa ótip, kazaktarǵa qarsylyq aktsiiasyna kelgen aimaqtar da atalyp jatty. «Biz Shymkenttenbiz», «Túrkistannan keldik», «Pavlodardanbyz», «Biz Qyzylordadan keldik». Basyna qazaqtyń qalpaǵyn kigen «Attan!» qozǵalysynyń qyzýqandy jetekshisi Amantai Asylbekov megafondy qolyna alyp, «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqai jónelgende, oǵan alańdaǵylardyń bári qosyla ketti. Keshki qala tynyshtyǵymen qabysqan halyqtyń gimni Oraldyń ústinen qalqi jónelip, kóne Jaiyqty terbedi.
Megafondy bir-birine bergen Aisulý Qadyrbaeva men Amanjol Zinýllin jinalǵan halyqqa bylai dep sóz arnady:
- Qadirli Otandastar, Aqjaiyqqa qosh keldińizder! Bárińe kóp rahmet! Oralǵa Sovet Odaǵyndaǵy barlyq atamandar da keldi. Olar erteń, búrsigúni Jaiyq kazaktarynyń patshaǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn toilamaq. Ol Oralda sátti ótse, Qazaqstannyń qalǵan 12 oblysynda soǵan uqsas toi ótedi. Biz oǵan jol bermeýimiz kerek. Biraq tóbeles pen shataq ta shyǵarmaimyz. Araq-sharap pen esirtkini múlde umytyńyzdar. Óitkeni erteń oblys basshylary bizdi «maskúnemder», «nashaqorlar» dep shyǵarady. Sonda ǵana biz ózimizdiń Otan aldyndaǵy azamattyq boryshymyzǵa adal bolamyz. Amandyq bolsa, atamandardy Aqjaiyqtan at-tonyn ala qashatyn qylamyz. Oblys pen qala basshylary da tabanyn jyltyratýy tiis.
Oraldyq ulttyq qozǵalystyń eki jetekshisiniń sózderi jinalǵandar arasynan «Dál solai bolady!», «Allah Akbar!» degen sózdermen qoshtalyp turdy. Kazak ánderi men bii úshin qurylǵan ýaqytsha sahnada musylmansha duǵalar estildi, áldekim «Fatiha» súresin oqi bastady. Súre oqyp otyrǵan aqsaqalǵa Aisulý Qadyrbaeva megafondy jaqyndatty. Ol Jambyldan kelgen 84 jastaǵy Ainash Qamshybaev aqsaqal eken. Ony sapar boiy Jambyl qalasy meshitiniń imamy, 80 jastaǵy aqsaqal Shoqai Álimqululy alyp júrdi. Bul týraly óz kitabynda Orynbai Jákibaev baiandaidy.
Osy tusta Oral barrikadasynda jergilikti pedagogikalyq institýttyń «syzý, sýret óneri jáne eńbek» mamandynda oqyp júrgen 22-jasar stýdent Muńaidar Balmoldanyń juldyzy janady. El men jer úshin bastalǵan oqiǵadan áserlengen ol ózi siiaqty júzdegen stýdent zamandastarymen birge oilanbastan «Azattyń» mitingisine barady, kúni-túni alańda bolyp, óziniń jalyndy jyrlaryn oqydy.
Tarihi oqiǵalar oraldyq jastardyń kózqarastaryn keńeitip, dúnietanymdaryn túpkilikti ózgertti. Alańda turǵan jastar alǵash ret ózderin ata-babadan muraǵa qalǵan týǵan jerdi qorǵaýǵa qabiletti, birtutas qazaq ultynyń ajyramas bóligi dep sezindi. Olar osyndai halyqshyldyq, patriottyq rýhta eseidi, osy rýhta balalaryn tárbieledi. Al qazir sol kezdegi jastardyń nemereleri qatarǵa qosylyp jatyr. Osylaisha, urpaqtan urpaqqa halyqtyń genetikalyq kody beriledi. Institýtty bitirgen soń Muńaidar endi muǵalimdikke bara almaityn edi, júrekte órshigen daýylpazdyq rýh pen jalyn ony jýrnalistikaǵa ákeldi.
Muńaidar Balmolda – búginde tanymal telejýrnalist, kópshiliktiń kóńilinen shyqqan telebaǵdarlamalardyń avtory ári júrgizýshisi. Ol habarlardyń kópshiligi sonaý alys 91-shi jyly egemendigin qorǵap qalýǵa tikelei at salysqan týǵan el men týǵan jerge degen birtutas, bólinbeitin mahabbatpen órnektelgen. Ol 15 kitaptyń, poetikalyq jinaqtar men tarihi kitaptardyń avtory, birneshe telebaǵdarlama men Oral oqiǵalaryna arnalǵan derekti film túsirgen. Filmde áldebir qudirettiń kúshimen saqtalyp qalǵan televiziialyq hronikalyq kadrlar bar. Sonymen birge ol Oral oqiǵalary týraly gazetterge birneshe maqalalar jazǵan, jýrnalisterge sol kúnder týraly suhbattar da berip júr. Tek búginde sol oqiǵa jaily suraityn jýrnalister azaiǵan ústine azaiyp ketti. 91-shi jyldaǵy Oral oqiǵalary qoǵamdyq talqylaýdan alystatylǵandai kórinedi, áli kúnge deiin zertteýleri az.
Resmi jariialanbaǵan Oral oqiǵalaryn tekserý jónindegi Prezidenttik komissiia qorytyndysynda «Oral qalasynyń progressivti kózqarastaǵy stýdent jastary, Oral oblysy, sonymen birge Jambyl, Shymkent, Aqtóbe, Pavlodar, Almaty, Qyzylorda, Jezqazǵan jáne basqa da oblys turǵyndary men Qyrǵyzstan, Ázerbaijan, Ózbekstannan kelgen qonaqtar «kazaktardyń mereitoiyna» qarsylyq tanytyp, kóp adam jinalǵan mitingiler ótkizdi, Reseidiń ár aimaǵynan Oralǵa kelgen kazak delegatsiialarynyń jolyn kesti. Resmi derekterge sáikes, mitingide úsh myńnan on myńǵa jýyq, tipti odan da kóp adam qatysty» dep jazylǵan edi.
Prezidenttik komissiia qorytyndysyna onyń músheleriniń basym bóligi qol qoidy, alaida komissiia tóraǵasy Serik Ábdirahmanov qorytyndy qujatqa qol qoiýdan bas tartty. Degenmen, qujat qorytyndysynda «miting pen sherý orystarǵa qarsy emes, separatizmge, Qazaqstannyń egemendigi týraly Deklaratsiiany qorǵaýǵa baǵyttalǵan bolatyn. Aitylǵan sózderde respýblika aimaǵyndaǵy barlyq ulttardyń teńdigi, Qazaqstan men Resei arasyndaǵy tarihi dostyq ideialary boldy. Sonymen qatar, «Kazaktar – Ianaevtyń tóbetteri!» dep jazylǵan qate urandar da kóterildi» dep jazyldy.
1991 jyldyń 13 qyrkúieginde keshkisin jergilikti «Azat» qozǵalysynyń jetekshileri úndeý qabyldady. Úndeýde «kazaktar mereitoiy» taǵy da aiyptap, ózderiniń qarsylyǵy beibit sipatta dep málimdeldi. Sol túni qala ishine turǵyndardy qarsylyq aktsiiasyna shaqyrǵan «azattyqtardyń» paraqshalary japsyryldy, eldiń tanymal qalamgerleri Oljas Súleimenov pen Muhtar Shahanovqa, Birikken Ulttar Uiymyna jedelhattar jiberildi.
Sol ýaqytta Oral kazaktary men olardyń qonaqtary 15 qyrkúiektiń túski ýaqytynda qala ortalyǵyndaǵy Qutqarýshy Másih shirkeýinde (Hram Hrista Spasitelia) saltanatty qulshylyq rásimin ótkizýdi josparlaǵany belgili edi. Sosyn shirkeýden «Zenit» mádeniet saraiyna deiin úsh kóshe boiy kazaktar paradpen júrip ótýi, iaǵni kazak marshy josparlandy. Kazak jaýyngerleriniń buryn-sońdy bolmaǵan kórsetilimi bolýy tiis edi. Oblys basshylyǵyna jetken málimetter boiynsha, sol jerde, zaýyttyń Mádeniet saraiynda, saltanatty jiynda kazak atamandary Oral kazak avtonomiiasyn jariialamaqshy. KSRO men Resei Federatsiiasy úkimetterine shuǵyl túrde úndeý joldaýdy kózdedi, al sosyn Reseidiń kórshi Samara oblysynan ásker kirgizilýi de múmkin bolatyn. Bul jospar sol kezde Polishinel qupiiasyna ainalǵan edi.
1991 jyldyń 14 qyrkúiegine qaraǵan tún óte qysqa, jazdyń qapyryq túninen de qysqa boldy. Qala uiyqtamady, kazaktar jaǵynda da, qazaq belsendileri shtabynda da eshkim kóz ilgen joq. Halyq depýtattary Oral oblystyq keńesi terezelerinde de jaryq bir minýt ta sónbedi.
7 TARAÝ. ALAŃDAǴY QARSYLASTYQTYŃ
EKINShI KÚNI
1991 jyldyń qyrkúieginde kazaktarǵa barynsha qarsy shyqqan úsh kún óte aýyr boldy, túrli qaýipter de artty. Oraldyń ortalyq alańyna jiylǵan júzdegen «azattyqtar» men myń shaqty qarapaiym turǵyndar 14 kúni de erteden keshke deiin mitingiler ótkizip jatty. Qazaqstannyń ár aimaǵynan kelgen belsendiler de, qarapaiym turǵyndar da, Almatydaǵy Jeltoqsan mektebinen ótken tájiribeli sheshender de halyq aldyna shyqty.
14 qyrkúiekte Oral temir jol vokzalyna Orynbor, Don, Kýban, Máskeý men Leningradtan, Irkýtski men Amýrdaǵy Komsomolskiden kelgen kazaktardy qazaq sherýshileriniń piketteri qarsy aldy.
Reseilik BAQ, ortalyq gazetter men «Vesti» telehabarynyń tilshileri qalada óz úiinde júrgendei erkin júrdi, reportaj jasady, qarama-qarsy jaq ókilderinen, oqiǵaǵa qyzyǵýshylyq tanytqandardan suhbat aldy. Jergilikti turǵyndar arasynda Oral qalasy bir mezette búkil elge áigili boldy degen habar tarady, Ortalyq televidenie ekrandarynan belgili tulǵalardyń Oraldyń ortalyq kóshelerin asyqpai aralap júrgenin de baiqaýǵa bolatyn edi.
Ýaqyt ótken saiyn «azattyqtardyń» qarsylyǵy kúsheie túskende oblys basshylyǵymen kelissóz júrgizýge delegattar jiberý usynystary aitylyp jatty, dese de kelissózderde qazaq sherýshileri úzildi-kesildi talaptar qoiýdan tanbady. Bireýdi Máskeý men Almatyǵa jedelhat jiberýge poshtaǵa jiberedi. Ol sol jerde álgi jedelhatyn oqyp beredi, sherýshiler ony aiqaimen qoldap turdy.
Keiin Prezidenttik komissiia «qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý maqsatynda miting uiymdastyrýshylar qajetti sharalardy qoldandy: shtab quryldy jáne ishki ister organdaryna kómektesip, tártipti qamtamasyz etetin toptar quryldy. Osy sharanyń arqasynda qoǵamǵa jat áreketterge jol berilgen joq» dep atap kórsetti.
Sol ýaqytta qalada ishki áskerler men jýyrda ǵana qurylǵan militsiianyń arnaiy bólimi (OMON) júrgeni týraly sybys taraidy. Olar dýlyǵa, temir qalqan jáne shoqparmen qarýlanǵan eken-mys. Qala áýejaiyna áskeri ushaqtar birinen soń biri kelip qonyp jatyr degen sóz jeldei esip turdy. Shyndyǵyna kelgende mundai ushaqtar bolǵan joq, biraq Aqtóbe men Atyraýda militsiia arnaiy bólimderi ushyp kelýge daiyn turǵan edi. Myńdaǵan slavian ulty ókilderi jumys isteitin «Zenit», «Metallist», «Omega» zaýyttarynda armatýra men kabeldi kesip, 1986 jyly Almatyda bolǵandai shoqparlar daiyndap jatqany týraly habar da jetti. Alańdaǵy qazaqtar arasynda da qarýlaný týraly áńgimeler aityla bastady.
«Azattyq» estelikteriniń avtory Orynbai Jákibaev sol kezde «azattyqtar» jetekshisi Aisulý Qadyrbaevanyń jinalǵandarǵa birneshe ret qaitalap bylai degenin eske alady:
«Qoldaryńa qarý túgil, tas ta almaisyńdar! Túnde sondai qaýly qabyldadyq. Bári tynysh narazylyq qalpynda bolýy kerek. Kazaktardy shirkeýlerine kirgizbeýge haqymyz joq. Biraq olardy "Zenit" zavodynyń Mádeniet saraiyna kirgizbeýimiz qajet. Sondyqtan da qazirden bastap, Ábilhaiyr han dástúrimen 113 kisiden han jasaǵyn quryp, ony «Deklaratsiia jaýyngerleri» dep atap, Mádeniet úii aldyna shep quramyz. Kazaktar nemese «qyzyl armiiashylar» tizbekti buzyp ótip kórsin».
«Deklaratsiia jaýyngerleri» qataryna jazylýǵa niet bildirgenderdiń kóp bolǵany sonshalyq, ár oblys belsendilerine limit, iaǵni shekteý belgilendi. Solai bolsa da «113 jasaqtyń» basym bóligin Oral qalasy men oblys jigitteri qurady. 113 «jaýyngerdiń» (olardyń arasynda qyzdar da boldy) árqaisyna qatań nusqaý berildi: qandai jaǵdaida bolsa da qoǵamdyq tártipti saqtaý, tizbekti áskeriler nemese militsionerler buza almaityndai etip, bir-birine tyǵyz turý. «113 jasaqtyń» jigitteri qandai jaǵdaida bolsa da kúsh kórsetýge barmaityndaryn aityp, ant berdi. Jaraqat alǵan, tipti, oq tigen jaǵdaida jandy tizbekti buzbai ózgemen aýystyrý kózdeldi. Jankeshtiliktiń belgisi retinde tizbek qurýshylar aq shúberekti bastaryna, qoldaryna bailap aldy, keibiri qaltalaryna salyp aldy.
Miting uiymdastyrýshylary sonymen qatar, ainaladaǵy spirtti ishimdik satatyn barlyq dúkenderdiń jabyq bolýyn aityp, qala biligine ótinish jiberdi.
Álbette, tolqyp turǵan kópshilik jinalǵan jerde máseleni ózinshe sheshýge umtylatyn qyzý qandylar da tabylatyny belgili. Ádette, olar máseleniń baiybyna barmastan kelte oilap qalady, olardy der kezinde toqtatpasa, artynan kópshilikti ilestirip ketýi yqtimal. Osylaisha «top effektisi» iske asyrylatyn, ol qarsylastarmen nemese quqyq qorǵaý organdarymen tikelei qaqtyǵysqa, tipti jappai tártipsizdik pen qyrǵynǵa ulasýy múmkin.
Qyrkúiektiń eń qaýipti 13-15-i kúnderi «Azat» basshylarynyń Mahatma Gandi rýhyndaǵy beibit qarsylyq jolyn ustanǵanynyń arqasynda, qarsylyq aktsiiasyna qatysýshy qarapaiym kópshilikti bastaýshylardyń salqynqandylyǵy arqasynda Oraldaǵy jaǵdai tynysh ótti. Halyq depýtattarynyń oblystyq keńesi janyndaǵy Nájimeden Esqaliev basqarǵan shtabqa «qarapaiym ákimshilik ádisterdiń» synaǵynan ótýge týra keldi, biraq jaǵdai erekshe edi. Qazaq sherýshileri jaǵyna da, kazaktar jaǵyna da ótip ketýge bolmaityn boldy. Al Almatydaǵy bilik ol kezde únsiz qaldy. Ashyq qaqtyǵysqa jol bermeý jaýapkershiligi oblys basshylyǵynyń iyǵyna artyldy.
- Basshylyq pen oblystyń kúshtik qurylymyn kásibi jaramdylyq pen moraldyq beriktigin synaityn kúrdeli emtihannan ótý kútip turdy. Osyndai shielenisken jaǵdaida eki óte mańyzdy mindetti sheshý kerek boldy, aldymen jergilikti jáne kelgen kazaktardy qalanyń orys turǵyndarynyń negizi tobynan alshaqtatý, qarsy turǵan kúshterdiń qaqtyǵysyn boldyrmaý. Júrgizilgen jumystar arqasynda oraldyq kazaktardyń úsh júzge jýyǵy ǵana Reseiden kelgen júz shaqtyǵa qosyldy. Munyń ózin alǵashqy jeńis dep ataýǵa bolatyn edi, - dedi sol kúnderdi eske alǵan Nájimeden Esqaliev.
Ekinshi mindet – Qazaqstannyń ár aimaǵynan Oralǵa kelgen keibir «azattyqtardyń» emotsiiaǵa salynyp ketpeýine jol bermeý ońaiǵa soqpady. «Nevada-Semei» qozǵalysy basshysynyń orynbasary Baqytjan Ádilov, Jasaral Qýanyshálin, Batyrhan Dárimbet, Aisulý Qadyrbaeva sekildi Oral oqiǵasynan keiin tanymal saiasatkerlerge ainalǵan basqa da tulǵalar «azattyqtardyń» jalyndy jetekshileri boldy. Kazaktarmen aradaǵy ábden ýshyqqan ahýaldy kúshpen sheshýge umtylǵan qyzýqandy «azattyqtardyń» bir bóligin tejep ustaý olarǵa ońai bolǵan joq.
- Qala kásiporyndarynyń birinshi basshylary ujymyndaǵy qazaqtar men orys turǵyndary arasynda túsindirý jumystaryn júrgizdi. Qaitken kúnde de jergilikti turǵyndar men syrttan kelgen kazaktar arasynda qantógis bolmaýy kerek boldy. Men qasymdaǵy kómekshilerimmen birge eki ottyń ortasynda qaldym, bir jaǵynan bizge oblys basshylyǵyna qarsy «azattyqtar» qysym jasasa, ekinshi jaǵynan, Oral kazaktarynyń patshaǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyǵyn merekeleýge ruqsat bermegenimiz úshin bizge narazy bolǵan jergilikti jáne kelgen kazaktar, - deidi Nájimeden Esqaliev.
Esqaliev oblystyq mekemeler men kásiporyn, uiym basshylary arasynda da jaǵdaidy tynyshtandyrýǵa qatysty óz mindetterinen jaltarǵandar bolǵanyn da aitty. Olar únsiz qaldy, olardy jumys oryndarynan tabý qiyn boldy. Oraldaǵy daǵdarys shegine jetti, kezdeisoq tastalǵan ushqyn qazaqtar men kazaktar arasyndaǵy teketiresti úlken órtke ainaldyrýy ábden yqtimal edi, al bul Máskeý kútken jaǵdai edi.
- Qarsy jaqtan qaqtyǵysty boldyrmaý men arada qan tógilmeýi úshin biz bar kúshimizdi jumsadyq. Oralǵa kirýge daiyn turǵan general Makashovtyń tankilerinen qoryqqanymyzdy jasyra almaimyn. Sol kezeńde Qazaqstannyń territoriialyq tutastyǵy qaterge ilinip turǵanyna kýámin. Biz jospar boiynsha jumys istedik, árkim óz ornynda qandai da bir qaýipti jaǵdai týa qalsa, qalai áreket etý kerektigin bildi. Kúshtik qurylym ókilderi, jedel top qyzmetkerleri men halyq jasaqshylary tártipti de batyl boldy, eshqandai arandatýǵa boi aldyrǵan joq,- dedi Nájimeden Esqaliev. – Patriottyq kóńil-kúidegi qalalyqtar men jaqyn aýdan turǵyndary bizdi qoldaý maqsatynda qala ortalyǵyna jinaldy. Osylai óz aǵysymen ótken jiyn basynda kommýnister, soǵys jáne eńbek ardagerleri boldy. Kóptegen basshylar ózderin jaqsy jaǵynan kórsetti, jyldar boiy jinaǵan uiymdastyrý, ideologiialyq jáne saiasi jumys tájiribesi men partiialyq shyńdalý óz nátijesin berdi. Oblys basshylyǵy, qalalyq kásiporyndar men uiym basshylary eń qiyn jaǵdaida, keide tipti oqys jaǵdaida da jumystaryn atqardy.
14 qyrkúiekte myńdaǵan adam syiatyn «Avangard» stadionynda jergilikti jáne syrttan kelgen kazaktarǵa arnalǵan úlken kontsert ótetini, kontsertte óziniń jańa ári kýlttik «Eskadron» ánin sol kúni Máskeýden ushyp kelgen Oleg Gazmanov shyrqaityny belgili boldy. Ony estigen «azattyqtar» kontsertke kedergi jasaý úshin stadionǵa qarai ketti, al ol kezde stadionda myńdaǵan kórermen otyrǵan edi, jan-jaqtan kelgen ártister óner kórsetip jatty.
Osynyń aldynda Gazmanovty qarsy alý úshin áýejaiǵa oblystyq mádeniet basqarmasynyń bastyǵy Amangeldi Berǵaliev pen Esqalievtyń kómekshisi Amangeldi Dáýletjanov barady. Olardyń maqsaty Gazmanovty «Eskadron» ánin aitpaýǵa kóndirý bolatyn, bul usynysqa Gazmanov tańdanysyn bildirdi.
Qyrkúiektiń sol qaýipti kúnderi oblys basshylyǵynyń jaǵdaidy baqylaýda ustaý maqsatynda jasaǵan is-áreketterine jergilikti dinbasylar úlken kómek kórsetti. Qutqarýshy Másih pravoslavie shirkeýi aldyndaǵy alańda jergilikti jáne syrttan kelgen kazaktar aldynda Oral jáne Gýrev episkopy Antonii sóz sóiledi. Ol barlyǵyn halyqtar arasyndaǵy dostyq pen tatýlyqqa shaqyrdy. Sol siiaqty mitingidegi qazaq belsendilerin tynyshtandyrýda oraldyq múfti Zeinolla da úlken jumys atqardy.
Osy jerde sol daǵdarys aldynda oblys basshylyǵynyń jergilikti provoslav qaýymyna qatysty tarihi ádildikti qalpyna keltirgendigin atap ketken jón. Keńes biligi kezinde birneshe shirkeý aiaýsyz qiratyldy, tsinizmniń shyńy da osy ǵoi. Al Qutqarýshy Másih sobory Oraldaǵy eń úlken shirkeý edi, onyń irgetasyn 1891 jyly hanzada, bolashaq imperator Ekinshi Nikolaidyń ózi qalaǵan bolatyn. Ony keńes ókimeti «Din jáne ateizm mýzeiine» bergen. Oraldyq pravoslavtardyń ótinishimen 91-jyl oqiǵasynan buryn oblys basshylyǵy sobordy dini qaýymǵa qaitaryp beredi. Shirkeý qońyraýynyń úni jumysqa kedergi degen syltaýmen kezinde oblystyq partiia komiteti bul aradan basqa jaqqa kóshirilgen. Qazir bul ǵimaratta oblystyq máslihat otyr.
Nájimeden Esqalievtyń sobordy pravoslavtarǵa qaitarýdaǵy eńbegine alǵys retinde Antonii ákei men basqa da pravoslav qyzmetshileri musylmandardyń «Qyzyl meshitin» qalpyna keltirýge kómektesti. Keńes tusynda «Qyzyl meshit» ań ustaý úshin iýnnattarǵa (jas natýralister) berilgen edi, egin jinaý kezinde meshit astyq qoimasy boldy.
«Qyzyl meshitti» qaitarylǵan soń provoslavie shirkeýiniń dinbasylary ǵimaratqa sý men jylý kirgizdi, meshit sadaqalarynan túsken qarjyǵa jarty aidyń belgisi bar munara salyp berdi. Antonii ákeidiń ótinishi boiynsha oblys basshylyǵy úii Mihail Arhangel shirkeýi aýlasynda qalǵan bir qazaq otbasyna basqa jerden baspana berdi. Osyndai ózara jasalǵan mámile, túsinisý qadamdary kópshilik qoldaýyna ie boldy, bul «400 jyldyq dúrbeleńi» bastalmas buryn jergilikti dini konfessiialar men bilik arasynda senimdi bailanys ornaýyna sebep boldy. 91-shi jylǵy qyrkúiektiń qaterli kúnderi dini qaýymdastyq qyzmetkerleri belsendilik kórsetti, qarsylyq tanytyp turǵan tarapty tatýlyq pen kelisimge shaqyrdy, bul qazaq belsendileri men kazaktardyń kóńil-kúiine oń yqpalyn tigizdi.
Oral ortalyǵyndaǵy alańǵa «kazaktardyń mereitoiyna» qarsylyq mitingisine jinalýshylar sany kóbeigen saiyn kóbeie tústi. «Azat» jetekshileri 14 qyrkúiekte túske deiin jáne tústen keiin «kazaktardyń mereitoiyn» ótkizbeý týraly jazbasha talaptarymen oblystyq halyq depýtattary keńesi atqarý komitetiniń tóraǵasy Vladimir Gartmannyń kabinetinde eki ret boldy. Ol jerde prokýratýra ókili «azattyqtarǵa» eger is qantógiske ulassa, olardyń jaýapkershilikke tartylatyny týraly jazbasha qujat, «Eskertpeni», tapsyrýǵa tyrysty. «Azat» jetekshileri «Eskertpege» qol qoidy.
Jalǵasy bar...
Artýr Nyǵmet
