.jpg)
فوتو: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان الىندى (پرەمەر-مينيستر سەرگەي تەرەششەنكونىڭ ساپارى. استىق ٶسٸرۋشٸلەرمەن كەزدەسۋ)
جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى.
6 تاراۋ: ورالعا ەلدٸڭ بارلىق تٷپكٸرٸنەن قازاقتار جينالدى
7 تاراۋ: الاڭداعى قارسىلاستىقتىڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ
ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل ‒ 4,5 تاراۋ
6 تاراۋ. ورالعا ەلدٸڭ بارلىق تٷپكٸرٸنەن
قازاقتار جينالدى
1991 جىلى ورالداعى كازاكتاردىڭ پاتشاعا قىزمەتٸنٸڭ 400 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋگە قارسى شىققان ەڭ ٸرٸ قوعامدىق كٷش – قازاقستاننىڭ «ازات» (قاق «ازات») ازاماتتىق قوزعالىسى بولدى. «ازاتتىقتار» مەرەيتويدى اتاپ ٶتۋدٸ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنە قول سۇعۋ دەپ باعالادى. 2019 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا وپپوزيتسييالىق ساياساتكەر جاسارال قۋانىشەلينمەن بولعان سۇحباتتىڭ العىسٶزٸندە «Expert Kazakhstan» جۋرنالى: «ازاتتىقتار كازاكتارعا تويتارىس بەرگەن سوڭ حالىق اراسىنداعى ابىروي-بەدەلدەرٸ ارتقان ەدٸ, ال بۇل الماتىداعى بيلٸككە ۇناي قويمادى, سول سەبەپتٸ ولار «ازاتتى» ەلسٸرەتۋ, قۇلاتۋدى قولعا الدى», - دەپ جازدى. بۇل قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸك تاڭى اتار تۇستاعى قاراما-قايشىلىقتارعا تولى سەتٸ ەدٸ.
«ازاتتىڭ» قۇرىلعان ۋاقىتىن اتىنىڭ ٶزٸ ايتىپ تۇر.1990 جىلدىڭ باسىندا ەركٸندٸك رۋحى قالىقتاپ, بۇرىنعى كەڭەستٸك رەسپۋبليكالاردىڭ كەيبٸرٸ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاي باستادى. بۇل جاعداي ەلبەتتە, بٸزدٸڭ ەلدٸ اينالىپ ٶتپەدٸ. ارتىنشا «ازاتتى» قۇرعان تانىمال تۇلعالاردىڭ بٸرازى قالىپتاسقان جاعدايعا الاڭداي باستادى. ولار تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋ باعىتىندا ەرەكەت ەتەتٸن ۇيىم قۇرۋ قاجەتتٸگٸن ەرٸ ونى قۇرۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنٸن تٷسٸندٸ», - دەيدٸ بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ جۇمىسىن توقتاتقان «ازات» قوزعالىسىنىڭ تٶراعا ورىنباسارى جاسارال قۋانىشەلين.
قارسى شىققان قازاق بەلسەندٸلەرٸ ناقتى پوزيتسييا ۇستاندى: كازاك مەرەيتويىنا جول بەرەر بولساق, ولار ورال وبلىسىن بٶلٸپ الۋى مٷمكٸن, ال ولاردىڭ بۇل ٸسٸن قازاقستاننىڭ ون ەكٸ وبلىسىنداعى كازاكتار قايتالاۋى مٷمكٸن. ورالداعى «ازات» قوزعالىسى مەن «قازاق تٸلٸ» قوعامى بەلسەندٸلەرٸ وبلىس پەن قالالىق بيلٸكتٸ كازاكتار مەيرامىن ٶتكٸزبەۋگە شاقىردى. بۇل تەكەتٸرەسٸ اشىق ەرٸ بارلىق جەردە كەڭ اۋقىمدا تالقىلانىپ جاتتى.
قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ اراسىندا العاش بولىپ دابىل قاققان جەرگٸلٸكتٸ كازاكتاردىڭ باستى وپپونەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ ايسۇلۋ قادىرباەۆا بولعانى رەسمي جٷرگٸزٸلگەن تەرگەۋدە انىقتالدى. ول بيلٸكتەگٸلەرگە بٸرنەشە رەت «400 جىلدىق مەرەيتويدى» اتاپ ٶتۋدٸڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسقان, الماتىداعى ميتينگٸلەرگە قاتىسقان, جيىندار مەن «ازات» قوزعالىسىنىڭ كونفەرەنتسييالارىندا سٶز سٶيلەپ جەنە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بەلسەندٸ بولدى.
ٸستٸڭ مەملەكەتارالىق سيپاتقا يە بولعانىن تٷسٸنگەن ورالدىڭ قازاق بەلسەندٸلەرٸ ەل استاناسى الماتىعا كەلەدٸ دە «ازات», «جەلتوقسان», «نەۆادا-سەمەي» جەنە «الاش» ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸن تٸك تۇرعىزادى. الماتىدا اتالمىش ۇيىم بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ميتينگٸلەر ٶتتٸ. 2006 جىلدىڭ مامىرىندا «ازات» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ايسۇلۋ قادىرباەۆا الماتىدا ەڭ ۇزاق قارسىلىق اكتسيياسى 14 كٷنگە سوزىلعانىن, ول 1990 جىلدىڭ 10-25 قازانى ارالىعىندا ٶتكەنٸن ەسكە الدى.
بۇل شەرۋلەردە قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاۋ تۋرالى تالاپتار, كوممۋنيستٸك پارتييانى تاراتۋ, وداقتاستىقتان باس تارتۋ تالابى قويىلعان, سونىمەن قاتار دەموكراتييالىق ۇراندار ايتىلدى. الماتىداعى ساياسي ميتينگٸلەردە رەسەيمەن شەكارالاس وبلىستارداعى سەپاراتيزم قاۋپٸ تۋرالى دا كٶپ ايتىلدى. قازاق بەلسەندٸلەرٸ باس كٶتەرە باستاعان كازاكتارعا قارسىلىقتى ەل كٶلەمٸندەگٸ نارازىلىققا اينالدىردى, «كازاكتار مەرەيتويىنىڭ» ساياسيلانۋى 1990 جىلى-اق قالىپتاسقان بولاتىن. بٸراق كازاكتار دا شەگٸنبەدٸ, ال رەسپۋبليكالىق بيلٸكتٸڭ ٷنسٸز ۇستانىمىنا قارايلاعان ورال وبلىسىنىڭ باسشىلىعى دا ولارعا قارسى قاتاڭ شارا قولدانا المادى.
قازاق بەلسەندٸلەرٸ 1991 جىلى دا ەل ەگەمەندٸگٸن قورعاۋ بويىنشا كٶلەمدٸ اكتسييالارىن جالعاستىردى. الماتى قالاسىندا ماۋسىم-قىركٷيەك ايلارىندا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ميتينگٸلەرٸ ٶتتٸ, تامىزدا «ازات» قوزعالىسىنىڭ ٷش مٷشەسٸ اشتىق جارييالادى, تالاپتاردىڭ بٸرٸ كازاكتاردىڭ پاتشالىق رەسەيگە قىزمەتٸنٸڭ 400 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە تىيىم سالۋ ەدٸ. شەۆچەنكو (قازٸرگٸ اقتاۋ) قالاسىندا كازاكتار سەپاراتيزمٸنە قارسى سانكتسييالانعان ميتينگ ٶتتٸ. ورالدىڭ ٶزٸندە بيلٸكتەن كازاكتاردىڭ كٷمەندٸ مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋٸ تۋرالى قالالىق بيلٸك شەشٸمٸن قايتارۋدى تالاپ ەتكەن تۇرعىنداردىڭ, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە ۇيىمدار مەن 15 كەسٸپورىننىڭ باسشىسى قول قويعان ٷندەۋلەرٸ بيلٸككە جولدانىپ جاتتى.
1991 جىلدىڭ 27 شٸلدەسٸندە ورال, اقتٶبە, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندٸلەرٸ امانجول زينۋللين, سەيٸلحان مۇستافين جەنە ماماي راقىشۇلى قول قويعان, «كازاكتاردىڭ مەرەيتويىن» ٶتكٸزۋگە جول بەرمەۋگە شاقىرعان قازاقستان حالقىنا ٷندەۋٸ جارييالاندى. سونىمەن بٸرگە ولار نارازىلىق بەلگٸسٸ رەتٸندە كوممۋنيستٸك پارتييا قاتارىنان شىقتى.
ورال وبلىسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ورىنباي جەكٸباەۆتىڭ «ازاتتىق» كٸتابىنداعى ماقالاسىندا كازاك قاۋىمداستىعى قارقىنىنا توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا ورالدا «ازات» ازاماتتىق قوزعالىسىنىڭ فيليالىن قۇرۋعا ٶزٸ پەرمەن بەرگەنٸن ايتادى. «بۇنى قازاق ساياساتىنىڭ كٶسەمٸ ميحايل ەسەنەليەۆ ٶتٸنگەن بولاتىن», - دەپ جازدى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. 2011 جىلى «ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەسقاليەۆ ورال وبلىسىنا تٶنگەن ەسكەري شابۋىل قاۋپٸن بٸلگەندٸكتەن «ازات» بەلسەندٸلەرٸنە بارلىق اقپاراتتى بەرە الماعانىن ايتتى. سول سەبەپتٸ ولاردىڭ الدىندا كٶنبٸس باسشى بولىپ قالعانىن دا جەتكٸزەدٸ.
بۇرىن 1991 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە, وبلىس باسشىلىعى جوسپارلانعان «كازاك قاۋىمداستىعى مەرەيتويىن» «ورال ٶڭٸرٸ حالىقتارى كٷنٸ» دەپ اتاپ, جوسپارداعى شاراعا ٶزگە رەڭ بەرۋ ەرەكەتٸن جاساعان ەدٸ, الايدا ول نەتيجە بەرمەدٸ. جيىننىڭ وسىنداي «ديپلوماتييالىق» اتاۋىن كازاكتار دا, قازاقتار دا قابىلداعان جوق. شارا فورماسىن وسى ەدٸسپەن ٶزگەرتپەكشٸ بولعانى ٷشٸن «ازاتتىقتار» ەسقاليەۆتى «ساتقىندىق» جاسادى دەپ كٸنەلادى. وقيعانىڭ سول كەزدەگٸ قاتىسۋشىسى مۇڭايدار بالمولدا بٸزدٸڭ كٸتاپقا ايتقان پٸكٸرٸندە ەلٸ دە سولاي ويلايتىنىن جەتكٸزدٸ.
قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ جەتەكشٸلەرٸ ەسقاليەۆتى «جۇمساقتىعى» مەن «كازاكتارعا كٶنگٸشتٸگٸ» ٷشٸن كٸنەلادى. تۇياقباي رىسبەكوۆ 2021 جىلى باسپادان شىققان نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەت جولى تۋرالى «تاعدىر سوقپاقتارى» اتتى ەڭبەگٸندە ەسقاليەۆتىڭ كەيٸن تٷرلٸ كەزدەسۋلەردە «ازات» جەتەكشٸلەرٸ جاسارال قۋانىشەلينمەن, باتىرحان دەرٸمبەتپەن اسىقپاي ەڭگٸمەلەسكەنٸن, ورال وقيعاسى كەزٸندە ساحنا سىرتىنداعى جايتتار تۋرالى كٶپ نەرسەنٸ ەستٸگەن ولار ەسقاليەۆ پٸكٸرٸمەن كەلٸسكەنٸن, ونىڭ ۇستانىمىن قولداعانى تۋرالى جازعان. باتىرحان دەرٸمبەت پەن ەسقاليەۆقا 1993 جىلى كٶكشەتاۋدا ستاليندٸك رەپرەسسييا كەزٸندە قازا بولعان مەملەكەت قايراتكەرٸ سماعۇل سەدۋاقاستىڭ 90 جىلدىعىندا كەزدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسكەن. ال جاسارال قۋانىشالينمەن كەزدەسۋ 1995 جىلى شىمكەنت قالاسىندا بولعان.
1991 جىلدىڭ تامىزى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا قازاق بەلسەندٸلەرٸنٸڭ جاڭارتىلعان وداقتىق كەلٸسٸمشارتقا قول قويۋعا قارسى اۋقىمدى نارازىلىق قوزعالىسىمەن دە ەستە قالدى. ول كەزدە وداق قۇرامىنا رەسپۋبليكالاردىڭ بەرٸنٸڭ سوڭىنان كٸرگەن بالتىق ەلدەرٸ كسرو قۇرامىنان شىعىپ كەتكەن بولاتىن, ۋكراينا دا ەگەمەن مەملەكەت ەدٸ. «ازات» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸلەرٸ الماتىدا نارازىلىق اكتسييالارىن ۇيىمداستىرىپ, كەڭەستٸڭ سوڭعى كٶسەمٸ ميحايل گورباچەۆتٸڭ كەڭەس وداعىن ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىسىنا سەنبەۋگە شاقىردى. «كەڭەس رەسپۋبليكالارىنىڭ جاڭارعان فەدەراتسيياسى – بۇل باياعى سول يمپەرييا, قازاقستانعا ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاۋ مەن كەڭەس وداعى قۇرامىنان كەز كەلگەن ۋاقىتتا شىعۋ قۇقىعى قاجەت». تجمك-نىڭ سەتسٸز بٷلٸگٸ الدىنداعى قازاق ۇلتتىق-پاتريوتتىق قوزعالىسى ۇرانىنىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ وسىنداي بولدى.
بٷگٸندە ول وقيعانى ەلەستەتۋ قيىن, ال بٸراق 1991 جىلى تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا الماتىنىڭ قاق ورتاسىنداعى ورتالىق ۋنيۆەرماگ الدىندا, جٸبەك جولى داڭعىلى بويىندا بٸرنەشە كٷن كيٸز ٷي تٸگٸلدٸ, ول جەردە «ازات» قوزعالىسىنىڭ اشتىق جارييالاعان مٷشەلەرٸ بولعان ەدٸ. كيٸز ٷي تٸگۋدٸڭ باستاماشىسى دەپ پروكۋراتۋرا دەۋرەن ساتىبالديندٸ تانىدى. ول الدىندا «كليماتتىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ», «1991 جىلدىڭ 16 تامىزىندا كٶلەڭكەدە 33 گرادۋس» دەپ نەگٸزدەپ, كيٸز ٷي تٸگۋ تۋرالى جازباشا ٶتٸنٸش قالدىرعان بولاتىن.
قالا پروكۋراتۋراسى الاڭدا كيٸز ٷي تٸگۋدٸ زاڭ تەرتٸبٸن بۇزۋ دەپ تانىدى, ال دەۋرەن ساتىبالدين پروكۋراتۋرانىڭ ەرەكەتٸنە شاعىم تٷسٸردٸ. 2020 جىلى شىققان «مەن ۇلتشىل-دەموكراتپىن» كٸتابىندا جاسارال قۋانىشەلين: «كيٸز ٷيگە قاتىستى تالاس جالعاسىپ جاتقاندا 19 تامىز كٷنٸ بٷلٸك باستالدى دا اشتىق جارييالاۋ اياقتالىپ, كيٸز ٷي دە قاجەتسٸز بولىپ قالدى. مەن ٶزٸم قولداۋشىلار توبىمەن بٸرگە ونى جيناپ الدىم», - دەپ جازدى.
كسرو-نىڭ جاڭا وداقتىق كەلٸسٸمشارتىنا قول قويىلۋ ىقتيمالدىعى تٶڭٸرەگٸندەگٸ وسىنداي قىزۋ تالقىلاۋلار مەن قارسىلىق اكتسييالارى جەنە گورباچەۆ اينالاسىنداعى ستالينيستەردٸڭ ونى اۋىستىرۋ مەن كسرو تارالۋىنا جول بەرمەۋگە تىرىسقان ەرەكەتتەرٸ اياسىندا ارنايى قىزمەتتٸڭ ورال وبلىسىنداعى كازاكتارعا قاتىستى احۋالدى شيەلەنٸستٸرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتتى. قازاق بەلسەندٸلەرٸ دە ورال, پەتروپاۆل, ٶسكەمەن قالالارىنداعى, تٸپتٸ قازاقستان وڭتٷستٸگٸندەگٸ, الماتىداعى سەپاراتيزمدٸ اۋىزدىقتاۋ تۋرالى تالاپتارىنىڭ قارقىنىن تٶمەندەتكەن جوق. «ازات» پەن «انا تٸلٸ» بەلسەندٸلەرٸ ورالدا قالا مەن وبلىس باسشىلىعىنا تىنىم بەرمەستەن قابىلداۋىن سۇراندى, حاتتار جولدادى.
1991 جىلى 4 قىركٷيەكتە الماتىدا ٶتكەن «ازات» پارتيياسىنىڭ قۇرىلتاي سەزٸندە ورالدىق بەلسەندٸلەر ايسۇلۋ قادىرباەۆا مەن امانجول زينۋللين جەكە بايانداما جاسادى. ەل وڭتٷستٸگٸندەگٸ جامبىل وبلىستىق «ازات» قوزعالىسى بەلسەندٸلەرٸنٸڭ ٷندەۋٸندە دە كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ جاندانۋىنا قارسىلىق ايتىلدى. 1991 جىلى شٸلدە ايىنىڭ باسىندا تٶلەمٸس ەبسەلٸمۇلى باستاعان جەرگٸلٸكتٸ بەلسەندٸلەر توبى ٷندەۋ جارييالادى. ول جەردە بىلاي دەلٸنگەن:
«وتارشىلىقتى جاڭعىرتۋشىلار ورتالىقتان ٷلكەن قولداۋ كٶرٸپ وتىر. وتانعا, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعاندار بارلىق زاماندا ەڭ اۋىر جازاعا, ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلٸپ وتىرعانىنا تاريح كۋە. ال, قازاقستاندى مەكەن ەتٸپ, وتان ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تۇتاستىعىنا, وتاندىق مٷددەسٸنە ساتقىندىق پەن وپاسىزدىق جاساپ وتىرعان كازاك-ورىس قۇرىلىمدارىنىڭ قازاقستاننىڭ ەلدٸگٸنە, مەملەكەتتٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرگەن باس كٶتەرۋٸنە جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. وسى ۋاقىتتان بەرٸ ولار اشىقتان-اشىق استىرتىن جيىن مەن كەزدەسۋلەر, شەرۋ مەن ميتينگٸلەر ٶتكٸزٸپ, قىر كٶرسەتٸپ كەلەدٸ».
ورال وبلىسى باسشىلىعى شيەلەنٸستٸ ديالوگ ارقىلى شەشكٸسٸ كەلدٸ, ورالدا قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تۇراقتى تٷردە باس قوسىپ, كەڭەسەتٸن دٶڭگەلەك ٷستەل قۇرىلدى. دٶڭگەلەك ٷستەلدٸڭ ونداعان وتىرىسى ٶتتٸ, بٸراق كٷتكەن نەتيجە بولمادى. ال كازاك جەتەكشٸلەرٸ مەرەيتويلىق فورۋم ٶتكٸزۋ, وعان رەسەيدەن كٶپتەگەن قوناقتار شاقىرۋ نيەتٸنەن باس تارتقان جوق. 1991 جىلدىڭ 9 قىركٷيەگٸندە پارتييا وبكومى جانىنداعى ساياسي-اعارتۋ ٷيٸندە ٶتكەن دٶڭگەلەك ٷستەل دە بٸر سارىندا ٶتتٸ. «ازات» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸسٸ ورىنباي جەكٸباەۆ 2007 جىلى جارىق كٶرگەن «ازاتتىق» تريلوگيياسىندا وسى وتىرىستى بىلاي سيپاتتاعان:
«ورال كازاكتارىنىڭ اتامانى كاچاليننٸڭ قاسىندا قايدان كەلگەنٸ بەلگٸسٸز مەدالدار تاققان, ەسكەري كيتەلدەگٸ, پاپاحا كيگەن كٶمەكشٸ جٷردٸ. كاچالين «ازات» قوزعالىسىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ بٶلٸم جەتەكشٸسٸ امانجول زينۋللينگە قاراما-قارسى وتىردى, ال كٶمەكشٸسٸ بولسا ارتىنا كەلٸپ تۇردى, ونىڭ ۇزىن پاپاحاسى زالداعىلاردىڭ تٶبەسٸنەن قاراپ تۇرعانداي ەدٸ. زينۋللين «كازاكتار مەرەيتويىن» ٶتكٸزبەۋدٸ تالاپ ەتتٸ. «بارلىق وبلىس باسشىلارىنا, كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق اتاماندارىنا شاقىرۋ بيلەتٸن باياعىدا جٸبەرٸپ قويعانىن» ايتقان كاچالين ەندٸ مەرەكەدەن باس تارتۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن جەتكٸزدٸ. الىپ جٷيە تولىعىمەن ٸسكە قوسىلدى. كارپات تاۋى مەن تىنىق مۇحيت اراسىنداعى بارلىق كازاك اتاماندارى مەرەكەگە قاتىسپاق بولىپ ورالعا قاراي بەت الادى».
دٶڭگەلەك ٷستەلدە ەكٸ جاق ەشقانداي كەلٸسٸمگە كەلە المادى. جيىندى جٷرگٸزگەن وبلىس باسشىسىنىڭ ٶكٸلٸ ۆالەنتين بۋچكين مۇنى مويىنداۋعا مەجبٷر بولدى. جيىن سوڭىندا امانجول زينۋللين جوسپارلانىپ وتىرعان كازاكتار جيىنى قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرٸ اراسىنداعى جاسالعان كەلٸسٸمگە قايشى كەلەتٸنٸن, اتاماندار كەلگەن جاعدايدا ولار ورالعا قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق كٷشتەرٸن شاقىرۋعا مەجبٷر بولاتىنىن ەسكەرتتٸ.
سول كٷندەرٸ «ازات» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, كەڭەستٸك قازاقستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ميحايل ەسەنەليەۆتٸڭ باستاماسىمەن ورالعا وسى قوزعالىس بەلسەندٸلەرٸنەن ارنايى توپ جٸبەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان بولاتىن. وسىلايشا «اتتانايىق اقجايىققا!» كوميتەتٸ قۇرىلدى. كوميتەت مەسەلەگە بەي-جاي قارامايتىن بارلىق ازاماتتاردى ورالعا بارىپ, كازاكتاردىڭ مەرەيتويلىق جيىنىنا تويتارىس بەرۋگە شاقىردى. بۇل شتابتى ورال سەۋلەباەۆ باسقاردى, شتابتىڭ فيليالدارى بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا قۇرىلدى.
قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىندا بولىپ, ورال وبلىسىن بٶلٸپ الۋ ەرەكەتٸن توقتاتۋ تالابىن قويدى. كەزدەسۋ ەكٸ كٷنگە سوزىلدى. بۇل كەزدەسۋگە ورالدان ايسۇلۋ قادىرباەۆا مەن امانجول زينۋللين, الماتىدان دەۋرەن ساتىبالدين مەن ورال سەۋلەباەۆ قاتىستى. ولار ورالدىق كازاكتار اراسىنداعى ەل تىنىشتىعىن بۇزۋشىلاردى جاۋاپقا تارتۋدى تالاپ ەتتٸ. «اتتان!», «نەۆادا-سەمەي» جەنە «ازات» قوزعالىسىنىڭ اتىنان رەسپۋبليكالىق جوعارعى كەڭەسٸنە حات جٸبەرٸلدٸ.
ورالداعى تەكەتٸرەستٸڭ قىزعان كەزٸندە, ياعني قىركٷيەك ايىنىڭ ورتاسىندا پارلامەنتتٸڭ ورال كازاكتارىنىڭ سەپاراتيستٸك ەرەكەتتەرٸن ايىپتاۋ تۋرالى رەزوليۋتسييا قابىلداۋى دا كەزدەيسوق بولعان جوق.
وسى وقيعالار اياسىندا ورالعا قازاق ۇلتشىل-پاتريوتتىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندٸلەرٸ مەن قولداۋشىلارىنىڭ دەسانتى كەلدٸ, ولاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ الماتىدان 1991 جىلدىڭ 12 قىركٷيەگٸ كٷنٸ ۇشىپ كەلگەن بولاتىن. كەلەسٸ كٷنٸ, ياعني 13 قىركٷيەكتە, ورالعا رەسەيدەن, قازاقستاننىڭ ٶزگە ايماقتارىنان كازاكتار مەرەكەسٸنٸڭ جٷزدەگەن قوناقتارى اعىلا باستادى. ايسۇلۋ قادىرباەۆا 2006 جىلى «ازات» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا العاشىندا قازاقستاننىڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸنەن 300 قازاق بەلسەندٸسٸ كەلگەنٸن ايتتى. ال 1991 جىلدىڭ 15 قىركٷيەگٸندە ورال الاڭىندا مىڭداعان قازاق شەرۋشٸلەرٸ تۇردى.
الماتىدان كەلگەن «ازاتتىقتاردى» جاسارال قۋانىشالين, ورال سەۋلەباەۆ, ازات كاكەنوۆ, نۇرزيپا جارمۋحامەدوۆا, دەۋرەن ساتىبالدين باستاپ كەلدٸ. ارتىنان «ازات» قوزعالىسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸ سەبەتقازى اقاتاەۆ تا كەلٸپ جەتتٸ. الماتىدان كەلگەن بەلسەندٸلەر تەجٸريبەلٸ ەدٸ, سول كەزدەگٸ ميتينگ, جيىنداردا شىڭدالعان, ىسىلعان شەشەندەر بولاتىن.
قالانىڭ لەنين اتىنداعى ورتالىق الاڭىندا كازاكتار مەرەكەسٸنە ارناپ ساحنا دا ەزٸرلەنگەن بولاتىن, ونى قازاق بەلسەندٸلەرٸ يەمدەنٸپ الدى. ەستەلٸكتەر كٸتابىندا ورىنباي جەكٸباەۆ جازعانداي, مەگافوننان «تەۋەلسٸزدٸككە قارسى ەرەكەتتەر جويىلسىن!», «جايىق جەرٸ تەك قازاقتاردىڭ اتا قونىسى!», «ساتقىندارعا جول جوق!», «ۇلى الاش جاساسىن!» دەگەن ۇراندار ايتىلىپ جاتتى. ورال ٶز تاريحىندا داۋىلدى كٷنٸ تولقىعان تەڭٸزدەي تۋلاعان قازاق حالقىنىڭ مۇندا ەكپٸنٸن ەشقاشان كٶرگەن جوق ەدٸ. مەگافون قولدان قولعا ٶتٸپ, كازاكتارعا قارسىلىق اكتسيياسىنا كەلگەن ايماقتار دا اتالىپ جاتتى. «بٸز شىمكەنتتەنبٸز», «تٷركٸستاننان كەلدٸك», «پاۆلوداردانبىز», «بٸز قىزىلوردادان كەلدٸك». باسىنا قازاقتىڭ قالپاعىن كيگەن «اتتان!» قوزعالىسىنىڭ قىزۋقاندى جەتەكشٸسٸ امانتاي اسىلبەكوۆ مەگافوندى قولىنا الىپ, «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەنٸن شىرقاي جٶنەلگەندە, وعان الاڭداعىلاردىڭ بەرٸ قوسىلا كەتتٸ. كەشكٸ قالا تىنىشتىعىمەن قابىسقان حالىقتىڭ گيمنٸ ورالدىڭ ٷستٸنەن قالقي جٶنەلٸپ, كٶنە جايىقتى تەربەدٸ.
مەگافوندى بٸر-بٸرٸنە بەرگەن ايسۇلۋ قادىرباەۆا مەن امانجول زينۋللين جينالعان حالىققا بىلاي دەپ سٶز ارنادى:
- قادٸرلٸ وتانداستار, اقجايىققا قوش كەلدٸڭٸزدەر! بەرٸڭە كٶپ راحمەت! ورالعا سوۆەت وداعىنداعى بارلىق اتاماندار دا كەلدٸ. ولار ەرتەڭ, بٷرسٸگٷنٸ جايىق كازاكتارىنىڭ پاتشاعا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن تويلاماق. ول ورالدا سەتتٸ ٶتسە, قازاقستاننىڭ قالعان 12 وبلىسىندا سوعان ۇقساس توي ٶتەدٸ. بٸز وعان جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك. بٸراق تٶبەلەس پەن شاتاق تا شىعارمايمىز. اراق-شاراپ پەن ەسٸرتكٸنٸ مٷلدە ۇمىتىڭىزدار. ٶيتكەنٸ ەرتەڭ وبلىس باسشىلارى بٸزدٸ «ماسكٷنەمدەر», «ناشاقورلار» دەپ شىعارادى. سوندا عانا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىمىزعا ادال بولامىز. اماندىق بولسا, اتامانداردى اقجايىقتان ات-تونىن الا قاشاتىن قىلامىز. وبلىس پەن قالا باسشىلارى دا تابانىن جىلتىراتۋى تيٸس.
ورالدىق ۇلتتىق قوزعالىستىڭ ەكٸ جەتەكشٸسٸنٸڭ سٶزدەرٸ جينالعاندار اراسىنان «دەل سولاي بولادى!», «اللاھ اكبار!» دەگەن سٶزدەرمەن قوشتالىپ تۇردى. كازاك ەندەرٸ مەن بيٸ ٷشٸن قۇرىلعان ۋاقىتشا ساحنادا مۇسىلمانشا دۇعالار ەستٸلدٸ, ەلدەكٸم «فاتيحا» سٷرەسٸن وقي باستادى. سٷرە وقىپ وتىرعان اقساقالعا ايسۇلۋ قادىرباەۆا مەگافوندى جاقىنداتتى. ول جامبىلدان كەلگەن 84 جاستاعى ايناش قامشىباەۆ اقساقال ەكەن. ونى ساپار بويى جامبىل قالاسى مەشٸتٸنٸڭ يمامى, 80 جاستاعى اقساقال شوقاي ەلٸمقۇلۇلى الىپ جٷردٸ. بۇل تۋرالى ٶز كٸتابىندا ورىنباي جەكٸباەۆ باياندايدى.
وسى تۇستا ورال بارريكاداسىندا جەرگٸلٸكتٸ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ «سىزۋ, سۋرەت ٶنەرٸ جەنە ەڭبەك» ماماندىندا وقىپ جٷرگەن 22-جاسار ستۋدەنت مۇڭايدار بالمولدانىڭ جۇلدىزى جانادى. ەل مەن جەر ٷشٸن باستالعان وقيعادان ەسەرلەنگەن ول ٶزٸ سيياقتى جٷزدەگەن ستۋدەنت زامانداستارىمەن بٸرگە ويلانباستان «ازاتتىڭ» ميتينگٸسٸنە بارادى, كٷنٸ-تٷنٸ الاڭدا بولىپ, ٶزٸنٸڭ جالىندى جىرلارىن وقىدى.
تاريحي وقيعالار ورالدىق جاستاردىڭ كٶزقاراستارىن كەڭەيتٸپ, دٷنيەتانىمدارىن تٷپكٸلٸكتٸ ٶزگەرتتٸ. الاڭدا تۇرعان جاستار العاش رەت ٶزدەرٸن اتا-بابادان مۇراعا قالعان تۋعان جەردٸ قورعاۋعا قابٸلەتتٸ, بٸرتۇتاس قازاق ۇلتىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ دەپ سەزٸندٸ. ولار وسىنداي حالىقشىلدىق, پاتريوتتىق رۋحتا ەسەيدٸ, وسى رۋحتا بالالارىن تەربيەلەدٸ. ال قازٸر سول كەزدەگٸ جاستاردىڭ نەمەرەلەرٸ قاتارعا قوسىلىپ جاتىر. وسىلايشا, ۇرپاقتان ۇرپاققا حالىقتىڭ گەنەتيكالىق كودى بەرٸلەدٸ. ينستيتۋتتى بٸتٸرگەن سوڭ مۇڭايدار ەندٸ مۇعالٸمدٸككە بارا المايتىن ەدٸ, جٷرەكتە ٶرشٸگەن داۋىلپازدىق رۋح پەن جالىن ونى جۋرناليستيكاعا ەكەلدٸ.
مۇڭايدار بالمولدا – بٷگٸندە تانىمال تەلەجۋرناليست, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىققان تەلەباعدارلامالاردىڭ اۆتورى ەرٸ جٷرگٸزۋشٸسٸ. ول حابارلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سوناۋ الىس 91-شٸ جىلى ەگەمەندٸگٸن قورعاپ قالۋعا تٸكەلەي ات سالىسقان تۋعان ەل مەن تۋعان جەرگە دەگەن بٸرتۇتاس, بٶلٸنبەيتٸن ماحابباتپەن ٶرنەكتەلگەن. ول 15 كٸتاپتىڭ, پوەتيكالىق جيناقتار مەن تاريحي كٸتاپتاردىڭ اۆتورى, بٸرنەشە تەلەباعدارلاما مەن ورال وقيعالارىنا ارنالعان دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرگەن. فيلمدە ەلدەبٸر قۇدٸرەتتٸڭ كٷشٸمەن ساقتالىپ قالعان تەلەۆيزييالىق حرونيكالىق كادرلار بار. سونىمەن بٸرگە ول ورال وقيعالارى تۋرالى گازەتتەرگە بٸرنەشە ماقالالار جازعان, جۋرناليستەرگە سول كٷندەر تۋرالى سۇحباتتار دا بەرٸپ جٷر. تەك بٷگٸندە سول وقيعا جايلى سۇرايتىن جۋرناليستەر ازايعان ٷستٸنە ازايىپ كەتتٸ. 91-شٸ جىلداعى ورال وقيعالارى قوعامدىق تالقىلاۋدان الىستاتىلعانداي كٶرٸنەدٸ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن زەرتتەۋلەرٸ از.
رەسمي جارييالانباعان ورال وقيعالارىن تەكسەرۋ جٶنٸندەگٸ پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسىندا «ورال قالاسىنىڭ پروگرەسسيۆتٸ كٶزقاراستاعى ستۋدەنت جاستارى, ورال وبلىسى, سونىمەن بٸرگە جامبىل, شىمكەنت, اقتٶبە, پاۆلودار, الماتى, قىزىلوردا, جەزقازعان جەنە باسقا دا وبلىس تۇرعىندارى مەن قىرعىزستان, ەزەربايجان, ٶزبەكستاننان كەلگەن قوناقتار «كازاكتاردىڭ مەرەيتويىنا» قارسىلىق تانىتىپ, كٶپ ادام جينالعان ميتينگٸلەر ٶتكٸزدٸ, رەسەيدٸڭ ەر ايماعىنان ورالعا كەلگەن كازاك دەلەگاتسييالارىنىڭ جولىن كەستٸ. رەسمي دەرەكتەرگە سەيكەس, ميتينگٸدە ٷش مىڭنان ون مىڭعا جۋىق, تٸپتٸ ودان دا كٶپ ادام قاتىستى» دەپ جازىلعان ەدٸ.
پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسىنا ونىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ قول قويدى, الايدا كوميسسييا تٶراعاسى سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ قورىتىندى قۇجاتقا قول قويۋدان باس تارتتى. دەگەنمەن, قۇجات قورىتىندىسىندا «ميتينگ پەن شەرۋ ورىستارعا قارسى ەمەس, سەپاراتيزمگە, قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييانى قورعاۋعا باعىتتالعان بولاتىن. ايتىلعان سٶزدەردە رەسپۋبليكا ايماعىنداعى بارلىق ۇلتتاردىڭ تەڭدٸگٸ, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاريحي دوستىق يدەيالارى بولدى. سونىمەن قاتار, «كازاكتار – ياناەۆتىڭ تٶبەتتەرٸ!» دەپ جازىلعان قاتە ۇراندار دا كٶتەرٸلدٸ» دەپ جازىلدى.
1991 جىلدىڭ 13 قىركٷيەگٸندە كەشكٸسٸن جەرگٸلٸكتٸ «ازات» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ ٷندەۋ قابىلدادى. ٷندەۋدە «كازاكتار مەرەيتويى» تاعى دا ايىپتاپ, ٶزدەرٸنٸڭ قارسىلىعى بەيبٸت سيپاتتا دەپ مەلٸمدەلدٸ. سول تٷنٸ قالا ٸشٸنە تۇرعىنداردى قارسىلىق اكتسيياسىنا شاقىرعان «ازاتتىقتاردىڭ» پاراقشالارى جاپسىرىلدى, ەلدٸڭ تانىمال قالامگەرلەرٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆ پەن مۇحتار شاحانوۆقا, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا جەدەلحاتتار جٸبەرٸلدٸ.
سول ۋاقىتتا ورال كازاكتارى مەن ولاردىڭ قوناقتارى 15 قىركٷيەكتٸڭ تٷسكٸ ۋاقىتىندا قالا ورتالىعىنداعى قۇتقارۋشى مەسٸح شٸركەۋٸندە (حرام حريستا سپاسيتەليا) سالتاناتتى قۇلشىلىق رەسٸمٸن ٶتكٸزۋدٸ جوسپارلاعانى بەلگٸلٸ ەدٸ. سوسىن شٸركەۋدەن «زەنيت» مەدەنيەت سارايىنا دەيٸن ٷش كٶشە بويى كازاكتار پارادپەن جٷرٸپ ٶتۋٸ, ياعني كازاك مارشى جوسپارلاندى. كازاك جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان كٶرسەتٸلٸمٸ بولۋى تيٸس ەدٸ. وبلىس باسشىلىعىنا جەتكەن مەلٸمەتتەر بويىنشا, سول جەردە, زاۋىتتىڭ مەدەنيەت سارايىندا, سالتاناتتى جيىندا كازاك اتاماندارى ورال كازاك اۆتونوميياسىن جارييالاماقشى. كسرو مەن رەسەي فەدەراتسيياسى ٷكٸمەتتەرٸنە شۇعىل تٷردە ٷندەۋ جولداۋدى كٶزدەدٸ, ال سوسىن رەسەيدٸڭ كٶرشٸ سامارا وبلىسىنان ەسكەر كٸرگٸزٸلۋٸ دە مٷمكٸن بولاتىن. بۇل جوسپار سول كەزدە پوليشينەل قۇپيياسىنا اينالعان ەدٸ.
1991 جىلدىڭ 14 قىركٷيەگٸنە قاراعان تٷن ٶتە قىسقا, جازدىڭ قاپىرىق تٷنٸنەن دە قىسقا بولدى. قالا ۇيىقتامادى, كازاكتار جاعىندا دا, قازاق بەلسەندٸلەرٸ شتابىندا دا ەشكٸم كٶز ٸلگەن جوق. حالىق دەپۋتاتتارى ورال وبلىستىق كەڭەسٸ تەرەزەلەرٸندە دە جارىق بٸر مينۋت تا سٶنبەدٸ.
7 تاراۋ. الاڭداعى قارسىلاستىقتىڭ
ەكٸنشٸ كٷنٸ
1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە كازاكتارعا بارىنشا قارسى شىققان ٷش كٷن ٶتە اۋىر بولدى, تٷرلٸ قاۋٸپتەر دە ارتتى. ورالدىڭ ورتالىق الاڭىنا جيىلعان جٷزدەگەن «ازاتتىقتار» مەن مىڭ شاقتى قاراپايىم تۇرعىندار 14 كٷنٸ دە ەرتەدەن كەشكە دەيٸن ميتينگٸلەر ٶتكٸزٸپ جاتتى. قازاقستاننىڭ ەر ايماعىنان كەلگەن بەلسەندٸلەر دە, قاراپايىم تۇرعىندار دا, الماتىداعى جەلتوقسان مەكتەبٸنەن ٶتكەن تەجٸريبەلٸ شەشەندەر دە حالىق الدىنا شىقتى.
14 قىركٷيەكتە ورال تەمٸر جول ۆوكزالىنا ورىنبور, دون, كۋبان, مەسكەۋ مەن لەنينگرادتان, يركۋتسكٸ مەن امۋرداعى كومسومولسكٸدەن كەلگەن كازاكتاردى قازاق شەرۋشٸلەرٸنٸڭ پيكەتتەرٸ قارسى الدى.
رەسەيلٸك باق, ورتالىق گازەتتەر مەن «ۆەستي» تەلەحابارىنىڭ تٸلشٸلەرٸ قالادا ٶز ٷيٸندە جٷرگەندەي ەركٸن جٷردٸ, رەپورتاج جاسادى, قاراما-قارسى جاق ٶكٸلدەرٸنەن, وقيعاعا قىزىعۋشىلىق تانىتقانداردان سۇحبات الدى. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا ورال قالاسى بٸر مەزەتتە بٷكٸل ەلگە ەيگٸلٸ بولدى دەگەن حابار تارادى, ورتالىق تەلەۆيدەنيە ەكراندارىنان بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ ورالدىڭ ورتالىق كٶشەلەرٸن اسىقپاي ارالاپ جٷرگەنٸن دە بايقاۋعا بولاتىن ەدٸ.
ۋاقىت ٶتكەن سايىن «ازاتتىقتاردىڭ» قارسىلىعى كٷشەيە تٷسكەندە وبلىس باسشىلىعىمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋگە دەلەگاتتار جٸبەرۋ ۇسىنىستارى ايتىلىپ جاتتى, دەسە دە كەلٸسسٶزدەردە قازاق شەرۋشٸلەرٸ ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تالاپتار قويۋدان تانبادى. بٸرەۋدٸ مەسكەۋ مەن الماتىعا جەدەلحات جٸبەرۋگە پوشتاعا جٸبەرەدٸ. ول سول جەردە ەلگٸ جەدەلحاتىن وقىپ بەرەدٸ, شەرۋشٸلەر ونى ايقايمەن قولداپ تۇردى.
كەيٸن پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا «قوعامدىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلار قاجەتتٸ شارالاردى قولداندى: شتاب قۇرىلدى جەنە ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنا كٶمەكتەسٸپ, تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن توپتار قۇرىلدى. وسى شارانىڭ ارقاسىندا قوعامعا جات ەرەكەتتەرگە جول بەرٸلگەن جوق» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ.
سول ۋاقىتتا قالادا ٸشكٸ ەسكەرلەر مەن جۋىردا عانا قۇرىلعان ميليتسييانىڭ ارنايى بٶلٸمٸ (ومون) جٷرگەنٸ تۋرالى سىبىس تارايدى. ولار دۋلىعا, تەمٸر قالقان جەنە شوقپارمەن قارۋلانعان ەكەن-مىس. قالا ەۋەجايىنا ەسكەري ۇشاقتار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كەلٸپ قونىپ جاتىر دەگەن سٶز جەلدەي ەسٸپ تۇردى. شىندىعىنا كەلگەندە مۇنداي ۇشاقتار بولعان جوق, بٸراق اقتٶبە مەن اتىراۋدا ميليتسييا ارنايى بٶلٸمدەرٸ ۇشىپ كەلۋگە دايىن تۇرعان ەدٸ. مىڭداعان سلاۆيان ۇلتى ٶكٸلدەرٸ جۇمىس ٸستەيتٸن «زەنيت», «مەتالليست», «ومەگا» زاۋىتتارىندا ارماتۋرا مەن كابەلدٸ كەسٸپ, 1986 جىلى الماتىدا بولعانداي شوقپارلار دايىنداپ جاتقانى تۋرالى حابار دا جەتتٸ. الاڭداعى قازاقتار اراسىندا دا قارۋلانۋ تۋرالى ەڭگٸمەلەر ايتىلا باستادى.
«ازاتتىق» ەستەلٸكتەرٸنٸڭ اۆتورى ورىنباي جەكٸباەۆ سول كەزدە «ازاتتىقتار» جەتەكشٸسٸ ايسۇلۋ قادىرباەۆانىڭ جينالعاندارعا بٸرنەشە رەت قايتالاپ بىلاي دەگەنٸن ەسكە الادى:
«قولدارىڭا قارۋ تٷگٸل, تاس تا المايسىڭدار! تٷندە سونداي قاۋلى قابىلدادىق. بەرٸ تىنىش نارازىلىق قالپىندا بولۋى كەرەك. كازاكتاردى شٸركەۋلەرٸنە كٸرگٸزبەۋگە حاقىمىز جوق. بٸراق ولاردى "زەنيت" زاۆودىنىڭ مەدەنيەت سارايىنا كٸرگٸزبەۋٸمٸز قاجەت. سوندىقتان دا قازٸردەن باستاپ, ەبٸلحايىر حان دەستٷرٸمەن 113 كٸسٸدەن حان جاساعىن قۇرىپ, ونى «دەكلاراتسييا جاۋىنگەرلەرٸ» دەپ اتاپ, مەدەنيەت ٷيٸ الدىنا شەپ قۇرامىز. كازاكتار نەمەسە «قىزىل ارميياشىلار» تٸزبەكتٸ بۇزىپ ٶتٸپ كٶرسٸن».
«دەكلاراتسييا جاۋىنگەرلەرٸ» قاتارىنا جازىلۋعا نيەت بٸلدٸرگەندەردٸڭ كٶپ بولعانى سونشالىق, ەر وبلىس بەلسەندٸلەرٸنە ليميت, ياعني شەكتەۋ بەلگٸلەندٸ. سولاي بولسا دا «113 جاساقتىڭ» باسىم بٶلٸگٸن ورال قالاسى مەن وبلىس جٸگٸتتەرٸ قۇرادى. 113 «جاۋىنگەردٸڭ» (ولاردىڭ اراسىندا قىزدار دا بولدى) ەرقايسىنا قاتاڭ نۇسقاۋ بەرٸلدٸ: قانداي جاعدايدا بولسا دا قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋ, تٸزبەكتٸ ەسكەريلەر نەمەسە ميليتسيونەرلەر بۇزا المايتىنداي ەتٸپ, بٸر-بٸرٸنە تىعىز تۇرۋ. «113 جاساقتىڭ» جٸگٸتتەرٸ قانداي جاعدايدا بولسا دا كٷش كٶرسەتۋگە بارمايتىندارىن ايتىپ, انت بەردٸ. جاراقات العان, تٸپتٸ, وق تيگەن جاعدايدا جاندى تٸزبەكتٸ بۇزباي ٶزگەمەن اۋىستىرۋ كٶزدەلدٸ. جانكەشتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە تٸزبەك قۇرۋشىلار اق شٷبەرەكتٸ باستارىنا, قولدارىنا بايلاپ الدى, كەيبٸرٸ قالتالارىنا سالىپ الدى.
ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلارى سونىمەن قاتار, اينالاداعى سپيرتتٸ ٸشٸمدٸك ساتاتىن بارلىق دٷكەندەردٸڭ جابىق بولۋىن ايتىپ, قالا بيلٸگٸنە ٶتٸنٸش جٸبەردٸ.
ەلبەتتە, تولقىپ تۇرعان كٶپشٸلٸك جينالعان جەردە مەسەلەنٸ ٶزٸنشە شەشۋگە ۇمتىلاتىن قىزۋ قاندىلار دا تابىلاتىنى بەلگٸلٸ. ەدەتتە, ولار مەسەلەنٸڭ بايىبىنا بارماستان كەلتە ويلاپ قالادى, ولاردى دەر كەزٸندە توقتاتپاسا, ارتىنان كٶپشٸلٸكتٸ ٸلەستٸرٸپ كەتۋٸ ىقتيمال. وسىلايشا «توپ ەففەكتٸسٸ» ٸسكە اسىرىلاتىن, ول قارسىلاستارمەن نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن تٸكەلەي قاقتىعىسقا, تٸپتٸ جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك پەن قىرعىنعا ۇلاسۋى مٷمكٸن.
قىركٷيەكتٸڭ ەڭ قاۋٸپتٸ 13-15-ٸ كٷندەرٸ «ازات» باسشىلارىنىڭ ماحاتما گاندي رۋحىنداعى بەيبٸت قارسىلىق جولىن ۇستانعانىنىڭ ارقاسىندا, قارسىلىق اكتسيياسىنا قاتىسۋشى قاراپايىم كٶپشٸلٸكتٸ باستاۋشىلاردىڭ سالقىنقاندىلىعى ارقاسىندا ورالداعى جاعداي تىنىش ٶتتٸ. حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ وبلىستىق كەڭەسٸ جانىنداعى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ باسقارعان شتابقا «قاراپايىم ەكٸمشٸلٸك ەدٸستەردٸڭ» سىناعىنان ٶتۋگە تۋرا كەلدٸ, بٸراق جاعداي ەرەكشە ەدٸ. قازاق شەرۋشٸلەرٸ جاعىنا دا, كازاكتار جاعىنا دا ٶتٸپ كەتۋگە بولمايتىن بولدى. ال الماتىداعى بيلٸك ول كەزدە ٷنسٸز قالدى. اشىق قاقتىعىسقا جول بەرمەۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ وبلىس باسشىلىعىنىڭ يىعىنا ارتىلدى.
- باسشىلىق پەن وبلىستىڭ كٷشتٸك قۇرىلىمىن كەسٸبي جارامدىلىق پەن مورالدىق بەرٸكتٸگٸن سىنايتىن كٷردەلٸ ەمتيحاننان ٶتۋ كٷتٸپ تۇردى. وسىنداي شيەلەنٸسكەن جاعدايدا ەكٸ ٶتە ماڭىزدى مٸندەتتٸ شەشۋ كەرەك بولدى, الدىمەن جەرگٸلٸكتٸ جەنە كەلگەن كازاكتاردى قالانىڭ ورىس تۇرعىندارىنىڭ نەگٸزٸ توبىنان الشاقتاتۋ, قارسى تۇرعان كٷشتەردٸڭ قاقتىعىسىن بولدىرماۋ. جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستار ارقاسىندا ورالدىق كازاكتاردىڭ ٷش جٷزگە جۋىعى عانا رەسەيدەن كەلگەن جٷز شاقتىعا قوسىلدى. مۇنىڭ ٶزٸن العاشقى جەڭٸس دەپ اتاۋعا بولاتىن ەدٸ, - دەدٸ سول كٷندەردٸ ەسكە العان نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
ەكٸنشٸ مٸندەت – قازاقستاننىڭ ەر ايماعىنان ورالعا كەلگەن كەيبٸر «ازاتتىقتاردىڭ» ەموتسيياعا سالىنىپ كەتپەۋٸنە جول بەرمەۋ وڭايعا سوقپادى. «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ەدٸلوۆ, جاسارال قۋانىشەلين, باتىرحان دەرٸمبەت, ايسۇلۋ قادىرباەۆا سەكٸلدٸ ورال وقيعاسىنان كەيٸن تانىمال ساياساتكەرلەرگە اينالعان باسقا دا تۇلعالار «ازاتتىقتاردىڭ» جالىندى جەتەكشٸلەرٸ بولدى. كازاكتارمەن اراداعى ەبدەن ۋشىققان احۋالدى كٷشپەن شەشۋگە ۇمتىلعان قىزۋقاندى «ازاتتىقتاردىڭ» بٸر بٶلٸگٸن تەجەپ ۇستاۋ ولارعا وڭاي بولعان جوق.
- قالا كەسٸپورىندارىنىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارى ۇجىمىنداعى قازاقتار مەن ورىس تۇرعىندارى اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. قايتكەن كٷندە دە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مەن سىرتتان كەلگەن كازاكتار اراسىندا قانتٶگٸس بولماۋى كەرەك بولدى. مەن قاسىمداعى كٶمەكشٸلەرٸممەن بٸرگە ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا قالدىم, بٸر جاعىنان بٸزگە وبلىس باسشىلىعىنا قارسى «ازاتتىقتار» قىسىم جاساسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, ورال كازاكتارىنىڭ پاتشاعا قىزمەت ەتۋٸنٸڭ 400 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە رۇقسات بەرمەگەنٸمٸز ٷشٸن بٸزگە نارازى بولعان جەرگٸلٸكتٸ جەنە كەلگەن كازاكتار, - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
ەسقاليەۆ وبلىستىق مەكەمەلەر مەن كەسٸپورىن, ۇيىم باسشىلارى اراسىندا دا جاعدايدى تىنىشتاندىرۋعا قاتىستى ٶز مٸندەتتەرٸنەن جالتارعاندار بولعانىن دا ايتتى. ولار ٷنسٸز قالدى, ولاردى جۇمىس ورىندارىنان تابۋ قيىن بولدى. ورالداعى داعدارىس شەگٸنە جەتتٸ, كەزدەيسوق تاستالعان ۇشقىن قازاقتار مەن كازاكتار اراسىنداعى تەكەتٸرەستٸ ٷلكەن ٶرتكە اينالدىرۋى ەبدەن ىقتيمال ەدٸ, ال بۇل مەسكەۋ كٷتكەن جاعداي ەدٸ.
- قارسى جاقتان قاقتىعىستى بولدىرماۋ مەن ارادا قان تٶگٸلمەۋٸ ٷشٸن بٸز بار كٷشٸمٸزدٸ جۇمسادىق. ورالعا كٸرۋگە دايىن تۇرعان گەنەرال ماكاشوۆتىڭ تانكٸلەرٸنەن قورىققانىمىزدى جاسىرا المايمىن. سول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعى قاتەرگە ٸلٸنٸپ تۇرعانىنا كۋەمٸن. بٸز جوسپار بويىنشا جۇمىس ٸستەدٸك, ەركٸم ٶز ورنىندا قانداي دا بٸر قاۋٸپتٸ جاعداي تۋا قالسا, قالاي ەرەكەت ەتۋ كەرەكتٸگٸن بٸلدٸ. كٷشتٸك قۇرىلىم ٶكٸلدەرٸ, جەدەل توپ قىزمەتكەرلەرٸ مەن حالىق جاساقشىلارى تەرتٸپتٸ دە باتىل بولدى, ەشقانداي ارانداتۋعا بوي الدىرعان جوق,- دەدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – پاتريوتتىق كٶڭٸل-كٷيدەگٸ قالالىقتار مەن جاقىن اۋدان تۇرعىندارى بٸزدٸ قولداۋ ماقساتىندا قالا ورتالىعىنا جينالدى. وسىلاي ٶز اعىسىمەن ٶتكەن جيىن باسىندا كوممۋنيستەر, سوعىس جەنە ەڭبەك ارداگەرلەرٸ بولدى. كٶپتەگەن باسشىلار ٶزدەرٸن جاقسى جاعىنان كٶرسەتتٸ, جىلدار بويى جيناعان ۇيىمداستىرۋ, يدەولوگييالىق جەنە ساياسي جۇمىس تەجٸريبەسٸ مەن پارتييالىق شىڭدالۋ ٶز نەتيجەسٸن بەردٸ. وبلىس باسشىلىعى, قالالىق كەسٸپورىندار مەن ۇيىم باسشىلارى ەڭ قيىن جاعدايدا, كەيدە تٸپتٸ وقىس جاعدايدا دا جۇمىستارىن اتقاردى.
14 قىركٷيەكتە مىڭداعان ادام سىياتىن «اۆانگارد» ستاديونىندا جەرگٸلٸكتٸ جەنە سىرتتان كەلگەن كازاكتارعا ارنالعان ٷلكەن كونتسەرت ٶتەتٸنٸ, كونتسەرتتە ٶزٸنٸڭ جاڭا ەرٸ كۋلتتٸك «ەسكادرون» ەنٸن سول كٷنٸ مەسكەۋدەن ۇشىپ كەلگەن ولەگ گازمانوۆ شىرقايتىنى بەلگٸلٸ بولدى. ونى ەستٸگەن «ازاتتىقتار» كونتسەرتكە كەدەرگٸ جاساۋ ٷشٸن ستاديونعا قاراي كەتتٸ, ال ول كەزدە ستاديوندا مىڭداعان كٶرەرمەن وتىرعان ەدٸ, جان-جاقتان كەلگەن ەرتٸستەر ٶنەر كٶرسەتٸپ جاتتى.
وسىنىڭ الدىندا گازمانوۆتى قارسى الۋ ٷشٸن ەۋەجايعا وبلىستىق مەدەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى امانگەلدٸ بەرعاليەۆ پەن ەسقاليەۆتىڭ كٶمەكشٸسٸ امانگەلدٸ دەۋلەتجانوۆ بارادى. ولاردىڭ ماقساتى گازمانوۆتى «ەسكادرون» ەنٸن ايتپاۋعا كٶندٸرۋ بولاتىن, بۇل ۇسىنىسقا گازمانوۆ تاڭدانىسىن بٸلدٸردٸ.
قىركٷيەكتٸڭ سول قاۋٸپتٸ كٷندەرٸ وبلىس باسشىلىعىنىڭ جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋ ماقساتىندا جاساعان ٸس-ەرەكەتتەرٸنە جەرگٸلٸكتٸ دٸنباسىلار ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتتٸ. قۇتقارۋشى مەسٸح پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸ الدىنداعى الاڭدا جەرگٸلٸكتٸ جەنە سىرتتان كەلگەن كازاكتار الدىندا ورال جەنە گۋرەۆ ەپيسكوپى انتونيي سٶز سٶيلەدٸ. ول بارلىعىن حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن تاتۋلىققا شاقىردى. سول سيياقتى ميتينگٸدەگٸ قازاق بەلسەندٸلەرٸن تىنىشتاندىرۋدا ورالدىق مٷفتي زەينوللا دا ٷلكەن جۇمىس اتقاردى.
وسى جەردە سول داعدارىس الدىندا وبلىس باسشىلىعىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ پروۆوسلاۆ قاۋىمىنا قاتىستى تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرگەندٸگٸن اتاپ كەتكەن جٶن. كەڭەس بيلٸگٸ كەزٸندە بٸرنەشە شٸركەۋ اياۋسىز قيراتىلدى, تسينيزمنٸڭ شىڭى دا وسى عوي. ال قۇتقارۋشى مەسٸح سوبورى ورالداعى ەڭ ٷلكەن شٸركەۋ ەدٸ, ونىڭ ٸرگەتاسىن 1891 جىلى حانزادا, بولاشاق يمپەراتور ەكٸنشٸ نيكولايدىڭ ٶزٸ قالاعان بولاتىن. ونى كەڭەس ٶكٸمەتٸ «دٸن جەنە اتەيزم مۋزەيٸنە» بەرگەن. ورالدىق پراۆوسلاۆتاردىڭ ٶتٸنٸشٸمەن 91-جىل وقيعاسىنان بۇرىن وبلىس باسشىلىعى سوبوردى دٸني قاۋىمعا قايتارىپ بەرەدٸ. شٸركەۋ قوڭىراۋىنىڭ ٷنٸ جۇمىسقا كەدەرگٸ دەگەن سىلتاۋمەن كەزٸندە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ بۇل ارادان باسقا جاققا كٶشٸرٸلگەن. قازٸر بۇل عيماراتتا وبلىستىق مەسليحات وتىر.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ سوبوردى پراۆوسلاۆتارعا قايتارۋداعى ەڭبەگٸنە العىس رەتٸندە انتونيي ەكەي مەن باسقا دا پراۆوسلاۆ قىزمەتشٸلەرٸ مۇسىلمانداردىڭ «قىزىل مەشٸتٸن» قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶمەكتەستٸ. كەڭەس تۇسىندا «قىزىل مەشٸت» اڭ ۇستاۋ ٷشٸن يۋنناتتارعا (جاس ناتۋراليستەر) بەرٸلگەن ەدٸ, ەگٸن جيناۋ كەزٸندە مەشٸت استىق قويماسى بولدى.
«قىزىل مەشٸتتٸ» قايتارىلعان سوڭ پروۆوسلاۆيە شٸركەۋٸنٸڭ دٸنباسىلارى عيماراتقا سۋ مەن جىلۋ كٸرگٸزدٸ, مەشٸت ساداقالارىنان تٷسكەن قارجىعا جارتى ايدىڭ بەلگٸسٸ بار مۇنارا سالىپ بەردٸ. انتونيي ەكەيدٸڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا وبلىس باسشىلىعى ٷيٸ ميحايل ارحانگەل شٸركەۋٸ اۋلاسىندا قالعان بٸر قازاق وتباسىنا باسقا جەردەن باسپانا بەردٸ. وسىنداي ٶزارا جاسالعان مەمٸلە, تٷسٸنٸسۋ قادامدارى كٶپشٸلٸك قولداۋىنا يە بولدى, بۇل «400 جىلدىق دٷربەلەڭٸ» باستالماس بۇرىن جەرگٸلٸكتٸ دٸني كونفەسسييالار مەن بيلٸك اراسىندا سەنٸمدٸ بايلانىس ورناۋىنا سەبەپ بولدى. 91-شٸ جىلعى قىركٷيەكتٸڭ قاتەرلٸ كٷندەرٸ دٸني قاۋىمداستىق قىزمەتكەرلەرٸ بەلسەندٸلٸك كٶرسەتتٸ, قارسىلىق تانىتىپ تۇرعان تاراپتى تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمگە شاقىردى, بۇل قازاق بەلسەندٸلەرٸ مەن كازاكتاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە وڭ ىقپالىن تيگٸزدٸ.
ورال ورتالىعىنداعى الاڭعا «كازاكتاردىڭ مەرەيتويىنا» قارسىلىق ميتينگٸسٸنە جينالۋشىلار سانى كٶبەيگەن سايىن كٶبەيە تٷستٸ. «ازات» جەتەكشٸلەرٸ 14 قىركٷيەكتە تٷسكە دەيٸن جەنە تٷستەن كەيٸن «كازاكتاردىڭ مەرەيتويىن» ٶتكٸزبەۋ تۋرالى جازباشا تالاپتارىمەن وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸ اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى ۆلاديمير گارتماننىڭ كابينەتٸندە ەكٸ رەت بولدى. ول جەردە پروكۋراتۋرا ٶكٸلٸ «ازاتتىقتارعا» ەگەر ٸس قانتٶگٸسكە ۇلاسسا, ولاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلاتىنى تۋرالى جازباشا قۇجات, «ەسكەرتپەنٸ», تاپسىرۋعا تىرىستى. «ازات» جەتەكشٸلەرٸ «ەسكەرتپەگە» قول قويدى.
جالعاسى بار...
ارتۋر نىعمەت
