Áset Esjannyń shyǵarmashylyq álemi
Áset Esjan — qazaq ónerindegi birneshe salany qatar alyp júrgen, sahna men ekranda ózindik qoltańbasyn qalyptastyrǵan óner iesi. Akterlik sheberlik, ánshilik, prodiýserlik, ulttyq rýhaniiatty nasihattaý — onyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy negizgi baǵyttardyń birine ainaldy. Tabiǵi talanty men tynymsyz izdenisiniń arqasynda ol kórermen júreginen oryn taýyp, qazirgi qazaq mádenietiniń damýyna ózindik úles qosyp keledi.
Foto: Áset Esjan / «Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Áset Nurákimuly 1990 jyldyń 17 qarashasynda Almaty oblysy, Uiǵyr aýdanyna qarasty Dardamty aýylynda dúniege kelgen. Aýyldyń tabiǵi bolmysy men qazaqy tárbiesi onyń dúnietanymynyń qalyptasýyna yqpal etti. Bala kúninen ónerge beiim bolyp ósken ol mektep qabyrǵasynan-aq sahnaǵa qyzyǵyp, ádebiet pen ónerge erekshe ynta tanytty.
2003–2005 jyldary Almaty qalasyndaǵy Abai atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebietin tereńdetip oqytatyn mektep-internatta bilim aldy. Bul kezeń jas talapkerdiń rýhani jáne shyǵarmashylyq turǵyda qalyptasýyna úlken áser etti. Keiin óner jolyn túbegeili tańdaǵan Áset 2005 jyly Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasy kolledjiniń «Akter óneri» mamandyǵyna oqýǵa túsedi. 2008–2012 jyldary osy akademiiada «Teatr jáne kino aktery» mamandyǵy boiynsha joǵary bilim alyp, kásibi akter retinde qalyptasty.
Shyǵarmashylyq eńbek jolyn 2012 jyly Ǵabit Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademiialyq balalar men jasóspirimder teatrynda akter bolyp bastady. Teatr sahnasynda ol ártúrli minezdegi keiipkerlerdi somdap, kórermenniń yqylasyna bólendi. Tahaýi Ahtanovtyń «Ant» spektaklindegi Bókenbai, Shekspirdiń «Romeo – Djýletta» qoiylymyndaǵy Merkýtsio, Iran-Ǵaiyptyń «Fatima» dramasyndaǵy Qarakiimdi, Baiǵali Esenalievtiń «Bazaryń tarqamasyn» spektaklindegi Estai sekildi rólderi onyń akterlik diapazonynyń keńdigin tanytty.
2013 jyly «Habar» arnasy uiymdastyrǵan «Jigit sultany» telejobasyna qatysyp, respýblika boiynsha iriktelgen júzdegen úmitkerdiń arasynan úzdik shyqqan 16 qatysýshynyń biri retinde finalǵa ótti. Bul joba onyń tek akter ǵana emes, jan-jaqty óner iesi ekenin kópshilikke keńinen tanytty.
2018 jyldan bastap Alataý dástúrli óner teatry ujymynda akter bolyp qyzmet atqaryp keledi. Bul teatrda ol qazaq rýhaniiatynyń iri tulǵalary — Abai men Jambyldyń sahnalyq beinesin somdap, tarihi ári rýhani keiipkerlerdi tereń ashýǵa kúsh saldy. Sonymen qatar Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyǵyna orai sahnalanǵan «Aiman – Sholpan» spektaklindegi Álibek róli akter shyǵarmashylyǵyndaǵy eleýli tabystardyń birine ainaldy. Osy róli úshin 2022 jyly ótken TEATRALL halyqaralyq teatr festivali aiasynda «Ekinshi plandaǵy úzdik er adam beinesi» nominatsiiasyn ielendi.
2024 jyly sahnalanǵan «Mámlúk» spektaklinde Beibarys sultannyń beinesin somdap, tarihi tulǵanyń rýhyn sahnada áserli jetkize bildi. Bul qoiylymmen teatr ujymy 2025 jyly Máskeý qalasynda ótken A.P. Chehov atyndaǵy halyqaralyq teatr festivali festivaline qatysyp, qazaq teatr ónerin halyqaralyq deńgeide tanystyrdy.
Áset Esjannyń kino salasyndaǵy joly da jemisti. Ol alǵash ret 2011 jyly rejisser Aqan Sataev túsirgen Myń bala filminde boi kórsetti. Keiin kóptegen filmder men telehikaialarda ártúrli obrazdardy somdady. Onyń ekrandaǵy este qalǵan rólderiniń qatarynda «Kúlásh» serialyndaǵy Marat, «Uzaq joldaǵy» Qaldybai, Jat filmindegi NKVD qyzmetkeri, «Meniń mektebim» telehikaiasyndaǵy serjant Keńes beineleri bar.
Tarihi tulǵalardy somdaýda da akter erekshe tanyldy. «Jambyl» telehikaiasynda — Jambyldyń, «Dala danyshpany» jobasynda — Qanysh Sátbaevtyń, «Sońǵy úkim» filminde jáne «Qanysh qazyna» telehikaiasynda taǵy da Qanysh Sátbaevtyń beinesin somdady. Sonymen qatar «Abai joly» telehikaiasynda Kákitai Ysqaqulynyń, «Mirjaqyp. Oian, qazaq!» telehikaiasynda Muhtar Áýezovtiń rólin sheber oryndady. Al 2023 jyly kópshilik arasynda keń taraǵan Dástúr filmindegi Imam róli kórermenniń erekshe yqylasyna ie boldy.
Sahna men ekrannan bólek, Áset Esjan qazaq estradasynda da ózindik ornyn qalyptastyrdy. 2015 jyldan bastap avtorlyq ánder oryndap keledi. Onyń alǵashqy tanymal ánderiniń biri — «Dúr qamshy». Bul ándi belgili boksshy Qanat Islam halyqaralyq jarystarda qoldanýy arqyly shyǵarma keń aýditoriiaǵa tarady. Sonymen qatar Sáken Maiǵazievpen birge oryndaǵan «Jylamasyn sábiler» áni tyńdarmanǵa tereń oi salǵan týyndylardyń biri boldy. Áset túrli jas oryndaýshylarmen shyǵarmashylyq bailanys ornatyp, dýetter oryndady. Solardyń qatarynda Ushqyn Jamalbekpen birge aitqan «Men seni súiemin, Qazaqstan» áni eldik rýhty kótergen shyǵarmalardyń birine ainaldy.
Óner iesiniń qyzmeti tek akterlikpen shektelmeidi. Ol prodiýserlik baǵytta da belsendi eńbek etip keledi. Aǵasy Murat Esjan jáne Aisáýle Ábildaevamen birlesip qurǵan MurAi kino kompaniiasy arqyly ulttyq tarihi jobalardyń júzege asýyna atsalysty. Áset «Ahmet. Ult ustazy» jáne «Mirjaqyp. Oian, Qazaq!» telehikaialarynda atqarýshy prodiýser qyzmetin atqardy.
Sońǵy jyldary ol ulttyq ónerdi jańa formatta dáripteýge de den qoiyp keledi. 2023 jyldan bastap uiymdastyrylyp kele jatqan «QAZAQSHA terapiia» atty teatrlandyrylǵan kontserttik joba — sonyń aiqyn dáleli. Bul joba qazaqtyń dástúrli ánderin zamanaýi stilmen ushtastyryp, tyńdarmanǵa jańa qyrynan usynýdy maqsat etedi. Qysqa ýaqyt ishinde birneshe kontsert ótkizip, kórermenniń zor yqylasyna bólengen joba búginde Qazaqstannyń túrli óńirlerin aralap júr.
Áset Esjan — ulttyq ónerdiń birneshe baǵytyn qatar damytyp júrgen shyǵarmashyl tulǵa. Teatr sahnasyndaǵy tereń obrazdary, kino álemindegi shynaiy keiipkerleri, án ónerindegi izdenisteri men prodiýserlik bastamalary onyń qazaq mádenietin damytý jolyndaǵy eńbegin aiqyn kórsetedi. Bolashaǵynan zor úmit kúttiretin azamattyń eńbegi baǵalanyp, 2024 jyly Memlekettik «Daryn jastar syilyǵyn» aldy.
Ol — ónerdi rýhaniiatpen ushtastyryp, ulttyq bolmysty jańa býynǵa jetkizip júrgen zamanaýi qazaq ónerpazdarynyń biri.
Sahna syrtyndaǵy sabyrly eńbek
Óner — halyqtyń jany. Al teatr — sol jannyń ainasy. Sahnada san qily taǵdyr sóilep, dombyranyń qońyr úni men babalardyń amanaty jańǵyryp jatsa, onyń ar jaǵynda únsiz eńbek etip júrgen jandar bolady. Olar — teatrdyń kózge kórinbes tiregi, óner ordasynyń shyraǵyn óshirmei júrgen qarapaiym qyzmetkerler. Solardyń biri — Shingisova Janylsyn Túmenbaiqyzy.
Foto: Janylsyn Shingisova / «Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Janylsyn Túmenbaiqyzy 1974 jyldyń 26 sáýirinde Almaty oblysy Raiymbek aýdanynda dúniege kelgen. Qasietti Qarasazdyń samaly men Alataýdyń aqbas shyńyn kórip ósken jannyń júreginde qashanda eńbekke adaldyq, ónerge qurmet jatatyny anyq. Ol D.A. Qonaev atyndaǵy Memlekettik ýniversitettiń zań fakýltetin támamdap, ómir jolynda ár salada qyzmet atqardy.
2010-2011 jyldary Almaty qalalyq bilim basqarmasyna qarasty №57 balabaqshada tárbieshi kómekshisi bolyp eńbek etti. Bala tárbiesine jaýapkershilikpen qarap, analyq meiirim men sabyrdy serik etti. Al 2012-2015 jyldary «Reforma v ýgolovno-ispravitelnyi sisteme» qoǵamdyq uiymynda zańger-tájiribeshi retinde qyzmet atqaryp, quqyq salasynda da óz ornyn kórsetti.
Alaida taǵdyr ony óner álemine alyp keldi. 2016 jyldan beri Janylsyn Túmenbaiqyzy «Alataý» dástúrli óner teatrynyń bilet tekserýshisi qyzmetin abyroimen atqaryp keledi. Bir qaraǵanda bul qyzmet eleýsiz kórinýi múmkin. Biraq teatr tabaldyryǵyn attaǵan kórermenniń alǵashqy júzdesetin adamy — osy kisi. Onyń jyly qabaǵy, sypaiy sózi, sabyrly bolmysy teatr mádenietiniń ainasy ispetti.
Janylsyn Túmenbaiqyzynyń kópshilikke jariia bolmaityn, biraq teatrdyń tynysyna jan bitirip turǵan eńbegi — osy sózdiń aiǵaǵy. Teatr ashylǵan kúnnen beri sahna syrtyndaǵy tynyshtyq pen tártiptiń saqtalýyna óz úlesin qosyp keledi. Qanshama kórermenniń qýanyshyna kýá bolyp, ónerge asyqqan jurttyń yqylasyn qarsy aldy.
On jyl — tarih úshin qas-qaǵym sát bolǵanymen, teatr úshin úlken beles. Osy jyldar ishinde «Alataý» dástúrli óner teatry ulttyq ónerdiń qarashańyraǵyna ainaldy. Al sol shańyraqtyń ýyǵyn ustap turǵan jandardyń biri — Janylsyn Túmenbaiqyzy Shingisova.
Ónerdiń órisi keńeiip, teatrdyń shamshyraǵy biiktei bersin. Al sahna syrtynda únsiz eńbek etip júrgen osyndai jandardyń mereii árdaiym ústem bolǵai.
Óner ordasynyń otymen birge janǵan jandar
Óner – adamzattyń júregine sáýle quiatyn kieli uǵym. Al sol ónerdiń shamyn óshirmei, teatr atty alyp shańyraqtyń tynysyn tiriltip júrgen jandar – elge kóp kórine bermeitin, biraq eńbegi sahna sáýlesindei jarqyraǵan azamattar. Biyl qasietti óner ordasy – «Alataý» dástúrli óner teatrynyń qurylǵanyna 10 jyl tolyp otyr. Osy on jyldyq tarihtyń ár kúninde mańdai teri sińgen, teatrmen birge túlep, teatrmen birge tynystaǵan azamattardyń eńbegi ushan-teńiz. Solardyń biri – injener-elektrik qyzmetin abyroimen atqaryp kele jatqan Rashid Asqaruly Kúzembaev.
Foto: Rashid Kúzembaev / «Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Rashid Asqaruly 1968 jyldyń 15 jeltoqsanynda qasietti Jetisý jeri, Taldyqorǵan oblysy Aqsý aýdanynda dúniege kelgen. Jastaiynan eńbekke jaqyn bolyp ósken azamat 1983-1987 jyldary Taldyqorǵan qalasyndaǵy Kopsýskii Solhoz Tehnikýmynda bilim alyp, tehnik-elektromehanik mamandyǵyn meńgerdi. Keiin azamattyq boryshyn abyroimen ótep, elge oralǵan soń eńbek maidanyna aralasty.
Ómirdiń ár belesinde adal eńbekti serik etken ol Taldyqorǵan oblysyndaǵy aýyl sharýashylyǵy salasynda bas energetik bolyp qyzmet atqardy. Almaty qalasyndaǵy óndiris oryndarynda tájiribe jinaqtap, tehnikalyq salanyń qyr-syryn tereń meńgerdi. Al 2006 jyldan bastap mádeniet pen ónerdiń qasietti qara shańyraqtarynda eńbek etip, sahna áleminiń únsiz janashyryna ainaldy.
Teatr degen – tek akter men kórermenniń ortasyndaǵy bailanys emes. Onyń ar jaǵynda myńdaǵan shyraqtyń jaryǵyn jaǵyp, ár dybystyń minsiz shyǵýyna, sahnanyń tynys alýyna qyzmet etetin kózge kórinbes eńbek ieleri turady. Rashid Asqaruly – sondai jandardyń biri.
2016 jyly «Alataý» dástúrli óner teatrynyń tabaldyryǵyn attaǵan kúnnen bastap, búginge deiin teatrdyń tehnikalyq tynysyn qamtamasyz etip keledi. Onyń qolynyń taby qalǵan ár symda, ár shamda, ár sahna sáýlesinde mańdai ter men adaldyqtyń izi bar.
Teatrdyń on jyldyq shejiresi tek sahnadaǵy qoshemetpen ǵana ólshenbeidi. Onyń ár jetistiginiń artynda únsiz eńbek etip, óner ordasynyń tynysyn tiriltip júrgen jandardyń mańdai teri men adal qyzmeti jatyr. Kórermenniń kóńiline qýanysh syilaǵan ár kontsert pen qoiylymnyń artynda Rashid Asqaruly syndy qarapaiym da qaisar azamattardyń únsiz eńbegi jatyr. Ónerdiń shamyn sóndirmei, rýhaniiattyń otyn mazdatyp júrgen osyndai azamattar barda teatrdyń ǵumyry uzaq, keleshegi kemel bolmaq.
