ەسەت ەسجاننىڭ شىعارماشىلىق ەلەمٸ
ەسەت ەسجان — قازاق ٶنەرٸندەگٸ بٸرنەشە سالانى قاتار الىپ جٷرگەن, ساحنا مەن ەكراندا ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان ٶنەر يەسٸ. اكتەرلٸك شەبەرلٸك, ەنشٸلٸك, پروديۋسەرلٸك, ۇلتتىق رۋحانيياتتى ناسيحاتتاۋ — ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى نەگٸزگٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. تابيعي تالانتى مەن تىنىمسىز ٸزدەنٸسٸنٸڭ ارقاسىندا ول كٶرەرمەن جٷرەگٸنەن ورىن تاۋىپ, قازٸرگٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
فوتو: ەسەت ەسجان / «الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن
ەسەت نۇرەكٸمۇلى 1990 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا الماتى وبلىسى, ۇيعىر اۋدانىنا قاراستى داردامتى اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. اۋىلدىڭ تابيعي بولمىسى مەن قازاقى تەربيەسٸ ونىڭ دٷنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتٸ. بالا كٷنٸنەن ٶنەرگە بەيٸم بولىپ ٶسكەن ول مەكتەپ قابىرعاسىنان-اق ساحناعا قىزىعىپ, ەدەبيەت پەن ٶنەرگە ەرەكشە ىنتا تانىتتى.
2003–2005 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى اباي اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن تەرەڭدەتٸپ وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەرناتتا بٸلٸم الدى. بۇل كەزەڭ جاس تالاپكەردٸڭ رۋحاني جەنە شىعارماشىلىق تۇرعىدا قالىپتاسۋىنا ٷلكەن ەسەر ەتتٸ. كەيٸن ٶنەر جولىن تٷبەگەيلٸ تاڭداعان ەسەت 2005 جىلى تەمٸربەك جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسى كوللەدجٸنٸڭ «اكتەر ٶنەرٸ» ماماندىعىنا وقۋعا تٷسەدٸ. 2008–2012 جىلدارى وسى اكادەمييادا «تەاتر جەنە كينو اكتەرى» ماماندىعى بويىنشا جوعارى بٸلٸم الىپ, كەسٸبي اكتەر رەتٸندە قالىپتاستى.
شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىن 2012 جىلى عابيت مٷسٸرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر تەاترىندا اكتەر بولىپ باستادى. تەاتر ساحناسىندا ول ەرتٷرلٸ مٸنەزدەگٸ كەيٸپكەرلەردٸ سومداپ, كٶرەرمەننٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. تاحاۋي احتانوۆتىڭ «انت» سپەكتاكلٸندەگٸ بٶكەنباي, شەكسپيردٸڭ «رومەو – دجۋلەتتا» قويىلىمىنداعى مەركۋتسيو, يران-عايىپتىڭ «فاتيما» دراماسىنداعى قاراكيٸمدٸ, بايعالي ەسەناليەۆتٸڭ «بازارىڭ تارقاماسىن» سپەكتاكلٸندەگٸ ەستاي سەكٸلدٸ رٶلدەرٸ ونىڭ اكتەرلٸك دياپازونىنىڭ كەڭدٸگٸن تانىتتى.
2013 جىلى «حابار» ارناسى ۇيىمداستىرعان «جٸگٸت سۇلتانى» تەلەجوباسىنا قاتىسىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا ٸرٸكتەلگەن جٷزدەگەن ٷمٸتكەردٸڭ اراسىنان ٷزدٸك شىققان 16 قاتىسۋشىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە فينالعا ٶتتٸ. بۇل جوبا ونىڭ تەك اكتەر عانا ەمەس, جان-جاقتى ٶنەر يەسٸ ەكەنٸن كٶپشٸلٸككە كەڭٸنەن تانىتتى.
2018 جىلدان باستاپ الاتاۋ دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى ۇجىمىندا اكتەر بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلەدٸ. بۇل تەاتردا ول قازاق رۋحانيياتىنىڭ ٸرٸ تۇلعالارى — اباي مەن جامبىلدىڭ ساحنالىق بەينەسٸن سومداپ, تاريحي ەرٸ رۋحاني كەيٸپكەرلەردٸ تەرەڭ اشۋعا كٷش سالدى. سونىمەن قاتار مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ 125 جىلدىعىنا وراي ساحنالانعان «ايمان – شولپان» سپەكتاكلٸندەگٸ ەلٸبەك رٶلٸ اكتەر شىعارماشىلىعىنداعى ەلەۋلٸ تابىستاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. وسى رٶلٸ ٷشٸن 2022 جىلى ٶتكەن TEATRALL حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸ اياسىندا «ەكٸنشٸ پلانداعى ٷزدٸك ەر ادام بەينەسٸ» نوميناتسيياسىن يەلەندٸ.
2024 جىلى ساحنالانعان «مەملٷك» سپەكتاكلٸندە بەيبارىس سۇلتاننىڭ بەينەسٸن سومداپ, تاريحي تۇلعانىڭ رۋحىن ساحنادا ەسەرلٸ جەتكٸزە بٸلدٸ. بۇل قويىلىممەن تەاتر ۇجىمى 2025 جىلى مەسكەۋ قالاسىندا ٶتكەن ا.پ. چەحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸ فەستيۆالٸنە قاتىسىپ, قازاق تەاتر ٶنەرٸن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىستىردى.
ەسەت ەسجاننىڭ كينو سالاسىنداعى جولى دا جەمٸستٸ. ول العاش رەت 2011 جىلى رەجيسسەر اقان ساتاەۆ تٷسٸرگەن مىڭ بالا فيلمٸندە بوي كٶرسەتتٸ. كەيٸن كٶپتەگەن فيلمدەر مەن تەلەحيكايالاردا ەرتٷرلٸ وبرازداردى سومدادى. ونىڭ ەكرانداعى ەستە قالعان رٶلدەرٸنٸڭ قاتارىندا «كٷلەش» سەريالىنداعى مارات, «ۇزاق جولداعى» قالدىباي, جات فيلمٸندەگٸ نكۆد قىزمەتكەرٸ, «مەنٸڭ مەكتەبٸم» تەلەحيكاياسىنداعى سەرجانت كەڭەس بەينەلەرٸ بار.
تاريحي تۇلعالاردى سومداۋدا دا اكتەر ەرەكشە تانىلدى. «جامبىل» تەلەحيكاياسىندا — جامبىلدىڭ, «دالا دانىشپانى» جوباسىندا — قانىش سەتباەۆتىڭ, «سوڭعى ٷكٸم» فيلمٸندە جەنە «قانىش قازىنا» تەلەحيكاياسىندا تاعى دا قانىش سەتباەۆتىڭ بەينەسٸن سومدادى. سونىمەن قاتار «اباي جولى» تەلەحيكاياسىندا كەكٸتاي ىسقاقۇلىنىڭ, «مٸرجاقىپ. ويان, قازاق!» تەلەحيكاياسىندا مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ رٶلٸن شەبەر ورىندادى. ال 2023 جىلى كٶپشٸلٸك اراسىندا كەڭ تاراعان دەستٷر فيلمٸندەگٸ يمام رٶلٸ كٶرەرمەننٸڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا يە بولدى.
ساحنا مەن ەكراننان بٶلەك, ەسەت ەسجان قازاق ەستراداسىندا دا ٶزٸندٸك ورنىن قالىپتاستىردى. 2015 جىلدان باستاپ اۆتورلىق ەندەر ورىنداپ كەلەدٸ. ونىڭ العاشقى تانىمال ەندەرٸنٸڭ بٸرٸ — «دٷر قامشى». بۇل ەندٸ بەلگٸلٸ بوكسشى قانات يسلام حالىقارالىق جارىستاردا قولدانۋى ارقىلى شىعارما كەڭ اۋديتوريياعا تارادى. سونىمەن قاتار سەكەن مايعازيەۆپەن بٸرگە ورىنداعان «جىلاماسىن سەبيلەر» ەنٸ تىڭدارمانعا تەرەڭ وي سالعان تۋىندىلاردىڭ بٸرٸ بولدى. ەسەت تٷرلٸ جاس ورىنداۋشىلارمەن شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتىپ, دۋەتتەر ورىندادى. سولاردىڭ قاتارىندا ۇشقىن جامالبەكپەن بٸرگە ايتقان «مەن سەنٸ سٷيەمٸن, قازاقستان» ەنٸ ەلدٸك رۋحتى كٶتەرگەن شىعارمالاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
ٶنەر يەسٸنٸڭ قىزمەتٸ تەك اكتەرلٸكپەن شەكتەلمەيدٸ. ول پروديۋسەرلٸك باعىتتا دا بەلسەندٸ ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. اعاسى مۇرات ەسجان جەنە ايسەۋلە ەبٸلداەۆامەن بٸرلەسٸپ قۇرعان MurAi كينو كومپانيياسى ارقىلى ۇلتتىق تاريحي جوبالاردىڭ جٷزەگە اسۋىنا اتسالىستى. ەسەت «احمەت. ۇلت ۇستازى» جەنە «مٸرجاقىپ. ويان, قازاق!» تەلەحيكايالارىندا اتقارۋشى پروديۋسەر قىزمەتٸن اتقاردى.
سوڭعى جىلدارى ول ۇلتتىق ٶنەردٸ جاڭا فورماتتا دەرٸپتەۋگە دە دەن قويىپ كەلەدٸ. 2023 جىلدان باستاپ ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان «QAZAQSHA تەراپييا» اتتى تەاترلاندىرىلعان كونتسەرتتٸك جوبا — سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. بۇل جوبا قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەندەرٸن زاماناۋي ستيلمەن ۇشتاستىرىپ, تىڭدارمانعا جاڭا قىرىنان ۇسىنۋدى ماقسات ەتەدٸ. قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە بٸرنەشە كونتسەرت ٶتكٸزٸپ, كٶرەرمەننٸڭ زور ىقىلاسىنا بٶلەنگەن جوبا بٷگٸندە قازاقستاننىڭ تٷرلٸ ٶڭٸرلەرٸن ارالاپ جٷر.
ەسەت ەسجان — ۇلتتىق ٶنەردٸڭ بٸرنەشە باعىتىن قاتار دامىتىپ جٷرگەن شىعارماشىل تۇلعا. تەاتر ساحناسىنداعى تەرەڭ وبرازدارى, كينو ەلەمٸندەگٸ شىنايى كەيٸپكەرلەرٸ, ەن ٶنەرٸندەگٸ ٸزدەنٸستەرٸ مەن پروديۋسەرلٸك باستامالارى ونىڭ قازاق مەدەنيەتٸن دامىتۋ جولىنداعى ەڭبەگٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ. بولاشاعىنان زور ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن ازاماتتىڭ ەڭبەگٸ باعالانىپ, 2024 جىلى مەملەكەتتٸك «دارىن جاستار سىيلىعىن» الدى.
ول — ٶنەردٸ رۋحانيياتپەن ۇشتاستىرىپ, ۇلتتىق بولمىستى جاڭا بۋىنعا جەتكٸزٸپ جٷرگەن زاماناۋي قازاق ٶنەرپازدارىنىڭ بٸرٸ.
ساحنا سىرتىنداعى سابىرلى ەڭبەك
ٶنەر — حالىقتىڭ جانى. ال تەاتر — سول جاننىڭ ايناسى. ساحنادا سان قيلى تاعدىر سٶيلەپ, دومبىرانىڭ قوڭىر ٷنٸ مەن بابالاردىڭ اماناتى جاڭعىرىپ جاتسا, ونىڭ ار جاعىندا ٷنسٸز ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن جاندار بولادى. ولار — تەاتردىڭ كٶزگە كٶرٸنبەس تٸرەگٸ, ٶنەر ورداسىنىڭ شىراعىن ٶشٸرمەي جٷرگەن قاراپايىم قىزمەتكەرلەر. سولاردىڭ بٸرٸ — شينگيسوۆا جانىلسىن تٷمەنبايقىزى.
فوتو: جانىلسىن شينگيسوۆا / «الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن
جانىلسىن تٷمەنبايقىزى 1974 جىلدىڭ 26 سەۋٸرٸندە الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. قاسيەتتٸ قاراسازدىڭ سامالى مەن الاتاۋدىڭ اقباس شىڭىن كٶرٸپ ٶسكەن جاننىڭ جٷرەگٸندە قاشاندا ەڭبەككە ادالدىق, ٶنەرگە قۇرمەت جاتاتىنى انىق. ول د.ا. قوناەۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن تەمامداپ, ٶمٸر جولىندا ەر سالادا قىزمەت اتقاردى.
2010-2011 جىلدارى الماتى قالالىق بٸلٸم باسقارماسىنا قاراستى №57 بالاباقشادا تەربيەشٸ كٶمەكشٸسٸ بولىپ ەڭبەك ەتتٸ. بالا تەربيەسٸنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراپ, انالىق مەيٸرٸم مەن سابىردى سەرٸك ەتتٸ. ال 2012-2015 جىلدارى «رەفورما ۆ ۋگولوۆنو-يسپراۆيتەلنىي سيستەمە» قوعامدىق ۇيىمىندا زاڭگەر-تەجٸريبەشٸ رەتٸندە قىزمەت اتقارىپ, قۇقىق سالاسىندا دا ٶز ورنىن كٶرسەتتٸ.
الايدا تاعدىر ونى ٶنەر ەلەمٸنە الىپ كەلدٸ. 2016 جىلدان بەرٸ جانىلسىن تٷمەنبايقىزى «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىنىڭ بيلەت تەكسەرۋشٸسٸ قىزمەتٸن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدٸ. بٸر قاراعاندا بۇل قىزمەت ەلەۋسٸز كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق تەاتر تابالدىرىعىن اتتاعان كٶرەرمەننٸڭ العاشقى جٷزدەسەتٸن ادامى — وسى كٸسٸ. ونىڭ جىلى قاباعى, سىپايى سٶزٸ, سابىرلى بولمىسى تەاتر مەدەنيەتٸنٸڭ ايناسى ٸسپەتتٸ.
جانىلسىن تٷمەنبايقىزىنىڭ كٶپشٸلٸككە جارييا بولمايتىن, بٸراق تەاتردىڭ تىنىسىنا جان بٸتٸرٸپ تۇرعان ەڭبەگٸ — وسى سٶزدٸڭ ايعاعى. تەاتر اشىلعان كٷننەن بەرٸ ساحنا سىرتىنداعى تىنىشتىق پەن تەرتٸپتٸڭ ساقتالۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ. قانشاما كٶرەرمەننٸڭ قۋانىشىنا كۋە بولىپ, ٶنەرگە اسىققان جۇرتتىڭ ىقىلاسىن قارسى الدى.
ون جىل — تاريح ٷشٸن قاس-قاعىم سەت بولعانىمەن, تەاتر ٷشٸن ٷلكەن بەلەس. وسى جىلدار ٸشٸندە «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى ۇلتتىق ٶنەردٸڭ قاراشاڭىراعىنا اينالدى. ال سول شاڭىراقتىڭ ۋىعىن ۇستاپ تۇرعان جانداردىڭ بٸرٸ — جانىلسىن تٷمەنبايقىزى شينگيسوۆا.
ٶنەردٸڭ ٶرٸسٸ كەڭەيٸپ, تەاتردىڭ شامشىراعى بيٸكتەي بەرسٸن. ال ساحنا سىرتىندا ٷنسٸز ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن وسىنداي جانداردىڭ مەرەيٸ ەردايىم ٷستەم بولعاي.
ٶنەر ورداسىنىڭ وتىمەن بٸرگە جانعان جاندار
ٶنەر – ادامزاتتىڭ جٷرەگٸنە سەۋلە قۇياتىن كيەلٸ ۇعىم. ال سول ٶنەردٸڭ شامىن ٶشٸرمەي, تەاتر اتتى الىپ شاڭىراقتىڭ تىنىسىن تٸرٸلتٸپ جٷرگەن جاندار – ەلگە كٶپ كٶرٸنە بەرمەيتٸن, بٸراق ەڭبەگٸ ساحنا سەۋلەسٸندەي جارقىراعان ازاماتتار. بيىل قاسيەتتٸ ٶنەر ورداسى – «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولىپ وتىر. وسى ون جىلدىق تاريحتىڭ ەر كٷنٸندە ماڭداي تەرٸ سٸڭگەن, تەاترمەن بٸرگە تٷلەپ, تەاترمەن بٸرگە تىنىستاعان ازاماتتاردىڭ ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. سولاردىڭ بٸرٸ – ينجەنەر-ەلەكتريك قىزمەتٸن ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان راشيد اسقارۇلى كٷزەمباەۆ.
فوتو: راشيد كٷزەمباەۆ / «الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن
راشيد اسقارۇلى 1968 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا قاسيەتتٸ جەتٸسۋ جەرٸ, تالدىقورعان وبلىسى اقسۋ اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ەڭبەككە جاقىن بولىپ ٶسكەن ازامات 1983-1987 جىلدارى تالدىقورعان قالاسىنداعى كوپسۋسكيي سولحوز تەحنيكۋمىندا بٸلٸم الىپ, تەحنيك-ەلەكترومەحانيك ماماندىعىن مەڭگەردٸ. كەيٸن ازاماتتىق بورىشىن ابىرويمەن ٶتەپ, ەلگە ورالعان سوڭ ەڭبەك مايدانىنا ارالاستى.
ٶمٸردٸڭ ەر بەلەسٸندە ادال ەڭبەكتٸ سەرٸك ەتكەن ول تالدىقورعان وبلىسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا باس ەنەرگەتيك بولىپ قىزمەت اتقاردى. الماتى قالاسىنداعى ٶندٸرٸس ورىندارىندا تەجٸريبە جيناقتاپ, تەحنيكالىق سالانىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەردٸ. ال 2006 جىلدان باستاپ مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ قاسيەتتٸ قارا شاڭىراقتارىندا ەڭبەك ەتٸپ, ساحنا ەلەمٸنٸڭ ٷنسٸز جاناشىرىنا اينالدى.
تەاتر دەگەن – تەك اكتەر مەن كٶرەرمەننٸڭ ورتاسىنداعى بايلانىس ەمەس. ونىڭ ار جاعىندا مىڭداعان شىراقتىڭ جارىعىن جاعىپ, ەر دىبىستىڭ مٸنسٸز شىعۋىنا, ساحنانىڭ تىنىس الۋىنا قىزمەت ەتەتٸن كٶزگە كٶرٸنبەس ەڭبەك يەلەرٸ تۇرادى. راشيد اسقارۇلى – سونداي جانداردىڭ بٸرٸ.
2016 جىلى «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كٷننەن باستاپ, بٷگٸنگە دەيٸن تەاتردىڭ تەحنيكالىق تىنىسىن قامتاماسىز ەتٸپ كەلەدٸ. ونىڭ قولىنىڭ تابى قالعان ەر سىمدا, ەر شامدا, ەر ساحنا سەۋلەسٸندە ماڭداي تەر مەن ادالدىقتىڭ ٸزٸ بار.
تەاتردىڭ ون جىلدىق شەجٸرەسٸ تەك ساحناداعى قوشەمەتپەن عانا ٶلشەنبەيدٸ. ونىڭ ەر جەتٸستٸگٸنٸڭ ارتىندا ٷنسٸز ەڭبەك ەتٸپ, ٶنەر ورداسىنىڭ تىنىسىن تٸرٸلتٸپ جٷرگەن جانداردىڭ ماڭداي تەرٸ مەن ادال قىزمەتٸ جاتىر. كٶرەرمەننٸڭ كٶڭٸلٸنە قۋانىش سىيلاعان ەر كونتسەرت پەن قويىلىمنىڭ ارتىندا راشيد اسقارۇلى سىندى قاراپايىم دا قايسار ازاماتتاردىڭ ٷنسٸز ەڭبەگٸ جاتىر. ٶنەردٸڭ شامىن سٶندٸرمەي, رۋحانيياتتىڭ وتىن مازداتىپ جٷرگەن وسىنداي ازاماتتار باردا تەاتردىڭ عۇمىرى ۇزاق, كەلەشەگٸ كەمەل بولماق.
