N.Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary (4-bólim)

Nursultan Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary

N.Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary (2-bólim)

N.Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary (3-bólim)

Qiyrdan kelse qandastar

Biz – tyǵyryqty tar zamanda tarydai shashylyp ketken qandastaryn

Atamekenge jinaǵan álemdegi úsh eldiń birimiz.

Táýelsizdik tizgini qolǵa tidi. Bul kúndi Qazaqstanda ǵumyr keship jatqan halqymyz ǵana emes, qiyrda júrgen, eki kózi botalap, týǵan elge alystan janynyń janaryn salǵan qandas baýyrlarymyz da ańsai kútken. Tirlikti tarynyń qaýyzyna syiǵyzyp jibergen keńestik ideologiia joq, qabaǵyn túigen kompartiia qulaǵan, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken kezde eń aldymen oilaǵanymyz – shet elderde júrgen aǵaiyndy elge oraltyp qýantý, tarihi ádilettilikti qalpyna keltirý bolatyn.

Analarymyz alysqa ketken týǵan-týystaryn is tigip otyrǵanda, jumys jasap jatqanda syńsyp salǵan ánimen eske alyp, kóz jastaryn bir syǵyp alýshy edi. Balań kezimde onyń sebebin suraǵanymda: «balam, erjetersiń, sonda bilersiń munyń mánisin» dep sóz aiaǵyn jumbaqtap jiberetin. Biraq bala kezgi adam jady myqty bolady ǵoi. Keiin, eseie kele munyń mánin de, kóz jasyna býlyqqan ánin de bilip, kókeige túiip óstik. Táýelsizdik tańy atqanda oida júrgen osynaý asa mańyzdy is-áreketti júzege asyrýdyń jolyn tapqandai boldyq.

Osylaisha, 1992 jyldyń 27 tamyzy kúni shet elderde turyp jatqan qandas baýyrlarymyzdy Otanǵa oraltý maqsatyndaǵy Qazaqstan Respýblikasy Ministrler Kabinetiniń arnaiy qaýlysyn shyǵardyq. Qarqyndy, qyzý jumystar bastaldy. Ýaqyt tym qaýyrt edi. Shuǵyl kirisip, tez sheshim qabyldadyq. Osynaý tarihi basqosýdy el ómirindegi mańyzdy is-shara retinde atap ótý týraly másele naqty qoiyldy. Sol istiń basy-qasynda bolyp, onyń júrý barysyn kúnbe-kún qadaǵalap otyrdyq. Tapsyrylǵan jumysqa kirisken azamattar da tabandylyq pen yjdaǵattylyqtyń úlgisin kórsetti. Qairatkerliktiń qýatyn baiqatty. Tynymsyz tirlik zaia ketken joq. Oidaǵyny atqaryp, ortamyzdy toltyrdyq.

Bizdiń tarihymyz úsh myń jyldyq kezeńniń arǵy jaǵyn da qamtidy. Ony qazaq jerinen, onyń tórt qubylasynan tabylyp jatqan tarihi-mádeni eskertkishter, keshendi keseneler, kóne qorǵan­dar, altynmen aptalǵan adamdar, tipti, altynmen kómke­rilgen jylqylar daýsyz dáleldep jatyr. Jalpy, tarihymyzda biz bes buryshty juldyz ben krest tańbasyn da ózge eldiń murasy, jattyń dúniesi dep qabyldap keldik. Dalamyzdyń ár jerinen tabylyp jatqan kóne jádigerler munyń aldy segiz myń, berisi bes myń jyl buryn osy dalada bolǵandyǵyn, bolyp qana qoimai, ony baǵzy babalarymyz altynmen aptaýdyń, kúmispen kúpteýdiń, temirden túiin túiýdiń kánigi sheberleri, uly ustalary bolǵanyn dáleldeýde.

Aziia tarihynyń ataqty bilgiri, ǵalym N.A.Aristovtyń halyq sanaǵy týraly sipattamalyq-statistikalyq eńbeginde 1897 jyly qazaqtardyń sany óz aýmaǵynda 4 million bolǵany anyq jazylǵan. Jai ǵana arifmetikalyq esepke júginsek, bul san demografiialyq damý úrdisi boiynsha qazir kem degende 30 millionnyń shamasynda bolar edi. Ókinishke qarai, zulym saiasat bizdi buǵan jetkizbedi.

Sol kezdiń ózinde ǵalymnyń esebi boiynsha shet elderde 100 myń qazaq ómir súrip jatypty. Qazaq halqynyń damý úrdisinen, onyń rýhani órkendeý protsesinen, halyq sanynyń jedel ósýinen sekem alǵan surqiia kósemder jiyrmasynshy ǵasyrdyń ishinde nebir zymiian aila-sharǵylardy oilap taýyp, jurtymyzdyń kóz jasyn kól etti, qyrǵynǵa ushyratty. Bul – umytylmas tarih. Umytýǵa haqymyz joq tarih. Bizdiń tarihymyzdyń eń mańyzdy betteri de osynda jatyr.

1991 jylǵy 31 jeltoqsanda Qazaq radiosynan shet el qazaqtaryna arnap sóz sóiledim. Ol sóz jan júregimnen qainap shyqqan edi. Sol sóz álemniń ár elinde ǵumyr keship jatqan baýyrlarymyzdy dúr silkindirdi. Qazaqstanǵa kelemin dep at basyn buryp, uly kóshtiń teńin býyp, tizginin qaqqan baýyrlar sol kezden bastap Otanǵa oralýdyń qam-qareketine kiristi. 1992 jylǵy Dúnie júzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaiyn ótkizýge daiyndyqtyń rýhani josparyn osylaisha táýelsizdik jariialaǵannan keiin on bes kún ishinde bastap ketkenbiz. Bul kún jeltoqsannyń jazǵa ainalǵandai jaisań kúni edi. Eldegi baýyrlarymyzdyń da eleńdep kútken kúni bolatyn. Alapat kúnderde ajyrap ketken aǵaiyn qushaǵy qaita qaýyshýǵa umtylyp kele jatty.

Biyl ult-azattyq kóteriliske 100 jyl tolady. Halqymyz óziniń san ǵasyrlyq tarihynda talai kúres pen shaiqasty, náýbet pen zulmatty kórýdei-aq kórdi, kúresýdei-aq kúresti. «Qarataýdyń basynan qulaǵan» qaraly kóshtiń ózi qaraly zaman bolyp, tarihymyzǵa kirdi. Sol arqyly ulttyq tanymymyzdyń óshpeitin beti bolyp, júrekke sińdi. Odan keiingi, keshegi keńestik zorlyq pen zobalań kezinde «qazaqtar shildiń qiyndai shashyrap», atamekennen aýyp, balapan basyna, turymtai tusyna bas saýǵalap ketti. Qoldan keler dármen joq, qynadai qyryp bara jatqan qyzyl imperiianyń qandy tyrnaǵynan urpaǵyn aman alyp qalýdyń bir qareketi osy bolatyn. Tún jamylyp, taý asty, tosqaýylǵa ushyrap, toz-tozy shyqty. Áiteýir óldim-taldym degende jatqa qonys aýdaryp, jan saýǵalady.

Álemniń ár qiyrynda ómir súrip jatqan baýyr­lary­myzdy atajurtqa oraltý baǵytynda kópten oiymda júrgen armanymdy oryndaǵan sátimdi meniń óz ómirimdegi eń baqytty kezeńim dep esepteimin. Bul bir júrekjardy qýanysh, sezimge toly saltanat, aza­­mat­tyq paryzdyń salmaǵyn sezinýdiń shynaiy kóri­ni­si boldy. Osyndai erekshe sátter ońasha qal­ǵan kezde keide óleń bolyp oralyp, qolyńa qalam alǵyzady.

Tyńdai bilý zamanyńnyń tynysyn,

Tórge ozdyrý qazaǵymdy –

Uly syn.

Moiyndatsań muratyńdy jahanǵa,

Sonda ǵana…

Pende emes,

Ulysyń!

Sonda ǵana

Ulyqtaidy ulysyń!

Elimizde dúnie júzi qazaqtarynyń bes quryltaiy ótti. Olardyń keiingileri jańa elorda tórinde – Astanada ótti. Osy kezeńniń ózi jańa elordaǵa qonys aýdarý tusyndaǵy tarihi oqiǵalarǵa kýá bolý, kózaiym bolý turǵysynda el tarihyndaǵy eleýli kúnder, erekshe sátter boldy. Dúnie júzi qazaqtarynyń basyn qosý naýqandyq is-shara emes, memlekettik saiasattyń mereili de mártebeli kórinisi bolyp, halyqaralyq qaýymdastyqtan, álemdik órkenietten óz baǵalaryn aldy. Álemde óz qandastaryn atajurtqa jinap, memlekettik turǵydan arnaiy baǵdarlamalar qabyldaǵan, kelgenderdiń jańa ortada jatsynbai, birden sińip, jaily ǵumyr keship ketýine barlyq jaǵdailaryn jasap jatqan dúnie júzindegi úsh eldiń biri – Qazaqstan.

Bul turǵydan kelgende, Germaniia men Izrail memleketteriniń ózi bizge qyzyǵa qaraidy desek, artyq aitqandyq emes.

Árine, jańadan jersiný, beitanys ortaǵa birden beiimdelý ońai bolmas. Keide qiyrdan kelgen qandastarymyzdy jaily ornalastyrýda jekelegen jaýapty adamdardyń tarapynan bolyp jatatyn boikúiezdik pen toǵysharlyq, jany ashymastyq pen jaǵdaidy baǵalai almaýshylyq kezdesip qalatynyn jasyrýǵa bolmaidy. Mundaǵy túitkilder – memlekettiń qatesi emes, keibir sheneýnikterdiń tóreshildigine bailanysty jaǵdailar. Biz bulardyń bárine syn kózimen qarap, túzetip, kóńilge túsken qaiaýdy joiýǵa kúsh salatyn bolamyz.

Aǵaiynǵa arnap kóp nárseni aitqym-aq keledi. Alaida, ishteginiń bári syrtqa shyǵa bermeidi ǵoi. El tirligi, kópultty Qazaqstannyń birligi men tynyshtyǵy jatsam-tursam kókeiimnen ketpeitin maǵan jalǵasyp jatqan qazaq kóshiniń taǵdyry tipti de ońai sezilip turmaǵanyn aitqym keledi. Jyraqtaǵy jurtyń týǵan jerge jaýtańdap qarap otyrsa, kisiniń jany qalai jai tabady?!

Kóshi-qon máselesi shynynda da bizdiń el úshin eń basty problemalardyń birine ainalǵany shyndyq. Jer-jerdegi jeke dara jaǵdailardy eskersek, ár elderdegi diasporaǵa qamqorlyq jasaý – órkeniet isi ekeni aidan anyq. Demek, bizdiń de kóshi-qon sharalaryn memlekettik deńgeige kóterýimiz ábden zańdy. Sondyqtan da qandastarymyzdyń týǵan jerge tórt­kúl dúnieniń túkpir-túkpirinen qarlyǵashtai ushyp kelgenderine – kirshiksiz kóńilderi úshin, al ártúrli jaǵdailarǵa bailanysty jete almai júrgenderine – qai qiyrda júrse de, Atamekenge degen saǵynysh pen súiispenshilikke toly perzenttik pák peiilderin sarqymai saqtaǵandary úshin rizashylyq bildiremiz. Jer betindegi barsha shańyraqtarymyzdyń báriniń de baqyty asyp, yryzdyǵy tasysyn deimiz!

Biz – talai-talai oqiǵalardyń kýási bolǵan ulan-ǵaiyr dala men muzart shyńdy asqar taýlar túlegimiz. Bul – bizdiń san býyn babalarymyzdyń kir jýyp, kindik kesken jeri. Atadan qalǵan baitaq muramyz, baǵa jetpes bailyǵymyz, altyn bosaǵamyz. Qazaq – tamyryn jeti qabat jer astyna jibergen báiterektei, ózegin tarihtyń tereńine tartyp, osynaý qasiretti de qasietti darhan dalasynan taban aýdarmai, daýyldarmen alysyp, taǵdyrymen qarysyp, ósip-órkendep kele jatqan jaýjúrek te jasampaz halyq.

Búgingi qazaq halqy – sonaý este joq eski zamandarda-aq tulparlarynyń tuiaǵymen dúnieni dúr silkindirip, tekti tól tarihyn tasqa jazǵan kóne saqtardyń, ejelgi ǵundardyń, baiyrǵy túrikterdiń urpaǵy. Olar – úlken úidiń qara shańyraǵyn Atajurtta saqtap qalǵan órkendi órender.

Búgingi bostandyq – tuǵyrly táýelsizdik te ózinen ózi kelip, bekerden-beker basymyzǵa qona qalǵan joq. Ańsarly arman – azattyq úshin milliondaǵan adamdardyń qany tógilip, jany qiyldy, jazyqsyz zardap kórip, japa shekti. Qyrýar qurbandyqqa dýshar boldyq. Bul da – eshqashan umytylmaýǵa tiisti, máńgilik taǵzym eter tarihymyz ben taǵdyr-táleiimiz. Demek, biz de ata-babalarymyzdyń arýaǵy aldynda, márt minezi men ór bolmysynyń úlgi-ónegesimen búgingi urpaqtyń ult bolyp uiysýy, jurt bolyp jumylýy úshin qoldan kelgenniń bárin isteýge tiispiz.

Atajurtqa oralýdyń da kúrmeýli máselesi kóp. Onyń zańdyq-quqyqtyq, áleýmettik-qoǵamdyq túitkilderi bar. Olardyń bárin zaman talabyna sai tolyq rettep otyrý úshin ýaqyt kerek, jan-jaqty jumys qajet. Sondai kezde ókpeleýge beiim turatyn, kútýdiń sońyn kúder úzýdiń aldy dep qabyldaityn azamattar da tabylyp qalyp jatady. Biz árbir baý­yrymyzdy Atamekenin ańsap kelgen aǵaiyn dep qana qaramai, bir týǵan baýyr, elge qosylǵan eleýli qazyna dep qabyldaimyz. Osy halyqtyq iske qyzmet etip júrgen jaýapty jandardyń bári de biik mejeden kórinse, olardyń azamattyqtaryna berilgen baǵa da oń bolady.

Uly ál-Farabidiń: «Adam maqsatyna ózin ózi jetildirý arqyly jetedi», degen sózi bar. Qoǵam da sondai, ózin ózi damytyp, jetildirip otyratyn memleket qana óz maqsatyna qinalmai jetedi, batyl alǵa basady.

Biz elge el, basqa bas qosyp, Qazaqstan halqynyń sany men sapasyn arttyrý arqyly ulttyq-demografiialyq saiasattyń eń mańyzdy baǵdarlamasyn júzege asyryp kelemiz. Halyq sanyn ósirýdiń tarihi jolyn qalyptastyrý turǵysynda biz jasaǵan qadamnyń jemisi de, jeńisi de kórine bastady. Bul – jalǵasa berer jarqyn jol. Osynaý jyldarda elimizge 1 millionǵa jýyq baýy­rymyz oraldy. Qazaq eliniń shańyraǵy biiktep, keregesi keńeie tústi. Kósh áli de toqtaǵan joq. Toqtamaidy da.

Shet elderdegi qandastarymyz týraly aitar bolsaq, qazirgi kezde ózge elde ómir súrip jatqan qazaqtardyń jalpy sany ultymyzdyń úshten birin, iaǵni 5 millionnan astam adamdy quraidy. Olar álemniń 40-tan astam elinde ómir súrip jatyr. Táýelsiz memlekettiń tizginin qolymyzǵa ustaǵan alǵashqy kúnnen bastap halqymyzdyń ejelgi asyl muralaryn, qadir-qasietin qaita jańǵyrtyp, ult retinde túletip, jańa deńgeige kóterýge bar kúshti salýmen qatar, shet elderdegi baýyrlarymyzdyń ónerin, ádebi murasyn, halyqtyq qol ónerin, ata kásibin damytýda arnaiy jumystar júrgizip kelemiz. Bul – adami kapitaldy Otanǵa oraltýdyń oń qadamdarynyń biri. Bul qadam jańylmaidy, shekara jabylmaidy. Uly kósh jalǵasa beredi. Óitkeni, álemdegi bar qazaq – bir qazaq.

Bizdiń dáýirimizge deiingi qadym zamanda ǵumyr keship, óziniń danalyq dara qasietimen kóne grektiń qurmetine bólengen saq ǵulamasy, bizdiń baǵzy babamyz Anaharsis (b.d.d. 620-555 jyldar) keiingi jurtyna: «Meniń sengenim – sadaq pen jebe», degen tujyrymdy sóz qaldyrǵan. Osy bir aýyz sózden onyń tarihi tegi men genetikalyq bolmysy baiqalady. Bul óz aldyna bir áńgime. Sonymen qatar, bul sózdiń máni – eldikti saqtaýdyń joly erlik, boiyńdaǵy bes qarý degenge de kelip saiady. Batyrlyqtyń baiany seziledi. Bul sóz bizdiń de janymyzdy jigerge bólep, qanymyzdy qyzdyrady.

Biraq «biz semserden soqa soqqan» saiasatty ustana otyryp, beibitshiliktiń myzǵymas tuǵyry – yntymaq pen birlikti tý etip, taǵy da Kúlteginniń kók tasynan kókeidegi oidy tap basqan sózdi daýystai oqimyz: «Jaýyńdy jeńý bir basqa, jaýyqpas etý bir basqa».

Qiyrdan kelgen qandastar týraly qysqa qaiyryp, tujyrym jasaǵanda tilge tiek bolǵan sózderdi Qazaqstan halqy oi-sanasynda ustap, ortaq pikir retinde tutynsa, keregemiz keńip, kemelimiz tola beredi.

Ónerdiń órisi keń

Eger biz memleket bolyp turǵymyz kelse, ózimizdiń memlekettigimizdi uzaq ýaqytqa meńzep qurǵymyz kelse, onda halyqtyń rýhaniiatynyń bastaýlaryn
túsingenimiz jón.

Talantsyz halyq bolmaidy. Demek, talant bar jerde talǵam bar. Al talǵamnyń da tarihy bar. Qai halyqtyń tarihyn alyp qarasaq ta, onyń ǵumyrbaiandyq jolynda ónerdiń damý, órkendeý belesteri kórinip jatady. Týǵan halqymyzdyń qadir-qasietin erekshe baǵalaǵandyq pa, álde onyń óner qazynasyn jaqsy bilgendikten be, bizdiń halqymyz dúnie júzindegi bar halyqtyń ishindegi eń talanttysy, eń ónerlisi siiaqty bolyp kórinedi. Jas kezimnen ózim de ónerge jaqyn boldym. Mektepte júrgende án-kúige, ádebietke ózgelerden góri etene beiim boldym dep aitýyma bolady. Bul ádet maǵan ómir boiy ári serik, ári kómekshi boldy.

Qazaqta «jigitke jeti óner de az» degen ádemi sóz bar. Ras sóz. Kez kelgen ónerdi meńgergen adam ózgelerden ereksheleý bolyp turady. Al kóp ónerdi meńgergen adam qoǵamnyń qurmetinde, halyqtyń alaqanynda bolady.

Ónerliniń eńsesi biik, bási baǵaly ekenin bala kezden sezinip óstik. Bizdiń aýyl óner ielerin asa qurmetteitin. Anam Áljannyń sóz saiystarda jarqyldap, ázilmen jeńip, ainalasyn qaljyń men shýaqty kúlkige bólep otyratyny áli kúnge jyrdai aitylady. Ana sútimen beriletin osynaý igi qasiet adam bolmysyna ajyraǵysyz daridy.

Al memlekettiń rýhani-mádeni damýy onyń bolashaǵyna jarqyn jol ashady. Memleket te – ónerdiń qoldaýshysy. Óitkeni, ónerdiń órisi keń, ónerli halyqtyń órkeni uzaq. Halyqtyń bai mádenieti men ádebietin, óneri men ǵylymyn damytý, salt-dástúrin qurmetteý, ony jańa zaman talabyna sai órkendetip otyrý – memlekettik saiasattyń eń mańyzdysy. Endeshe, óner – halyqtyń sarqylmaityn rýhani qazynasy.

Táýelsizdik alǵan jyldary halyqtyń turmys-tirliginde kóptegen qiynshylyqtar boldy. Kóp nárse jetpei jatty. Biraq soǵan qaramastan, memleketimiz azattyqtyń alǵashqy jyldarynan bastap el mádenietine qoldaý kórsetýdiń syndarly baǵdarlamasyn jasap, rýhaniiattyń shettep qalmaýyna barynsha jol ashýdyń baǵytyn ustandy. «Oraza, namaz – toqtyqta» degen sóz bar. Biraq bul sózdi ýaqytsha qiyndyqtan qashýdyń amaly dep qabyldaýǵa bolmaidy. Eger óz maqsatyńdy jan-jaqty túsinseń, qaita qiyn kezde qairattan, tar kezde táýekel et. Sonda jan dúnień jarasymyn tabady.

1993 jyly Qazaqstannyń mádenietine – ádebieti men ónerine eleýli eńbek sińirgen, Otan rýhaniiatynyń damýyna kezinde eren qoltańba qaldyrǵan, esimderi el qurmetiniń balamasyndai aitylatyn qairatkerlerdi qoldaý maqsatynda júz adamǵa Prezidenttik stipendiia taǵaiyndadyq. Qarajat jaǵynan bul sol kezde joqtan bar jasaýdyń kórinisi bolatyn. Zaman qandai qyspaqqa alsa da, biz osy tizimdi jyl saiyn, jiyrma úsh jyldan beri turaqty túrde jalǵastyryp kelemiz. Qazir de sol kezdegi sekildi júz adamǵa stipendiia berilip júr. Sonyń ishinde elge erekshe eńbek sińirgen, rýhaniiat tarihynda ózindik qoltańbasy bar elý qairatkerge Elbasy stipendiiasy, al qazirgi tańda óner men ádebiet salasynda belsendi eńbek etip júrgen elý ádebiet pen óner ókilderine Memlekettik stipendiia berilýde.

Munyń syrtynda jyl saiyn jas talanttarǵa beriletin «Daryn» memlekettik jastar syilyǵy, ǵylymnyń jas tolqynyna beriletin arnaýly syilyqtar, shyǵarmashylyq jastarǵa jyl saiyn berilip kele jatqan ataýly syilyqtar jáne bar. Bularǵa qosymsha jyl saiyn eleýli eńbek sińirip júrgen osy salanyń jas ozattaryna «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri» ataǵy beriledi. Eki jylda bir ret ádebiet pen óner salasyndaǵy úzdik shyǵarmalarǵa Memlekettik syilyq taǵaiyndalady. Bul – ozyq ónerdi qurmetteý men baǵalaýdyń naqty kórinisi.

Osy kezeńde ádebiette rýhani jańǵyrý, ulttyq túleý, halyqtyq qasietter qapysyz boi kórsetti. Árine, bul órleýden ónerdiń basqa salalary da qaǵys qalǵan joq. Biraq ádebiet alda júrdi, aldyńǵy sheptiń aibaty da, qairaty da bola bildi.

Bizde sahna sańlaqtary, álemdik deńgeige kóterilgen opera jáne balet óneriniń has sheberleri, kúrdeli ári tarihi janrlar men mazmundyq jaǵynan adamgershil ideiany ustanǵan kórkem filmder bar. Álemdik kórmelerde óz tabynýshylaryn tapqan beineleý jáne keskindeme óneriniń ókilderi, tasqa jan bitirip, temirden túiin túigen sańlaq sáýletshilerdiń shynaiy shyǵarmalary kóbeiýde. Uly Dalany ǵasyrlar boiy ǵajaiyp siqyrymen, alýan-alýan mektebimen baýrap kele jatqan qudiretti án óneri, ǵalamat qubylys retinde arǵy-bergi jihangez óner zertteýshilerin tańǵaldyrǵan halyq ánderi men kúileri, myń buralǵan bileri, mine, osynaý baǵa jetpes uly bailyq babadan balaǵa asyl qazyna, altyn kómbe bolyp jalǵasyp, órkendep kele jatyr.

Qazaqstan – teatr ónerine zor kóńil bólip otyrǵan memleket. Bul kúnde elimizde elýden astam respýblikalyq teatr turaqty jumys isteýde. Jyl saiyn mádeniet salasyna memlekettik biýdjetten milliardtaǵan teńge qarjy bólinip keledi. Bardy uqsatý jolyndaǵy ortaq jumysta birigip, janashyrlyqpen qimyldasaq – el mádenieti utady, halqymyzdyń rýhani jańǵyrý protsesi jańa biikke kóteriledi.

Bizdiń tarihymyz poetikalyq shyǵarmalarda neǵurlym kóp somdaldy. Asa bai aýyz ádebietinen, epostan bastaý alyp, poetikalyq janrdyń óresine shyqqan qazaq poeziiasy ulttyq bolmysty beineleýdiń, halyqtyq arman-maqsatty kórkemdik-ideialyq turǵydan biik dárejede keskindeýdiń ozyq úlgisin kórsetti. Tsenzýranyń qatal súzgisi, kommýnistik ideologiianyń «qyraǵylyǵy» kezinde de retin taýyp, jurt kókeiindegi oidy tap basyp tanyp, astarlap aitqan kúii taratyp jetkizýdiń nebir úlgileri de osy kezeńde týdy.

Qoǵamnyń demokratiialyq úrdisterin áýelgi kezde dabyra daý-damaiǵa, keiinnen sypyra saiasi saýdagerlikke salyp, odan soń «bara jatqannyń baltasyna, kele jatqannyń ketpenine» jabysýmen syndarly pikirtalastyń synyn ketirip, shyraiyn buzǵan kezi de boldy. Buǵan da renjýdiń jóni joq.

Óitkeni, biz áli ashyq qoǵam qatynastaryna daiyn emes edik, jabyq qoǵamnyń perdesi sypyrylyp túsken tusta teketirestiń jelinen boiymyzdy aýlaq sala almai sansyraǵanymyz da ras. Namysty shekten tys qamshylaǵan da kez boldy. Biraq, qalai bolǵanda da, qoǵam jańa joldyń aiyryǵynda igilik pen izgiliktiń súrleýin dál aiqyndai aldy. Buǵan der kezinde baǵyt-baǵdar siltegen, halyqtyq arman-maqsattyń adal nysanasyn kórsete alǵan ziialy qaýymnyń azamattyq ustanymyn rizashylyqpen aita júremiz. Ádebiet pen ónerdiń abzal missiialarynyń biri de osy ǵoi.

Shyndyǵyna kelgende, adamnyń rýhani áleminiń kedeilenýi qoǵamnyń rýhani bolmysynyń jutańdanýyna alyp keledi. Bul áleýmettik kategoriianyń artynda qoǵamnyń rýhani qozǵaýshy kúshi bolyp tabylatyn bolashaq ziialy qaýymnyń kún tártibinen túspeitin máselesi tur. Jańa turpatty memlekettik qurylym jasaý protsesinde buǵan erekshe mán berip, únemi memlekettik nazarda ustap otyrýymyz oń nátijesin berdi.

Keńestik qirandy qurylymnan mura bolyp tek qana keteýi ketken ekonomika, keneýi kepken turmystyq problemalar ǵana qalǵan joq. Saǵy synǵan sana, júnjigen rýh qaldy. Bir kezde mádeniet máiegi atanǵan úlkendi-kishili qurylymdar men ujymdar rýhani kúizelisti bastan keship, sanany turmys bilegen kezeńde, mádeniet oshaqtary men óner ordalarynyń birazy jabylyp ta qaldy. Qysqa jip kúrmeýge kelmei jatsa da, ulttyq ónerge, halyqtyq rýhaniiatqa qol sozdyq.

Memlekettiń damýy – rýhani áleminiń damýymen tikelei sabaqtas. Adamnyń estetikalyq jáne etikalyq talǵamy qatar ósken jaǵdaida, eldiń de zerde-zeiini tolyǵyp, qoǵamnyń moraldyq kelbeti kemeldene túsedi. Qoǵamnyń taza kóńili osy kezde óziniń boiyndaǵy talǵamnyń talapqa tolyqtai jaý­ap berýine jol ashyp, ulttyń ózin ózi taný jaǵdaiy jańa belesterge kóteriledi. Ziialy qaýymnyń ýaqyt aldyndaǵy jaýapkershiligi artyp, mádeniet qairatkerleriniń ar tazalyǵy men jan tazalyǵy aldyńǵy orynǵa shyǵady. Óner sonda qanatyn keńge jaiady. Mádeniet salasyndaǵy jalpaqshesheilik pen sybailas jemqorlyq siiaqty jaman ádetter sonda joiylady. Ataqty aqyn Fariza Ońǵarsynqyzynyń: «talantty bolý qaýipti, talantsyzdardyń ishinde» dep jazǵany árkimge osy turǵyda oi salýy kerek.

Halqymyzdyń qasietti de qasiretti tarihynda erlik pen eldiktiń úlgisin kórsetken babalarymyz ben batyrlardyń bir shoǵyrynyń mereitoilary men astary siiaqty aitýly is-sharalar elimizdiń ónegeli dástúrin qaita jańǵyrtýdyń erekshe taǵylymy bolyp tarihta qaldy. Osylardyń báriniń ultqa berer taǵylymy orasan zor, barlyǵy da igi ister. Halyqtyq osynaý tálimdi tirliktiń bastaýshysynyń da, qostaýshysynyń da bolýy – birliktiń nátijesi.

Ulttyń óz rýhani álemin jańa, zamanaýi satyǵa kóterýdegi erekshe úlesi men ózine etene tán mashyǵy bar, sondyqtan da sybailas jemqorlyqtyń ózi, túptep kelgende, adamnyń rýhani áleminiń jutańdanýyna, adami qasietteriniń tozýyna alyp keletini daýsyz. Mádeni-rýhani álem sybailas jemqorlyqtan tys, negizgi sheńberden oqshaý turǵan jait bolyp kórinýi de múmkin. Biraq bul – asyǵys pikir.

Biz ádette, jalpyadamzattyq qundylyq degen sózdi jii qoldanamyz. Osyǵan orailas jalpyadamzattyq órkeniet degen tirkes te tilge oralyp júr. Biraq osy sózge tereń mán berip qarasaq, bulai bolýy múmkin be? Adamzat damýy mundai qosyndyny qabyldai almaityn syńaily. Árine, onyń bir-birine etene qabysyp jatqandai kórinetin kórshiles sipattary bolýy ǵajap emes.

Halyq ta ózge halyqtardan úirenedi. Oǵan daý joq. Biraq qazirgi zamanda ózara tindesip, tarihi súrleýinen aiyrylyp bara jatqan ógei tynysty ónerdiń ózeginde ulttyq rýh jatpasa, ol báribir ultymyzdyń uly qazynasyna tolyq qosyla almaidy. Halqymyzdyń: «Ónerdi úiren de, jiren» deýinde, sirá, úlken maǵyna bar. Úlgilini úirený qajet, biraq jamandy janymyzǵa japsyrýdan saq bolǵanǵa ne jetsin?!

Óner – ulttyń rýhani kelbeti. Memlekettiń mártebesi men mereiiniń shynaiy kórinisi. Ónerli halyqtyń órkeni de baiandy. «El ishi – óner kenishi» degen sóz bertinde paida bolǵanmen, onyń arǵy bolmysy tarihi bastaýlardan til tartyp, halqymyzdyń qazynasyn, máýeli mádenietimizdiń qainaryn qapysyz tanytady. Áýesqoilyq pen kásibi ónerdiń arajigin baiqap qarasaq, ol halqymyzdyń san ǵasyrlyq súzgisinen ótken bailyǵyn biriktirip, ony jańa zamanǵa sai jańǵyrtýdyń tyń nátijesin ańǵartady.

Ónerde júrgen jas óren, ór bol, biraq keń bol. Eń bastysy, kirshiksiz taza bol. Ónerge ózimshildik te, kúndestik te qaýipti. Janyń jaidary, jarasymyń ibaly bolsyn. Ónerdegi básekelestik ishtarlyq pen qyzǵanshaqtyqqa boi aldyrmasyn. Mundai derttiń de óner salasynda kezdesip qalatyny shyndyq. Ozsań – ónerińmen oz, talantyńmen tanyl, darynyńmen daralan. Qur elikteý men sergeldeń solyqtaýdan saq bol. Bir danyshpannyń «Bireýdiń izimen júrgen eshqashan onyń aldyna shyǵa almaidy» degen de sózin oqyǵanym bar. Iaǵni, ózgenikine ózeýreme, óz jolyńdy tap ta, odan adaspa. Óz halqyńnyń ónerin kie tut, óz elińniń mádenietin maqtan et. «Ónerpaz bolsań – ór bol» degen uly qalamgerimiz Muhtar Áýezov. Órlik te – erliktiń bir túri. Biraq bul aqylǵa júgingen, talantqa boi usynǵan órlik bolýy shart.

Ózgeden ónerińmen ozasyń. Bizdiń halqymyz – talaidan ozǵan, tarihtan tulǵaly sybaǵasyn alǵan jurt.

Uly Dalasyn án men kúige bólegen, rýhyn án men kúimen kótergen, arýaǵynyń ózin aibyndy ánuranmen shaqyrǵan eldiń urpaǵymyz. Endeshe, ór bol degen sózdi júrekke túisek, órisimiz keńeiip, ónegemiz molaia túspek. Ónerdiń kiesi de, iesi de – týǵan halqyń. Ulttyq mádeniettiń uly mektebinen ómir boiy dáris al, jaqsysyn janyńa tut. Izdeýden jalyqpa.

Ulttyq mádenietimizge qamqor bolý, onyń bolmys-bitimin saqtaý – halyqtyǵymyzǵa syn.

Oǵan qyzmet etý – memlekettigimizge syn.

Ulyqtaý – eldigimizge syn.

Ómir tarihyn ónerimen de jazǵan elimizdiń erteńine ónegeli óner qyzmet etetin bolady.

Otbasy – otan tiregi

Otbasynda adam boiyndaǵy qasietter jarqyrai kórinip, qalyptasady. Otanǵa degen ystyq sezim jaqyndaryna, týǵan-týysqandaryna degen súiispenshilikten
bastalady.

«Otbasynyń ónegesi – Otan ónegesi» dep jazǵan edi kezinde Baýyrjan Momyshuly. Bul – jai ǵana sóz tirkesi emes. Zor maǵynaly salmaǵy bar, janǵa jylý, qanǵa qyzý beretin sóz.

Otbasy qundylyǵy qai kezde de, qai elde de memlekettik saiasattyń jandy jeri bolyp kelgen jáne bola beredi. Árbir otbasy men memlekettiń qurylymdary uqsas deýge bolady. Onyń da óz basshysy, turmystyq-qarajattyq saiasaty, rýhani-mádeni, áleýmettik-psihologiialyq josparlary bar. Biz táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinen bastap bul máselege jete mán berdik. Bul saiasat halyqtyń ósimi, bala tárbiesi, otbasyn qurýdyń jáne ony saqtaýdyń ideologiiasyn qalyptastyryp, demografiialyq saiasattyń negizgi tiregine ainaldy.

Birinshiden, otbasylyq qundylyqtardy, otbasy jáne neke institýtyn nyǵaitý máseleleri qoǵamnyń moraldyq-etikalyq, rýhani-imani bailyǵyn damytýdyń, salamatty da salaýatty ómir saltyn ustanýdyń negizgi qaǵidattary qoǵam damýyna sai qalyptastyrylyp, Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna ótýdiń satysyn ornyqtyrýda. Óitkeni, jerdegi órkeniettiń búkil hronologiiasy – kez kelgen qoǵamnyń negizi retindegi Adamzattyq Otbasynyń uly tarihy.

Ekinshiden, otbasy – óte uly qundylyq. Talai ǵasyrdan beri árbir otbasy – qoǵamdaǵy urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan adamgershil qasietterdiń, ulttyq salt-dástúrlerdiń saqtaýshysy.

Úshinshiden, otbasy – óz halqyńa, onyń mádenieti men turmysyna degen súiispenshiliktiń sarqylmas qainar kózi. Sondai-aq, HHI ǵasyrda jahandaný dáýiri otbasy men baqytty neke qundylyqtaryn damytýdyń negizi qalyptasqan mektebine ainalýǵa tiis.

2011 jyly Qazaqstan halqy Assambleiasynyń 17-shi sessiiasynda elimizde otbasy dástúrin saqtap, ony damytý, Otbasy kúnin belgileý týraly usynystar aitylyp, osy másele boiynsha bizde jańa meiram paida boldy. Ol – jyl saiyn jurtymyzdyń janyn shýaqqa bólep jetetin «Otbasy kúni». Birikken Ulttar Uiymy sheshimine sáikes jáne bizben taǵdyry, salt-dástúri uqsas elder tájiribesin eskerip, Qazaqstan Respýblikasyndaǵy «Otbasy kúni» – «Den semi» merekesin qyrkúiektiń ekinshi jeksenbisine belgiledik. Bul halyq tarapynan keń qoldaýǵa ie boldy.

«Qazaqstan-2050» Strategiiasyn qabyldaý barysynda bul máselege jete kóńil bóldik. Qazaqstan – bizdiń ortaq úiimiz. Demek, ol bizdiń ortaq otbasymyz. Osy strategiiada ana men balany qorǵaýdyń máselesine jan-jaqty toqtala kelip, eń aldymen, biz qyzdarymyzdyń tárbiesine kóp kóńil bólýimiz kerek ekenin basty nysana etip aldyq. Olar – bolashaqtaǵy adal jar, asyl ana, shańyraqtyń shyraqshylary. Batys mádenietin talǵamsyz «toǵytýdyń» saldarynan jastarymyzdyń boiyndaǵy ulttyq ibalyq, uiańdyq, kishipeiildilik, úlkendi syilaý, kishige qamqor bolý tárizdi ádemi qasietter árin joǵaltpasa eken deimin.

Ómir súrý ońai ma? Ásirese, qazirgidei qym-qýyt zamanda. Árine, qiyn. Biraq ár qiyndyqtyń bir qaitýy, ár sátsizdiktiń bir baqytty shaǵy bolady demeýshi me edi úlkender?

Jaman halyq joq, jaman ádet bar. Jaman ádet juqpaly. Ol júrekke túsetin jegi qurt. Ońy men solyn tanyp úlgermegen, ersi nárselerge elikteýge beiim turatyn ańǵal jastardy adasýdan saqtandyrýdyń sharalaryn memleket birjaqty sheshe almaidy. Bul – jurt bolyp jumylyp, halyq bolyp qoldap, birlese jumys jasaýdyń nátijesinde júzege asatyn másele. Tárbie – tal besikten bas­talyp, adamnyń ómir boiy úirenetin, tálimimen sińiretin adami qasietteriniń halyqtyq mektebi.

HI ǵasyrda ǵumyr keshken baǵzy babamyz Júsip Balasaǵuni óziniń «Qutty bilik» atty tarihi eńbeginde: «Eger áke ulyna nemese qyzyna tiisinshe kóńil bólmei, olardyń minez-qulqy nashar bolsa, oǵan balanyń kinási joq, oǵan kináli – ákesi» dep jazypty. Danyshpannyń dáristi sózinde burystyq joq. Naǵyz shyndyǵynyń ózi – solai. Bul – áke men ana tárbiesiniń mańyzy men mánin ashatyn oi. Ókinishke qarai, qazir bala tárbiesimen ainalysatyn ata-analardyń keibireýleriniń ózine tárbie jetpeidi. Jaman bala qaidan shyǵady degen suraqtyń da jaýabyn osy jerden tabýǵa bolady. Halyqtyq pedagogikanyń jahandaný jaǵdaiyndaǵy topan selindei aqparattan ózine keregin taýyp alýy da ońai emes.

Munyń negizi talǵamǵa kelip tireledi. Estetikalyq talǵam men etikalyq talǵam teń túsip, tilektes peiilge ainalmasa, arty ókinishke ulasyp jatady. Qazaqta aitylmaǵan sóz qalmaǵan ǵoi. «Atańa ne isteseń, aldyńa sol keler» degen de sóz bar. Tárbieniń basta ketken qateliginen keiin ósip shyǵatyn biteý jarasy – qazirgi qariialarymyzdyń nalasy. Aǵa býyn men qazirgi urpaq arasyndaǵy zamandar aýysýy jaǵdaiyndaǵy «rýhani qaqtyǵystar» órkenietter qaqtyǵysyna aparatyn bir jol siiaqty. Saq bolatyn jol. Ańdap basyp, aqylǵa salatyn jol.

Halqymyzdyń bolashaǵy da, elimizdiń kórki de – qyz  bala. Olar – qadirli qazynamyz. Olar – bolashaq anamyz. Keń maǵynada alyp qarasaq, tipti, ult anasy. Al anany syilaýdyń eń joǵary adami úlgisin Muhammed Paiǵambarymyz aityp ketkenin jáne óziniń ónegeli isimen qapysyz dáleldep ótkenin kúlli musylman dúniesi jaqsy biledi. «Áiel bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbetedi» deitinimiz de sodan.

Jer betindegi tirshilikti jalǵastyrýshy, ómirdi uzartýshy, urpaq ulastyrýshy – ana degen sózde úlken ári asa mańyzdy filosofiia jatyr. Biz osy máńgilik tujyrymnan sabaq alyp, otbasynyń, Otanymyzdyń tiregi, jaqsylyqtyń tilegi – Analarymyzǵa ómir boiy adal qyzmet jasaýymyz qajet. Ana – otbasynyń tiregi, al otbasy – Otanymyzdyń júregi.

Otbasyna degen qurmet qanshalyqty zor bolsa, oǵan artylatyn mindet odan da orasan. «Otbasy – Otannyń tiregi» degende qanshalyqty mol maǵyna jatqanynan-aq osyny ańǵarar edik.

Qazaq «Uiada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» deidi. Bul – Uly Dalanyń ulaǵatty pedagogikasy men dana babalarymyzdyń urpaq tárbiesine meilinshe mán bergeniniń ainasy.

Biz búginde, qit etse tárbieshiler men muǵalim­derdi, otbasy men ortany, odan asyp qoǵamdy kinálaýǵa beiimdelip baramyz. Teginde, tárbie máselesin árkim ózinen bastaýǵa tiis. Demek, árqaisymyz búgingi jáne bolashaq urpaqqa baǵdar beretin pikir-paiymymyzdy aityp, jeke is-áreketimizben úlgi-ónege kórsetýimiz kerek. Sonda ǵana jurtymyz jahandanýdyń jumyryna jutylyp ketpei, qazaqy qalpymyzdy, dánekerli dástúr-saltymyzdy saqtai alady. Sóitip, ulttyq bolmys pen rýhani qundylyqtardan, kisilik pen kishilik qasietterden qol úzip qalmaidy.

Keleshektiń kún tártibi kúrdelene bermek. Oǵan tálim-tárbiesi ata-baba ósietterine sai qalyptasqan, densaýlyǵy myqty, namys-jigeri men qajyr-qairaty kemeldengen, bilim-biligi zaman talabyna laiyqty jan-jaqty jetilgen ul-qyzdarymyz ǵana qasqaia qarsy tura alady. Sondai urpaq qana ultymyzdyń upaiyn túgendep, halqymyzdyń eńseli erteńin nurlandyratyn bolady. Ondai sapaly da sanaly býynǵa biz jalǵyz Otanymyz – Táýelsiz Qazaqstannyń taǵdyryn esh alańsyz senip tapsyra alamyz.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiinine toqtalsaq, osynyń bári – ordaǵa ainalar otbasynyń orasan zor mereii men mártebeli mindeti. Óitkeni, otbasy – Otan qundylyǵynyń qainar kózi.

«Egemen Qazaqstan» gazeti