قيىردان كەلسە قانداستار
بٸز – تىعىرىقتى تار زاماندا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىن
اتامەكەنگە جيناعان ەلەمدەگٸ ٷش ەلدٸڭ بٸرٸمٸز.
تەۋەلسٸزدٸك تٸزگٸنٸ قولعا تيدٸ. بۇل كٷندٸ قازاقستاندا عۇمىر كەشٸپ جاتقان حالقىمىز عانا ەمەس, قيىردا جٷرگەن, ەكٸ كٶزٸ بوتالاپ, تۋعان ەلگە الىستان جانىنىڭ جانارىن سالعان قانداس باۋىرلارىمىز دا اڭساي كٷتكەن. تٸرلٸكتٸ تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزىپ جٸبەرگەن كەڭەستٸك يدەولوگييا جوق, قاباعىن تٷيگەن كومپارتييا قۇلاعان, ٶز قولىمىز ٶز اۋزىمىزعا جەتكەن كەزدە ەڭ الدىمەن ويلاعانىمىز – شەت ەلدەردە جٷرگەن اعايىندى ەلگە ورالتىپ قۋانتۋ, تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ بولاتىن.
انالارىمىز الىسقا كەتكەن تۋعان-تۋىستارىن ٸس تٸگٸپ وتىرعاندا, جۇمىس جاساپ جاتقاندا سىڭسىپ سالعان ەنٸمەن ەسكە الىپ, كٶز جاستارىن بٸر سىعىپ الۋشى ەدٸ. بالاڭ كەزٸمدە ونىڭ سەبەبٸن سۇراعانىمدا: «بالام, ەرجەتەرسٸڭ, سوندا بٸلەرسٸڭ مۇنىڭ مەنٸسٸن» دەپ سٶز اياعىن جۇمباقتاپ جٸبەرەتٸن. بٸراق بالا كەزگٸ ادام جادى مىقتى بولادى عوي. كەيٸن, ەسەيە كەلە مۇنىڭ مەنٸن دە, كٶز جاسىنا بۋلىققان ەنٸن دە بٸلٸپ, كٶكەيگە تٷيٸپ ٶستٸك. تەۋەلسٸزدٸك تاڭى اتقاندا ويدا جٷرگەن وسىناۋ اسا ماڭىزدى ٸس-ەرەكەتتٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولىن تاپقانداي بولدىق.
وسىلايشا, 1992 جىلدىڭ 27 تامىزى كٷنٸ شەت ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداس باۋىرلارىمىزدى وتانعا ورالتۋ ماقساتىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ ارنايى قاۋلىسىن شىعاردىق. قارقىندى, قىزۋ جۇمىستار باستالدى. ۋاقىت تىم قاۋىرت ەدٸ. شۇعىل كٸرٸسٸپ, تەز شەشٸم قابىلدادىق. وسىناۋ تاريحي باسقوسۋدى ەل ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزدى ٸس-شارا رەتٸندە اتاپ ٶتۋ تۋرالى مەسەلە ناقتى قويىلدى. سول ٸستٸڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ونىڭ جٷرۋ بارىسىن كٷنبە-كٷن قاداعالاپ وتىردىق. تاپسىرىلعان جۇمىسقا كٸرٸسكەن ازاماتتار دا تاباندىلىق پەن ىجداعاتتىلىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ. قايراتكەرلٸكتٸڭ قۋاتىن بايقاتتى. تىنىمسىز تٸرلٸك زايا كەتكەن جوق. ويداعىنى اتقارىپ, ورتامىزدى تولتىردىق.
بٸزدٸڭ تاريحىمىز ٷش مىڭ جىلدىق كەزەڭنٸڭ ارعى جاعىن دا قامتيدى. ونى قازاق جەرٸنەن, ونىڭ تٶرت قۇبىلاسىنان تابىلىپ جاتقان تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەر, كەشەندٸ كەسەنەلەر, كٶنە قورعاندار, التىنمەن اپتالعان ادامدار, تٸپتٸ, التىنمەن كٶمكەرٸلگەن جىلقىلار داۋسىز دەلەلدەپ جاتىر. جالپى, تاريحىمىزدا بٸز بەس بۇرىشتى جۇلدىز بەن كرەست تاڭباسىن دا ٶزگە ەلدٸڭ مۇراسى, جاتتىڭ دٷنيەسٸ دەپ قابىلداپ كەلدٸك. دالامىزدىڭ ەر جەرٸنەن تابىلىپ جاتقان كٶنە جەدٸگەرلەر مۇنىڭ الدى سەگٸز مىڭ, بەرٸسٸ بەس مىڭ جىل بۇرىن وسى دالادا بولعاندىعىن, بولىپ قانا قويماي, ونى باعزى بابالارىمىز التىنمەن اپتاۋدىڭ, كٷمٸسپەن كٷپتەۋدٸڭ, تەمٸردەن تٷيٸن تٷيۋدٸڭ كەنٸگٸ شەبەرلەرٸ, ۇلى ۇستالارى بولعانىن دەلەلدەۋدە.
ازييا تاريحىنىڭ اتاقتى بٸلگٸرٸ, عالىم ن.ا.اريستوۆتىڭ حالىق ساناعى تۋرالى سيپاتتامالىق-ستاتيستيكالىق ەڭبەگٸندە 1897 جىلى قازاقتاردىڭ سانى ٶز اۋماعىندا 4 ميلليون بولعانى انىق جازىلعان. جاي عانا اريفمەتيكالىق ەسەپكە جٷگٸنسەك, بۇل سان دەموگرافييالىق دامۋ ٷردٸسٸ بويىنشا قازٸر كەم دەگەندە 30 ميلليوننىڭ شاماسىندا بولار ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, زۇلىم ساياسات بٸزدٸ بۇعان جەتكٸزبەدٸ.
سول كەزدٸڭ ٶزٸندە عالىمنىڭ ەسەبٸ بويىنشا شەت ەلدەردە 100 مىڭ قازاق ٶمٸر سٷرٸپ جاتىپتى. قازاق حالقىنىڭ دامۋ ٷردٸسٸنەن, ونىڭ رۋحاني ٶركەندەۋ پروتسەسٸنەن, حالىق سانىنىڭ جەدەل ٶسۋٸنەن سەكەم العان سۇرقييا كٶسەمدەر جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ٸشٸندە نەبٸر زىمييان ايلا-شارعىلاردى ويلاپ تاۋىپ, جۇرتىمىزدىڭ كٶز جاسىن كٶل ەتتٸ, قىرعىنعا ۇشىراتتى. بۇل – ۇمىتىلماس تاريح. ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق تاريح. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى بەتتەرٸ دە وسىندا جاتىر.
1991 جىلعى 31 جەلتوقساندا قازاق راديوسىنان شەت ەل قازاقتارىنا ارناپ سٶز سٶيلەدٸم. ول سٶز جان جٷرەگٸمنەن قايناپ شىققان ەدٸ. سول سٶز ەلەمنٸڭ ەر ەلٸندە عۇمىر كەشٸپ جاتقان باۋىرلارىمىزدى دٷر سٸلكٸندٸردٸ. قازاقستانعا كەلەمٸن دەپ ات باسىن بۇرىپ, ۇلى كٶشتٸڭ تەڭٸن بۋىپ, تٸزگٸنٸن قاققان باۋىرلار سول كەزدەن باستاپ وتانعا ورالۋدىڭ قام-قارەكەتٸنە كٸرٸستٸ. 1992 جىلعى دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىن ٶتكٸزۋگە دايىندىقتىڭ رۋحاني جوسپارىن وسىلايشا تەۋەلسٸزدٸك جارييالاعاننان كەيٸن ون بەس كٷن ٸشٸندە باستاپ كەتكەنبٸز. بۇل كٷن جەلتوقساننىڭ جازعا اينالعانداي جايساڭ كٷنٸ ەدٸ. ەلدەگٸ باۋىرلارىمىزدىڭ دا ەلەڭدەپ كٷتكەن كٷنٸ بولاتىن. الاپات كٷندەردە اجىراپ كەتكەن اعايىن قۇشاعى قايتا قاۋىشۋعا ۇمتىلىپ كەلە جاتتى.
بيىل ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسكە 100 جىل تولادى. حالقىمىز ٶزٸنٸڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا تالاي كٷرەس پەن شايقاستى, نەۋبەت پەن زۇلماتتى كٶرۋدەي-اق كٶردٸ, كٷرەسۋدەي-اق كٷرەستٸ. «قاراتاۋدىڭ باسىنان قۇلاعان» قارالى كٶشتٸڭ ٶزٸ قارالى زامان بولىپ, تاريحىمىزعا كٸردٸ. سول ارقىلى ۇلتتىق تانىمىمىزدىڭ ٶشپەيتٸن بەتٸ بولىپ, جٷرەككە سٸڭدٸ. ودان كەيٸنگٸ, كەشەگٸ كەڭەستٸك زورلىق پەن زوبالاڭ كەزٸندە «قازاقتار شٸلدٸڭ قيىنداي شاشىراپ», اتامەكەننەن اۋىپ, بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا باس ساۋعالاپ كەتتٸ. قولدان كەلەر دەرمەن جوق, قىناداي قىرىپ بارا جاتقان قىزىل يمپەرييانىڭ قاندى تىرناعىنان ۇرپاعىن امان الىپ قالۋدىڭ بٸر قارەكەتٸ وسى بولاتىن. تٷن جامىلىپ, تاۋ استى, توسقاۋىلعا ۇشىراپ, توز-توزى شىقتى. ەيتەۋٸر ٶلدٸم-تالدىم دەگەندە جاتقا قونىس اۋدارىپ, جان ساۋعالادى.
ەلەمنٸڭ ەر قيىرىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان باۋىرلارىمىزدى اتاجۇرتقا ورالتۋ باعىتىندا كٶپتەن ويىمدا جٷرگەن ارمانىمدى ورىنداعان سەتٸمدٸ مەنٸڭ ٶز ٶمٸرٸمدەگٸ ەڭ باقىتتى كەزەڭٸم دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل بٸر جٷرەكجاردى قۋانىش, سەزٸمگە تولى سالتانات, ازاماتتىق پارىزدىڭ سالماعىن سەزٸنۋدٸڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ بولدى. وسىنداي ەرەكشە سەتتەر وڭاشا قالعان كەزدە كەيدە ٶلەڭ بولىپ ورالىپ, قولىڭا قالام العىزادى.
تىڭداي بٸلۋ زامانىڭنىڭ تىنىسىن,
تٶرگە وزدىرۋ قازاعىمدى –
ۇلى سىن.
مويىنداتساڭ مۇراتىڭدى جاھانعا,
سوندا عانا…
پەندە ەمەس,
ۇلىسىڭ!
سوندا عانا
ۇلىقتايدى ۇلىسىڭ!
ەلٸمٸزدە دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ بەس قۇرىلتايى ٶتتٸ. ولاردىڭ كەيٸنگٸلەرٸ جاڭا ەلوردا تٶرٸندە – استانادا ٶتتٸ. وسى كەزەڭنٸڭ ٶزٸ جاڭا ەلورداعا قونىس اۋدارۋ تۇسىنداعى تاريحي وقيعالارعا كۋە بولۋ, كٶزايىم بولۋ تۇرعىسىندا ەل تاريحىنداعى ەلەۋلٸ كٷندەر, ەرەكشە سەتتەر بولدى. دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ باسىن قوسۋ ناۋقاندىق ٸس-شارا ەمەس, مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ مەرەيلٸ دە مەرتەبەلٸ كٶرٸنٸسٸ بولىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان, ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەن ٶز باعالارىن الدى. ەلەمدە ٶز قانداستارىن اتاجۇرتقا جيناپ, مەملەكەتتٸك تۇرعىدان ارنايى باعدارلامالار قابىلداعان, كەلگەندەردٸڭ جاڭا ورتادا جاتسىنباي, بٸردەن سٸڭٸپ, جايلى عۇمىر كەشٸپ كەتۋٸنە بارلىق جاعدايلارىن جاساپ جاتقان دٷنيە جٷزٸندەگٸ ٷش ەلدٸڭ بٸرٸ – قازاقستان.
بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, گەرمانييا مەن يزرايل مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶزٸ بٸزگە قىزىعا قارايدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ەرينە, جاڭادان جەرسٸنۋ, بەيتانىس ورتاعا بٸردەن بەيٸمدەلۋ وڭاي بولماس. كەيدە قيىردان كەلگەن قانداستارىمىزدى جايلى ورنالاستىرۋدا جەكەلەگەن جاۋاپتى ادامداردىڭ تاراپىنان بولىپ جاتاتىن بويكٷيەزدٸك پەن توعىشارلىق, جانى اشىماستىق پەن جاعدايدى باعالاي الماۋشىلىق كەزدەسٸپ قالاتىنىن جاسىرۋعا بولمايدى. مۇنداعى تٷيتكٸلدەر – مەملەكەتتٸڭ قاتەسٸ ەمەس, كەيبٸر شەنەۋنٸكتەردٸڭ تٶرەشٸلدٸگٸنە بايلانىستى جاعدايلار. بٸز بۇلاردىڭ بەرٸنە سىن كٶزٸمەن قاراپ, تٷزەتٸپ, كٶڭٸلگە تٷسكەن قاياۋدى جويۋعا كٷش سالاتىن بولامىز.
اعايىنعا ارناپ كٶپ نەرسەنٸ ايتقىم-اق كەلەدٸ. الايدا, ٸشتەگٸنٸڭ بەرٸ سىرتقا شىعا بەرمەيدٸ عوي. ەل تٸرلٸگٸ, كٶپۇلتتى قازاقستاننىڭ بٸرلٸگٸ مەن تىنىشتىعى جاتسام-تۇرسام كٶكەيٸمنەن كەتپەيتٸن ماعان جالعاسىپ جاتقان قازاق كٶشٸنٸڭ تاعدىرى تٸپتٸ دە وڭاي سەزٸلٸپ تۇرماعانىن ايتقىم كەلەدٸ. جىراقتاعى جۇرتىڭ تۋعان جەرگە جاۋتاڭداپ قاراپ وتىرسا, كٸسٸنٸڭ جانى قالاي جاي تابادى?!
كٶشٸ-قون مەسەلەسٸ شىنىندا دا بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن ەڭ باستى پروبلەمالاردىڭ بٸرٸنە اينالعانى شىندىق. جەر-جەردەگٸ جەكە دارا جاعدايلاردى ەسكەرسەك, ەر ەلدەردەگٸ دياسپوراعا قامقورلىق جاساۋ – ٶركەنيەت ٸسٸ ەكەنٸ ايدان انىق. دەمەك, بٸزدٸڭ دە كٶشٸ-قون شارالارىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرۋٸمٸز ەبدەن زاڭدى. سوندىقتان دا قانداستارىمىزدىڭ تۋعان جەرگە تٶرتكٷل دٷنيەنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن قارلىعاشتاي ۇشىپ كەلگەندەرٸنە – كٸرشٸكسٸز كٶڭٸلدەرٸ ٷشٸن, ال ەرتٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى جەتە الماي جٷرگەندەرٸنە – قاي قيىردا جٷرسە دە, اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىش پەن سٷيٸسپەنشٸلٸككە تولى پەرزەنتتٸك پەك پەيٸلدەرٸن سارقىماي ساقتاعاندارى ٷشٸن ريزاشىلىق بٸلدٸرەمٸز. جەر بەتٸندەگٸ بارشا شاڭىراقتارىمىزدىڭ بەرٸنٸڭ دە باقىتى اسىپ, ىرىزدىعى تاسىسىن دەيمٸز!
بٸز – تالاي-تالاي وقيعالاردىڭ كۋەسٸ بولعان ۇلان-عايىر دالا مەن مۇزارت شىڭدى اسقار تاۋلار تٷلەگٸمٸز. بۇل – بٸزدٸڭ سان بۋىن بابالارىمىزدىڭ كٸر جۋىپ, كٸندٸك كەسكەن جەرٸ. اتادان قالعان بايتاق مۇرامىز, باعا جەتپەس بايلىعىمىز, التىن بوساعامىز. قازاق – تامىرىن جەتٸ قابات جەر استىنا جٸبەرگەن بەيتەرەكتەي, ٶزەگٸن تاريحتىڭ تەرەڭٸنە تارتىپ, وسىناۋ قاسٸرەتتٸ دە قاسيەتتٸ دارحان دالاسىنان تابان اۋدارماي, داۋىلدارمەن الىسىپ, تاعدىرىمەن قارىسىپ, ٶسٸپ-ٶركەندەپ كەلە جاتقان جاۋجٷرەك تە جاسامپاز حالىق.
بٷگٸنگٸ قازاق حالقى – سوناۋ ەستە جوق ەسكٸ زامانداردا-اق تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, تەكتٸ تٶل تاريحىن تاسقا جازعان كٶنە ساقتاردىڭ, ەجەلگٸ عۇنداردىڭ, بايىرعى تٷرٸكتەردٸڭ ۇرپاعى. ولار – ٷلكەن ٷيدٸڭ قارا شاڭىراعىن اتاجۇرتتا ساقتاپ قالعان ٶركەندٸ ٶرەندەر.
بٷگٸنگٸ بوستاندىق – تۇعىرلى تەۋەلسٸزدٸك تە ٶزٸنەن ٶزٸ كەلٸپ, بەكەردەن-بەكەر باسىمىزعا قونا قالعان جوق. اڭسارلى ارمان – ازاتتىق ٷشٸن ميلليونداعان ادامداردىڭ قانى تٶگٸلٸپ, جانى قيىلدى, جازىقسىز زارداپ كٶرٸپ, جاپا شەكتٸ. قىرۋار قۇرباندىققا دۋشار بولدىق. بۇل دا – ەشقاشان ۇمىتىلماۋعا تيٸستٸ, مەڭگٸلٸك تاعزىم ەتەر تاريحىمىز بەن تاعدىر-تەلەيٸمٸز. دەمەك, بٸز دە اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى الدىندا, مەرت مٸنەزٸ مەن ٶر بولمىسىنىڭ ٷلگٸ-ٶنەگەسٸمەن بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋى, جۇرت بولىپ جۇمىلۋى ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن ٸستەۋگە تيٸسپٸز.
اتاجۇرتقا ورالۋدىڭ دا كٷرمەۋلٸ مەسەلەسٸ كٶپ. ونىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق, ەلەۋمەتتٸك-قوعامدىق تٷيتكٸلدەرٸ بار. ولاردىڭ بەرٸن زامان تالابىنا ساي تولىق رەتتەپ وتىرۋ ٷشٸن ۋاقىت كەرەك, جان-جاقتى جۇمىس قاجەت. سونداي كەزدە ٶكپەلەۋگە بەيٸم تۇراتىن, كٷتۋدٸڭ سوڭىن كٷدەر ٷزۋدٸڭ الدى دەپ قابىلدايتىن ازاماتتار دا تابىلىپ قالىپ جاتادى. بٸز ەربٸر باۋىرىمىزدى اتامەكەنٸن اڭساپ كەلگەن اعايىن دەپ قانا قاراماي, بٸر تۋعان باۋىر, ەلگە قوسىلعان ەلەۋلٸ قازىنا دەپ قابىلدايمىز. وسى حالىقتىق ٸسكە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن جاۋاپتى جانداردىڭ بەرٸ دە بيٸك مەجەدەن كٶرٸنسە, ولاردىڭ ازاماتتىقتارىنا بەرٸلگەن باعا دا وڭ بولادى.
ۇلى ەل-فارابيدٸڭ: «ادام ماقساتىنا ٶزٸن ٶزٸ جەتٸلدٸرۋ ارقىلى جەتەدٸ», دەگەن سٶزٸ بار. قوعام دا سونداي, ٶزٸن ٶزٸ دامىتىپ, جەتٸلدٸرٸپ وتىراتىن مەملەكەت قانا ٶز ماقساتىنا قينالماي جەتەدٸ, باتىل العا باسادى.
بٸز ەلگە ەل, باسقا باس قوسىپ, قازاقستان حالقىنىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى ۇلتتىق-دەموگرافييالىق ساياساتتىڭ ەڭ ماڭىزدى باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرىپ كەلەمٸز. حالىق سانىن ٶسٸرۋدٸڭ تاريحي جولىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىندا بٸز جاساعان قادامنىڭ جەمٸسٸ دە, جەڭٸسٸ دە كٶرٸنە باستادى. بۇل – جالعاسا بەرەر جارقىن جول. وسىناۋ جىلداردا ەلٸمٸزگە 1 ميلليونعا جۋىق باۋىرىمىز ورالدى. قازاق ەلٸنٸڭ شاڭىراعى بيٸكتەپ, كەرەگەسٸ كەڭەيە تٷستٸ. كٶش ەلٸ دە توقتاعان جوق. توقتامايدى دا.
شەت ەلدەردەگٸ قانداستارىمىز تۋرالى ايتار بولساق, قازٸرگٸ كەزدە ٶزگە ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقتاردىڭ جالپى سانى ۇلتىمىزدىڭ ٷشتەن بٸرٸن, ياعني 5 ميلليوننان استام ادامدى قۇرايدى. ولار ەلەمنٸڭ 40-تان استام ەلٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ تٸزگٸنٸن قولىمىزعا ۇستاعان العاشقى كٷننەن باستاپ حالقىمىزدىڭ ەجەلگٸ اسىل مۇرالارىن, قادٸر-قاسيەتٸن قايتا جاڭعىرتىپ, ۇلت رەتٸندە تٷلەتٸپ, جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە بار كٷشتٸ سالۋمەن قاتار, شەت ەلدەردەگٸ باۋىرلارىمىزدىڭ ٶنەرٸن, ەدەبي مۇراسىن, حالىقتىق قول ٶنەرٸن, اتا كەسٸبٸن دامىتۋدا ارنايى جۇمىستار جٷرگٸزٸپ كەلەمٸز. بۇل – ادامي كاپيتالدى وتانعا ورالتۋدىڭ وڭ قادامدارىنىڭ بٸرٸ. بۇل قادام جاڭىلمايدى, شەكارا جابىلمايدى. ۇلى كٶش جالعاسا بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەلەمدەگٸ بار قازاق – بٸر قازاق.
بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ قادىم زاماندا عۇمىر كەشٸپ, ٶزٸنٸڭ دانالىق دارا قاسيەتٸمەن كٶنە گرەكتٸڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن ساق عۇلاماسى, بٸزدٸڭ باعزى بابامىز اناحارسيس (ب.د.د. 620-555 جىلدار) كەيٸنگٸ جۇرتىنا: «مەنٸڭ سەنگەنٸم – ساداق پەن جەبە», دەگەن تۇجىرىمدى سٶز قالدىرعان. وسى بٸر اۋىز سٶزدەن ونىڭ تاريحي تەگٸ مەن گەنەتيكالىق بولمىسى بايقالادى. بۇل ٶز الدىنا بٸر ەڭگٸمە. سونىمەن قاتار, بۇل سٶزدٸڭ مەنٸ – ەلدٸكتٸ ساقتاۋدىڭ جولى ەرلٸك, بويىڭداعى بەس قارۋ دەگەنگە دە كەلٸپ سايادى. باتىرلىقتىڭ بايانى سەزٸلەدٸ. بۇل سٶز بٸزدٸڭ دە جانىمىزدى جٸگەرگە بٶلەپ, قانىمىزدى قىزدىرادى.
بٸراق «بٸز سەمسەردەن سوقا سوققان» ساياساتتى ۇستانا وتىرىپ, بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ مىزعىماس تۇعىرى – ىنتىماق پەن بٸرلٸكتٸ تۋ ەتٸپ, تاعى دا كٷلتەگٸننٸڭ كٶك تاسىنان كٶكەيدەگٸ ويدى تاپ باسقان سٶزدٸ داۋىستاي وقيمىز: «جاۋىڭدى جەڭۋ بٸر باسقا, جاۋىقپاس ەتۋ بٸر باسقا».
قيىردان كەلگەن قانداستار تۋرالى قىسقا قايىرىپ, تۇجىرىم جاساعاندا تٸلگە تيەك بولعان سٶزدەردٸ قازاقستان حالقى وي-ساناسىندا ۇستاپ, ورتاق پٸكٸر رەتٸندە تۇتىنسا, كەرەگەمٸز كەڭٸپ, كەمەلٸمٸز تولا بەرەدٸ.
ٶنەردٸڭ ٶرٸسٸ كەڭ
ەگەر بٸز مەملەكەت بولىپ تۇرعىمىز كەلسە, ٶزٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىقتىڭ رۋحانيياتىنىڭ باستاۋلارىن
تٷسٸنگەنٸمٸز جٶن.
تالانتسىز حالىق بولمايدى. دەمەك, تالانت بار جەردە تالعام بار. ال تالعامنىڭ دا تاريحى بار. قاي حالىقتىڭ تاريحىن الىپ قاراساق تا, ونىڭ عۇمىرباياندىق جولىندا ٶنەردٸڭ دامۋ, ٶركەندەۋ بەلەستەرٸ كٶرٸنٸپ جاتادى. تۋعان حالقىمىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ەرەكشە باعالاعاندىق پا, ەلدە ونىڭ ٶنەر قازىناسىن جاقسى بٸلگەندٸكتەن بە, بٸزدٸڭ حالقىمىز دٷنيە جٷزٸندەگٸ بار حالىقتىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ تالانتتىسى, ەڭ ٶنەرلٸسٸ سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. جاس كەزٸمنەن ٶزٸم دە ٶنەرگە جاقىن بولدىم. مەكتەپتە جٷرگەندە ەن-كٷيگە, ەدەبيەتكە ٶزگەلەردەن گٶرٸ ەتەنە بەيٸم بولدىم دەپ ايتۋىما بولادى. بۇل ەدەت ماعان ٶمٸر بويى ەرٸ سەرٸك, ەرٸ كٶمەكشٸ بولدى.
قازاقتا «جٸگٸتكە جەتٸ ٶنەر دە از» دەگەن ەدەمٸ سٶز بار. راس سٶز. كەز كەلگەن ٶنەردٸ مەڭگەرگەن ادام ٶزگەلەردەن ەرەكشەلەۋ بولىپ تۇرادى. ال كٶپ ٶنەردٸ مەڭگەرگەن ادام قوعامنىڭ قۇرمەتٸندە, حالىقتىڭ الاقانىندا بولادى.
ٶنەرلٸنٸڭ ەڭسەسٸ بيٸك, بەسٸ باعالى ەكەنٸن بالا كەزدەن سەزٸنٸپ ٶستٸك. بٸزدٸڭ اۋىل ٶنەر يەلەرٸن اسا قۇرمەتتەيتٸن. انام ەلجاننىڭ سٶز سايىستاردا جارقىلداپ, ەزٸلمەن جەڭٸپ, اينالاسىن قالجىڭ مەن شۋاقتى كٷلكٸگە بٶلەپ وتىراتىنى ەلٸ كٷنگە جىرداي ايتىلادى. انا سٷتٸمەن بەرٸلەتٸن وسىناۋ يگٸ قاسيەت ادام بولمىسىنا اجىراعىسىز داريدى.
ال مەملەكەتتٸڭ رۋحاني-مەدەني دامۋى ونىڭ بولاشاعىنا جارقىن جول اشادى. مەملەكەت تە – ٶنەردٸڭ قولداۋشىسى. ٶيتكەنٸ, ٶنەردٸڭ ٶرٸسٸ كەڭ, ٶنەرلٸ حالىقتىڭ ٶركەنٸ ۇزاق. حالىقتىڭ باي مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸن, ٶنەرٸ مەن عىلىمىن دامىتۋ, سالت-دەستٷرٸن قۇرمەتتەۋ, ونى جاڭا زامان تالابىنا ساي ٶركەندەتٸپ وتىرۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ەڭ ماڭىزدىسى. ەندەشە, ٶنەر – حالىقتىڭ سارقىلمايتىن رۋحاني قازىناسى.
تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرلٸگٸندە كٶپتەگەن قيىنشىلىقتار بولدى. كٶپ نەرسە جەتپەي جاتتى. بٸراق سوعان قاراماستان, مەملەكەتٸمٸز ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەل مەدەنيەتٸنە قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ سىندارلى باعدارلاماسىن جاساپ, رۋحانيياتتىڭ شەتتەپ قالماۋىنا بارىنشا جول اشۋدىڭ باعىتىن ۇستاندى. «ورازا, ناماز – توقتىقتا» دەگەن سٶز بار. بٸراق بۇل سٶزدٸ ۋاقىتشا قيىندىقتان قاشۋدىڭ امالى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ەگەر ٶز ماقساتىڭدى جان-جاقتى تٷسٸنسەڭ, قايتا قيىن كەزدە قايراتتان, تار كەزدە تەۋەكەل ەت. سوندا جان دٷنيەڭ جاراسىمىن تابادى.
1993 جىلى قازاقستاننىڭ مەدەنيەتٸنە – ەدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸنە ەلەۋلٸ ەڭبەك سٸڭٸرگەن, وتان رۋحانيياتىنىڭ دامۋىنا كەزٸندە ەرەن قولتاڭبا قالدىرعان, ەسٸمدەرٸ ەل قۇرمەتٸنٸڭ بالاماسىنداي ايتىلاتىن قايراتكەرلەردٸ قولداۋ ماقساتىندا جٷز ادامعا پرەزيدەنتتٸك ستيپەندييا تاعايىندادىق. قاراجات جاعىنان بۇل سول كەزدە جوقتان بار جاساۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ بولاتىن. زامان قانداي قىسپاققا السا دا, بٸز وسى تٸزٸمدٸ جىل سايىن, جيىرما ٷش جىلدان بەرٸ تۇراقتى تٷردە جالعاستىرىپ كەلەمٸز. قازٸر دە سول كەزدەگٸ سەكٸلدٸ جٷز ادامعا ستيپەندييا بەرٸلٸپ جٷر. سونىڭ ٸشٸندە ەلگە ەرەكشە ەڭبەك سٸڭٸرگەن, رۋحانييات تاريحىندا ٶزٸندٸك قولتاڭباسى بار ەلۋ قايراتكەرگە ەلباسى ستيپەنديياسى, ال قازٸرگٸ تاڭدا ٶنەر مەن ەدەبيەت سالاسىندا بەلسەندٸ ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ەلۋ ەدەبيەت پەن ٶنەر ٶكٸلدەرٸنە مەملەكەتتٸك ستيپەندييا بەرٸلۋدە.
مۇنىڭ سىرتىندا جىل سايىن جاس تالانتتارعا بەرٸلەتٸن «دارىن» مەملەكەتتٸك جاستار سىيلىعى, عىلىمنىڭ جاس تولقىنىنا بەرٸلەتٸن ارناۋلى سىيلىقتار, شىعارماشىلىق جاستارعا جىل سايىن بەرٸلٸپ كەلە جاتقان اتاۋلى سىيلىقتار جەنە بار. بۇلارعا قوسىمشا جىل سايىن ەلەۋلٸ ەڭبەك سٸڭٸرٸپ جٷرگەن وسى سالانىڭ جاس وزاتتارىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ» اتاعى بەرٸلەدٸ. ەكٸ جىلدا بٸر رەت ەدەبيەت پەن ٶنەر سالاسىنداعى ٷزدٸك شىعارمالارعا مەملەكەتتٸك سىيلىق تاعايىندالادى. بۇل – وزىق ٶنەردٸ قۇرمەتتەۋ مەن باعالاۋدىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ.
وسى كەزەڭدە ەدەبيەتتە رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق تٷلەۋ, حالىقتىق قاسيەتتەر قاپىسىز بوي كٶرسەتتٸ. ەرينە, بۇل ٶرلەۋدەن ٶنەردٸڭ باسقا سالالارى دا قاعىس قالعان جوق. بٸراق ەدەبيەت الدا جٷردٸ, الدىڭعى شەپتٸڭ ايباتى دا, قايراتى دا بولا بٸلدٸ.
بٸزدە ساحنا ساڭلاقتارى, ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن وپەرا جەنە بالەت ٶنەرٸنٸڭ حاس شەبەرلەرٸ, كٷردەلٸ ەرٸ تاريحي جانرلار مەن مازمۇندىق جاعىنان ادامگەرشٸل يدەيانى ۇستانعان كٶركەم فيلمدەر بار. ەلەمدٸك كٶرمەلەردە ٶز تابىنۋشىلارىن تاپقان بەينەلەۋ جەنە كەسكٸندەمە ٶنەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ, تاسقا جان بٸتٸرٸپ, تەمٸردەن تٷيٸن تٷيگەن ساڭلاق سەۋلەتشٸلەردٸڭ شىنايى شىعارمالارى كٶبەيۋدە. ۇلى دالانى عاسىرلار بويى عاجايىپ سيقىرىمەن, الۋان-الۋان مەكتەبٸمەن باۋراپ كەلە جاتقان قۇدٸرەتتٸ ەن ٶنەرٸ, عالامات قۇبىلىس رەتٸندە ارعى-بەرگٸ جيھانگەز ٶنەر زەرتتەۋشٸلەرٸن تاڭعالدىرعان حالىق ەندەرٸ مەن كٷيلەرٸ, مىڭ بۇرالعان بيلەرٸ, مٸنە, وسىناۋ باعا جەتپەس ۇلى بايلىق بابادان بالاعا اسىل قازىنا, التىن كٶمبە بولىپ جالعاسىپ, ٶركەندەپ كەلە جاتىر.
قازاقستان – تەاتر ٶنەرٸنە زور كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعان مەملەكەت. بۇل كٷندە ەلٸمٸزدە ەلۋدەن استام رەسپۋبليكالىق تەاتر تۇراقتى جۇمىس ٸستەۋدە. جىل سايىن مەدەنيەت سالاسىنا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان تەڭگە قارجى بٶلٸنٸپ كەلەدٸ. باردى ۇقساتۋ جولىنداعى ورتاق جۇمىستا بٸرٸگٸپ, جاناشىرلىقپەن قيمىلداساق – ەل مەدەنيەتٸ ۇتادى, حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ پروتسەسٸ جاڭا بيٸككە كٶتەرٸلەدٸ.
بٸزدٸڭ تاريحىمىز پوەتيكالىق شىعارمالاردا نەعۇرلىم كٶپ سومدالدى. اسا باي اۋىز ەدەبيەتٸنەن, ەپوستان باستاۋ الىپ, پوەتيكالىق جانردىڭ ٶرەسٸنە شىققان قازاق پوەزيياسى ۇلتتىق بولمىستى بەينەلەۋدٸڭ, حالىقتىق ارمان-ماقساتتى كٶركەمدٸك-يدەيالىق تۇرعىدان بيٸك دەرەجەدە كەسكٸندەۋدٸڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ. تسەنزۋرانىڭ قاتال سٷزگٸسٸ, كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ «قىراعىلىعى» كەزٸندە دە رەتٸن تاۋىپ, جۇرت كٶكەيٸندەگٸ ويدى تاپ باسىپ تانىپ, استارلاپ ايتقان كٷيٸ تاراتىپ جەتكٸزۋدٸڭ نەبٸر ٷلگٸلەرٸ دە وسى كەزەڭدە تۋدى.
قوعامنىڭ دەموكراتييالىق ٷردٸستەرٸن ەۋەلگٸ كەزدە دابىرا داۋ-دامايعا, كەيٸننەن سىپىرا ساياسي ساۋداگەرلٸككە سالىپ, ودان سوڭ «بارا جاتقاننىڭ بالتاسىنا, كەلە جاتقاننىڭ كەتپەنٸنە» جابىسۋمەن سىندارلى پٸكٸرتالاستىڭ سىنىن كەتٸرٸپ, شىرايىن بۇزعان كەزٸ دە بولدى. بۇعان دا رەنجۋدٸڭ جٶنٸ جوق.
ٶيتكەنٸ, بٸز ەلٸ اشىق قوعام قاتىناستارىنا دايىن ەمەس ەدٸك, جابىق قوعامنىڭ پەردەسٸ سىپىرىلىپ تٷسكەن تۇستا تەكەتٸرەستٸڭ جەلٸنەن بويىمىزدى اۋلاق سالا الماي سانسىراعانىمىز دا راس. نامىستى شەكتەن تىس قامشىلاعان دا كەز بولدى. بٸراق, قالاي بولعاندا دا, قوعام جاڭا جولدىڭ ايىرىعىندا يگٸلٸك پەن ٸزگٸلٸكتٸڭ سٷرلەۋٸن دەل ايقىنداي الدى. بۇعان دەر كەزٸندە باعىت-باعدار سٸلتەگەن, حالىقتىق ارمان-ماقساتتىڭ ادال نىساناسىن كٶرسەتە العان زييالى قاۋىمنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن ريزاشىلىقپەن ايتا جٷرەمٸز. ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ ابزال ميسسييالارىنىڭ بٸرٸ دە وسى عوي.
شىندىعىنا كەلگەندە, ادامنىڭ رۋحاني ەلەمٸنٸڭ كەدەيلەنۋٸ قوعامنىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ جۇتاڭدانۋىنا الىپ كەلەدٸ. بۇل ەلەۋمەتتٸك كاتەگورييانىڭ ارتىندا قوعامنىڭ رۋحاني قوزعاۋشى كٷشٸ بولىپ تابىلاتىن بولاشاق زييالى قاۋىمنىڭ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيتٸن مەسەلەسٸ تۇر. جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتٸك قۇرىلىم جاساۋ پروتسەسٸندە بۇعان ەرەكشە مەن بەرٸپ, ٷنەمٸ مەملەكەتتٸك نازاردا ۇستاپ وتىرۋىمىز وڭ نەتيجەسٸن بەردٸ.
كەڭەستٸك قيراندى قۇرىلىمنان مۇرا بولىپ تەك قانا كەتەۋٸ كەتكەن ەكونوميكا, كەنەۋٸ كەپكەن تۇرمىستىق پروبلەمالار عانا قالعان جوق. ساعى سىنعان سانا, جٷنجٸگەن رۋح قالدى. بٸر كەزدە مەدەنيەت مەيەگٸ اتانعان ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ قۇرىلىمدار مەن ۇجىمدار رۋحاني كٷيزەلٸستٸ باستان كەشٸپ, سانانى تۇرمىس بيلەگەن كەزەڭدە, مەدەنيەت وشاقتارى مەن ٶنەر وردالارىنىڭ بٸرازى جابىلىپ تا قالدى. قىسقا جٸپ كٷرمەۋگە كەلمەي جاتسا دا, ۇلتتىق ٶنەرگە, حالىقتىق رۋحانيياتقا قول سوزدىق.
مەملەكەتتٸڭ دامۋى – رۋحاني ەلەمٸنٸڭ دامۋىمەن تٸكەلەي ساباقتاس. ادامنىڭ ەستەتيكالىق جەنە ەتيكالىق تالعامى قاتار ٶسكەن جاعدايدا, ەلدٸڭ دە زەردە-زەيٸنٸ تولىعىپ, قوعامنىڭ مورالدىق كەلبەتٸ كەمەلدەنە تٷسەدٸ. قوعامنىڭ تازا كٶڭٸلٸ وسى كەزدە ٶزٸنٸڭ بويىنداعى تالعامنىڭ تالاپقا تولىقتاي جاۋاپ بەرۋٸنە جول اشىپ, ۇلتتىڭ ٶزٸن ٶزٸ تانۋ جاعدايى جاڭا بەلەستەرگە كٶتەرٸلەدٸ. زييالى قاۋىمنىڭ ۋاقىت الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ارتىپ, مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ار تازالىعى مەن جان تازالىعى الدىڭعى ورىنعا شىعادى. ٶنەر سوندا قاناتىن كەڭگە جايادى. مەدەنيەت سالاسىنداعى جالپاقشەشەيلٸك پەن سىبايلاس جەمقورلىق سيياقتى جامان ەدەتتەر سوندا جويىلادى. اتاقتى اقىن فاريزا وڭعارسىنقىزىنىڭ: «تالانتتى بولۋ قاۋٸپتٸ, تالانتسىزداردىڭ ٸشٸندە» دەپ جازعانى ەركٸمگە وسى تۇرعىدا وي سالۋى كەرەك.
حالقىمىزدىڭ قاسيەتتٸ دە قاسٸرەتتٸ تاريحىندا ەرلٸك پەن ەلدٸكتٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن بابالارىمىز بەن باتىرلاردىڭ بٸر شوعىرىنىڭ مەرەيتويلارى مەن استارى سيياقتى ايتۋلى ٸس-شارالار ەلٸمٸزدٸڭ ٶنەگەلٸ دەستٷرٸن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ەرەكشە تاعىلىمى بولىپ تاريحتا قالدى. وسىلاردىڭ بەرٸنٸڭ ۇلتقا بەرەر تاعىلىمى وراسان زور, بارلىعى دا يگٸ ٸستەر. حالىقتىق وسىناۋ تەلٸمدٸ تٸرلٸكتٸڭ باستاۋشىسىنىڭ دا, قوستاۋشىسىنىڭ دا بولۋى – بٸرلٸكتٸڭ نەتيجەسٸ.
ۇلتتىڭ ٶز رۋحاني ەلەمٸن جاڭا, زاماناۋي ساتىعا كٶتەرۋدەگٸ ەرەكشە ٷلەسٸ مەن ٶزٸنە ەتەنە تەن ماشىعى بار, سوندىقتان دا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ٶزٸ, تٷپتەپ كەلگەندە, ادامنىڭ رۋحاني ەلەمٸنٸڭ جۇتاڭدانۋىنا, ادامي قاسيەتتەرٸنٸڭ توزۋىنا الىپ كەلەتٸنٸ داۋسىز. مەدەني-رۋحاني ەلەم سىبايلاس جەمقورلىقتان تىس, نەگٸزگٸ شەڭبەردەن وقشاۋ تۇرعان جايت بولىپ كٶرٸنۋٸ دە مٷمكٸن. بٸراق بۇل – اسىعىس پٸكٸر.
بٸز ەدەتتە, جالپىادامزاتتىق قۇندىلىق دەگەن سٶزدٸ جيٸ قولدانامىز. وسىعان ورايلاس جالپىادامزاتتىق ٶركەنيەت دەگەن تٸركەس تە تٸلگە ورالىپ جٷر. بٸراق وسى سٶزگە تەرەڭ مەن بەرٸپ قاراساق, بۇلاي بولۋى مٷمكٸن بە? ادامزات دامۋى مۇنداي قوسىندىنى قابىلداي المايتىن سىڭايلى. ەرينە, ونىڭ بٸر-بٸرٸنە ەتەنە قابىسىپ جاتقانداي كٶرٸنەتٸن كٶرشٸلەس سيپاتتارى بولۋى عاجاپ ەمەس.
حالىق تا ٶزگە حالىقتاردان ٷيرەنەدٸ. وعان داۋ جوق. بٸراق قازٸرگٸ زاماندا ٶزارا تٸندەسٸپ, تاريحي سٷرلەۋٸنەن ايىرىلىپ بارا جاتقان ٶگەي تىنىستى ٶنەردٸڭ ٶزەگٸندە ۇلتتىق رۋح جاتپاسا, ول بەرٸبٸر ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قازىناسىنا تولىق قوسىلا المايدى. حالقىمىزدىڭ: «ٶنەردٸ ٷيرەن دە, جيرەن» دەۋٸندە, سٸرە, ٷلكەن ماعىنا بار. ٷلگٸلٸنٸ ٷيرەنۋ قاجەت, بٸراق جاماندى جانىمىزعا جاپسىرۋدان ساق بولعانعا نە جەتسٸن?!
ٶنەر – ۇلتتىڭ رۋحاني كەلبەتٸ. مەملەكەتتٸڭ مەرتەبەسٸ مەن مەرەيٸنٸڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ. ٶنەرلٸ حالىقتىڭ ٶركەنٸ دە باياندى. «ەل ٸشٸ – ٶنەر كەنٸشٸ» دەگەن سٶز بەرتٸندە پايدا بولعانمەن, ونىڭ ارعى بولمىسى تاريحي باستاۋلاردان تٸل تارتىپ, حالقىمىزدىڭ قازىناسىن, مەۋەلٸ مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ قاينارىن قاپىسىز تانىتادى. ەۋەسقويلىق پەن كەسٸبي ٶنەردٸڭ اراجٸگٸن بايقاپ قاراساق, ول حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق سٷزگٸسٸنەن ٶتكەن بايلىعىن بٸرٸكتٸرٸپ, ونى جاڭا زامانعا ساي جاڭعىرتۋدىڭ تىڭ نەتيجەسٸن اڭعارتادى.
ٶنەردە جٷرگەن جاس ٶرەن, ٶر بول, بٸراق كەڭ بول. ەڭ باستىسى, كٸرشٸكسٸز تازا بول. ٶنەرگە ٶزٸمشٸلدٸك تە, كٷندەستٸك تە قاۋٸپتٸ. جانىڭ جايدارى, جاراسىمىڭ يبالى بولسىن. ٶنەردەگٸ بەسەكەلەستٸك ٸشتارلىق پەن قىزعانشاقتىققا بوي الدىرماسىن. مۇنداي دەرتتٸڭ دە ٶنەر سالاسىندا كەزدەسٸپ قالاتىنى شىندىق. وزساڭ – ٶنەرٸڭمەن وز, تالانتىڭمەن تانىل, دارىنىڭمەن دارالان. قۇر ەلٸكتەۋ مەن سەرگەلدەڭ سولىقتاۋدان ساق بول. بٸر دانىشپاننىڭ «بٸرەۋدٸڭ ٸزٸمەن جٷرگەن ەشقاشان ونىڭ الدىنا شىعا المايدى» دەگەن دە سٶزٸن وقىعانىم بار. ياعني, ٶزگەنٸكٸنە ٶزەۋرەمە, ٶز جولىڭدى تاپ تا, ودان اداسپا. ٶز حالقىڭنىڭ ٶنەرٸن كيە تۇت, ٶز ەلٸڭنٸڭ مەدەنيەتٸن ماقتان ەت. «ٶنەرپاز بولساڭ – ٶر بول» دەگەن ۇلى قالامگەرٸمٸز مۇحتار ەۋەزوۆ. ٶرلٸك تە – ەرلٸكتٸڭ بٸر تٷرٸ. بٸراق بۇل اقىلعا جٷگٸنگەن, تالانتقا بوي ۇسىنعان ٶرلٸك بولۋى شارت.
ٶزگەدەن ٶنەرٸڭمەن وزاسىڭ. بٸزدٸڭ حالقىمىز – تالايدان وزعان, تاريحتان تۇلعالى سىباعاسىن العان جۇرت.
ۇلى دالاسىن ەن مەن كٷيگە بٶلەگەن, رۋحىن ەن مەن كٷيمەن كٶتەرگەن, ارۋاعىنىڭ ٶزٸن ايبىندى ەنۇرانمەن شاقىرعان ەلدٸڭ ۇرپاعىمىز. ەندەشە, ٶر بول دەگەن سٶزدٸ جٷرەككە تٷيسەك, ٶرٸسٸمٸز كەڭەيٸپ, ٶنەگەمٸز مولايا تٷسپەك. ٶنەردٸڭ كيەسٸ دە, يەسٸ دە – تۋعان حالقىڭ. ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ ۇلى مەكتەبٸنەن ٶمٸر بويى دەرٸس ال, جاقسىسىن جانىڭا تۇت. ٸزدەۋدەن جالىقپا.
ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزگە قامقور بولۋ, ونىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن ساقتاۋ – حالىقتىعىمىزعا سىن.
وعان قىزمەت ەتۋ – مەملەكەتتٸگٸمٸزگە سىن.
ۇلىقتاۋ – ەلدٸگٸمٸزگە سىن.
ٶمٸر تاريحىن ٶنەرٸمەن دە جازعان ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸنە ٶنەگەلٸ ٶنەر قىزمەت ەتەتٸن بولادى.
وتباسى – وتان تٸرەگٸ
وتباسىندا ادام بويىنداعى قاسيەتتەر جارقىراي كٶرٸنٸپ, قالىپتاسادى. وتانعا دەگەن ىستىق سەزٸم جاقىندارىنا, تۋعان-تۋىسقاندارىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن
باستالادى.
«وتباسىنىڭ ٶنەگەسٸ – وتان ٶنەگەسٸ» دەپ جازعان ەدٸ كەزٸندە باۋىرجان مومىشۇلى. بۇل – جاي عانا سٶز تٸركەسٸ ەمەس. زور ماعىنالى سالماعى بار, جانعا جىلۋ, قانعا قىزۋ بەرەتٸن سٶز.
وتباسى قۇندىلىعى قاي كەزدە دە, قاي ەلدە دە مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ جاندى جەرٸ بولىپ كەلگەن جەنە بولا بەرەدٸ. ەربٸر وتباسى مەن مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىمدارى ۇقساس دەۋگە بولادى. ونىڭ دا ٶز باسشىسى, تۇرمىستىق-قاراجاتتىق ساياساتى, رۋحاني-مەدەني, ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق جوسپارلارى بار. بٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كەزەڭٸنەن باستاپ بۇل مەسەلەگە جەتە مەن بەردٸك. بۇل ساياسات حالىقتىڭ ٶسٸمٸ, بالا تەربيەسٸ, وتباسىن قۇرۋدىڭ جەنە ونى ساقتاۋدىڭ يدەولوگيياسىن قالىپتاستىرىپ, دەموگرافييالىق ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸنە اينالدى.
بٸرٸنشٸدەن, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى, وتباسى جەنە نەكە ينستيتۋتىن نىعايتۋ مەسەلەلەرٸ قوعامنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق, رۋحاني-يماني بايلىعىن دامىتۋدىڭ, سالاماتتى دا سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى قوعام دامۋىنا ساي قالىپتاستىرىلىپ, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا ٶتۋدٸڭ ساتىسىن ورنىقتىرۋدا. ٶيتكەنٸ, جەردەگٸ ٶركەنيەتتٸڭ بٷكٸل حرونولوگيياسى – كەز كەلگەن قوعامنىڭ نەگٸزٸ رەتٸندەگٸ ادامزاتتىق وتباسىنىڭ ۇلى تاريحى.
ەكٸنشٸدەن, وتباسى – ٶتە ۇلى قۇندىلىق. تالاي عاسىردان بەرٸ ەربٸر وتباسى – قوعامداعى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان ادامگەرشٸل قاسيەتتەردٸڭ, ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەردٸڭ ساقتاۋشىسى.
ٷشٸنشٸدەن, وتباسى – ٶز حالقىڭا, ونىڭ مەدەنيەتٸ مەن تۇرمىسىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ سارقىلماس قاينار كٶزٸ. سونداي-اق, ححٸ عاسىردا جاھاندانۋ دەۋٸرٸ وتباسى مەن باقىتتى نەكە قۇندىلىقتارىن دامىتۋدىڭ نەگٸزٸ قالىپتاسقان مەكتەبٸنە اينالۋعا تيٸس.
2011 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 17-شٸ سەسسيياسىندا ەلٸمٸزدە وتباسى دەستٷرٸن ساقتاپ, ونى دامىتۋ, وتباسى كٷنٸن بەلگٸلەۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ, وسى مەسەلە بويىنشا بٸزدە جاڭا مەيرام پايدا بولدى. ول – جىل سايىن جۇرتىمىزدىڭ جانىن شۋاققا بٶلەپ جەتەتٸن «وتباسى كٷنٸ». بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى شەشٸمٸنە سەيكەس جەنە بٸزبەن تاعدىرى, سالت-دەستٷرٸ ۇقساس ەلدەر تەجٸريبەسٸن ەسكەرٸپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «وتباسى كٷنٸ» – «دەن سەمي» مەرەكەسٸن قىركٷيەكتٸڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸنە بەلگٸلەدٸك. بۇل حالىق تاراپىنان كەڭ قولداۋعا يە بولدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىن قابىلداۋ بارىسىندا بۇل مەسەلەگە جەتە كٶڭٸل بٶلدٸك. قازاقستان – بٸزدٸڭ ورتاق ٷيٸمٸز. دەمەك, ول بٸزدٸڭ ورتاق وتباسىمىز. وسى ستراتەگييادا انا مەن بالانى قورعاۋدىڭ مەسەلەسٸنە جان-جاقتى توقتالا كەلٸپ, ەڭ الدىمەن, بٸز قىزدارىمىزدىڭ تەربيەسٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك ەكەنٸن باستى نىسانا ەتٸپ الدىق. ولار – بولاشاقتاعى ادال جار, اسىل انا, شاڭىراقتىڭ شىراقشىلارى. باتىس مەدەنيەتٸن تالعامسىز «توعىتۋدىڭ» سالدارىنان جاستارىمىزدىڭ بويىنداعى ۇلتتىق يبالىق, ۇياڭدىق, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, كٸشٸگە قامقور بولۋ تەرٸزدٸ ەدەمٸ قاسيەتتەر ەرٸن جوعالتپاسا ەكەن دەيمٸن.
ٶمٸر سٷرۋ وڭاي ما? ەسٸرەسە, قازٸرگٸدەي قىم-قۋىت زاماندا. ەرينە, قيىن. بٸراق ەر قيىندىقتىڭ بٸر قايتۋى, ەر سەتسٸزدٸكتٸڭ بٸر باقىتتى شاعى بولادى دەمەۋشٸ مە ەدٸ ٷلكەندەر?
جامان حالىق جوق, جامان ەدەت بار. جامان ەدەت جۇقپالى. ول جٷرەككە تٷسەتٸن جەگٸ قۇرت. وڭى مەن سولىن تانىپ ٷلگەرمەگەن, ەرسٸ نەرسەلەرگە ەلٸكتەۋگە بەيٸم تۇراتىن اڭعال جاستاردى اداسۋدان ساقتاندىرۋدىڭ شارالارىن مەملەكەت بٸرجاقتى شەشە المايدى. بۇل – جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, حالىق بولىپ قولداپ, بٸرلەسە جۇمىس جاساۋدىڭ نەتيجەسٸندە جٷزەگە اساتىن مەسەلە. تەربيە – تال بەسٸكتەن باستالىپ, ادامنىڭ ٶمٸر بويى ٷيرەنەتٸن, تەلٸمٸمەن سٸڭٸرەتٸن ادامي قاسيەتتەرٸنٸڭ حالىقتىق مەكتەبٸ.
حٸ عاسىردا عۇمىر كەشكەن باعزى بابامىز جٷسٸپ بالاساعۇني ٶزٸنٸڭ «قۇتتى بٸلٸك» اتتى تاريحي ەڭبەگٸندە: «ەگەر ەكە ۇلىنا نەمەسە قىزىنا تيٸسٸنشە كٶڭٸل بٶلمەي, ولاردىڭ مٸنەز-قۇلقى ناشار بولسا, وعان بالانىڭ كٸنەسٸ جوق, وعان كٸنەلٸ – ەكەسٸ» دەپ جازىپتى. دانىشپاننىڭ دەرٸستٸ سٶزٸندە بۇرىستىق جوق. ناعىز شىندىعىنىڭ ٶزٸ – سولاي. بۇل – ەكە مەن انا تەربيەسٸنٸڭ ماڭىزى مەن مەنٸن اشاتىن وي. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر بالا تەربيەسٸمەن اينالىساتىن اتا-انالاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ ٶزٸنە تەربيە جەتپەيدٸ. جامان بالا قايدان شىعادى دەگەن سۇراقتىڭ دا جاۋابىن وسى جەردەن تابۋعا بولادى. حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ جاھاندانۋ جاعدايىنداعى توپان سەلٸندەي اقپاراتتان ٶزٸنە كەرەگٸن تاۋىپ الۋى دا وڭاي ەمەس.
مۇنىڭ نەگٸزٸ تالعامعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ەستەتيكالىق تالعام مەن ەتيكالىق تالعام تەڭ تٷسٸپ, تٸلەكتەس پەيٸلگە اينالماسا, ارتى ٶكٸنٸشكە ۇلاسىپ جاتادى. قازاقتا ايتىلماعان سٶز قالماعان عوي. «اتاڭا نە ٸستەسەڭ, الدىڭا سول كەلەر» دەگەن دە سٶز بار. تەربيەنٸڭ باستا كەتكەن قاتەلٸگٸنەن كەيٸن ٶسٸپ شىعاتىن بٸتەۋ جاراسى – قازٸرگٸ قارييالارىمىزدىڭ نالاسى. اعا بۋىن مەن قازٸرگٸ ۇرپاق اراسىنداعى زاماندار اۋىسۋى جاعدايىنداعى «رۋحاني قاقتىعىستار» ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسىنا اپاراتىن بٸر جول سيياقتى. ساق بولاتىن جول. اڭداپ باسىپ, اقىلعا سالاتىن جول.
حالقىمىزدىڭ بولاشاعى دا, ەلٸمٸزدٸڭ كٶركٸ دە – قىز بالا. ولار – قادٸرلٸ قازىنامىز. ولار – بولاشاق انامىز. كەڭ ماعىنادا الىپ قاراساق, تٸپتٸ, ۇلت اناسى. ال انانى سىيلاۋدىڭ ەڭ جوعارى ادامي ٷلگٸسٸن مۇحاممەد پايعامبارىمىز ايتىپ كەتكەنٸن جەنە ٶزٸنٸڭ ٶنەگەلٸ ٸسٸمەن قاپىسىز دەلەلدەپ ٶتكەنٸن كٷللٸ مۇسىلمان دٷنيەسٸ جاقسى بٸلەدٸ. «ەيەل بٸر قولىمەن بەسٸكتٸ, بٸر قولىمەن ەلەمدٸ تەربەتەدٸ» دەيتٸنٸمٸز دە سودان.
جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸكتٸ جالعاستىرۋشى, ٶمٸردٸ ۇزارتۋشى, ۇرپاق ۇلاستىرۋشى – انا دەگەن سٶزدە ٷلكەن ەرٸ اسا ماڭىزدى فيلوسوفييا جاتىر. بٸز وسى مەڭگٸلٸك تۇجىرىمنان ساباق الىپ, وتباسىنىڭ, وتانىمىزدىڭ تٸرەگٸ, جاقسىلىقتىڭ تٸلەگٸ – انالارىمىزعا ٶمٸر بويى ادال قىزمەت جاساۋىمىز قاجەت. انا – وتباسىنىڭ تٸرەگٸ, ال وتباسى – وتانىمىزدىڭ جٷرەگٸ.
وتباسىنا دەگەن قۇرمەت قانشالىقتى زور بولسا, وعان ارتىلاتىن مٸندەت ودان دا وراسان. «وتباسى – وتاننىڭ تٸرەگٸ» دەگەندە قانشالىقتى مول ماعىنا جاتقانىنان-اق وسىنى اڭعارار ەدٸك.
قازاق «ۇيادا نە كٶرسەڭ, ۇشقاندا سونى ٸلەرسٸڭ» دەيدٸ. بۇل – ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى پەداگوگيكاسى مەن دانا بابالارىمىزدىڭ ۇرپاق تەربيەسٸنە مەيلٸنشە مەن بەرگەنٸنٸڭ ايناسى.
بٸز بٷگٸندە, قيت ەتسە تەربيەشٸلەر مەن مۇعالٸمدەردٸ, وتباسى مەن ورتانى, ودان اسىپ قوعامدى كٸنەلاۋعا بەيٸمدەلٸپ بارامىز. تەگٸندە, تەربيە مەسەلەسٸن ەركٸم ٶزٸنەن باستاۋعا تيٸس. دەمەك, ەرقايسىمىز بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق ۇرپاققا باعدار بەرەتٸن پٸكٸر-پايىمىمىزدى ايتىپ, جەكە ٸس-ەرەكەتٸمٸزبەن ٷلگٸ-ٶنەگە كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. سوندا عانا جۇرتىمىز جاھاندانۋدىڭ جۇمىرىنا جۇتىلىپ كەتپەي, قازاقى قالپىمىزدى, دەنەكەرلٸ دەستٷر-سالتىمىزدى ساقتاي الادى. سٶيتٸپ, ۇلتتىق بولمىس پەن رۋحاني قۇندىلىقتاردان, كٸسٸلٸك پەن كٸشٸلٸك قاسيەتتەردەن قول ٷزٸپ قالمايدى.
كەلەشەكتٸڭ كٷن تەرتٸبٸ كٷردەلەنە بەرمەك. وعان تەلٸم-تەربيەسٸ اتا-بابا ٶسيەتتەرٸنە ساي قالىپتاسقان, دەنساۋلىعى مىقتى, نامىس-جٸگەرٸ مەن قاجىر-قايراتى كەمەلدەنگەن, بٸلٸم-بٸلٸگٸ زامان تالابىنا لايىقتى جان-جاقتى جەتٸلگەن ۇل-قىزدارىمىز عانا قاسقايا قارسى تۇرا الادى. سونداي ۇرپاق قانا ۇلتىمىزدىڭ ۇپايىن تٷگەندەپ, حالقىمىزدىڭ ەڭسەلٸ ەرتەڭٸن نۇرلاندىراتىن بولادى. ونداي ساپالى دا سانالى بۋىنعا بٸز جالعىز وتانىمىز – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاعدىرىن ەش الاڭسىز سەنٸپ تاپسىرا الامىز.
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸنە توقتالساق, وسىنىڭ بەرٸ – ورداعا اينالار وتباسىنىڭ وراسان زور مەرەيٸ مەن مەرتەبەلٸ مٸندەتٸ. ٶيتكەنٸ, وتباسى – وتان قۇندىلىعىنىڭ قاينار كٶزٸ.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
.jpeg)