Foto: dknews.kz
Naýryz – qazaq halqy úshin tek kóktem merekesi ǵana emes, jańarý men jaqsylyqtyń bastaýy sanalatyn erekshe kún. Bul kúni adamdar bir-birine aq tilekter aityp, úlkenderden bata alady. Qazaq qoǵamynda bata – izgi niet pen rýhani tárbieniń belgisi. Ásirese Naýryz merekesinde aitylatyn batanyń orny bólek. Etnografiialyq derekterge súiensek, «Naýryz bata» qazaqtyń kóne dástúrleriniń biri bolyp sanalady.Etnografiialyq eńbekterde Naýryz kúni aýyl adamdary bir-biriniń úiine qonaqqa baryp, merekelik dastarhan basynda jinalǵany aitylady. Sol kezde aýyldyń qadirli aqsaqaldary nemese sheshen qariialary bata bergen. Bul bata tek bir adamǵa ǵana emes, búkil aýylǵa, el-jurtqa arnalatyn bolǵan. Halyq seniminde aqsaqaldyń batasy – bereke men yrys ákeletin qasietti tilek.
Zertteýshilerdiń aitýynsha, Naýryz merekesinde beriletin batanyń mazmuny kóbine eldiń amandyǵyn, jerdiń berekesin, maldyń kóbeiýin tileýge baǵyttalǵan. Stud.kz saityndaǵy etnografiialyq derekterde Naýryz batasynyń úlgisi retinde mynadai sózder keltiriledi:
«Órkeniń óssin!
Ár kúniń Naýryz kúnindei berekeli bolsyn!
Ulyń ońǵa, qyzyń qyrǵa qonsyn!
Aiyń týsyn ońynan,
Juldyzyń týsyn solyńnan!
Baq bersin, qydyr darysyn!»
Bul batada qazaq halqynyń dúnietanymy aiqyn kórinedi. Iaǵni adamnyń ómiri berekeli bolyp, balalary ósip-ónsin, joly ashyq bolsyn degen izgi niet jatyr. Sonymen qatar «Qydyr darysyn» degen tilek te jii aitylady. Halyq nanymynda Qydyr ata – jaqsylyq pen berekeniń simvoly. Naýryz túni el aralap, adamdarǵa qut-bereke darytady degen senim bar.
Folklorlyq jáne tarihi derekterde Naýryzdaǵy bata dástúri týraly kóptegen málimetter kezdesedi. Qazaqtyń belgili folklor jinaýshysy Máshhúr-Júsip Kópeiuly da óz jazbalarynda Naýryz merekesinde halyqtyń jinalyp, úlkenderden bata alǵanyn atap ótken. Onyń aitýynsha, bul kúni aitylǵan árbir jaqsy tilek halyq úshin erekshe mánge ie bolǵan. Batadan keiin jinalǵan jurt «Áýmin» dep qabyldap, aqsaqaldyń tilegin qoshtaǵan.
Bata berý dástúri qazaq qoǵamynda tek dini nemese rásimdik maǵynamen shektelmeidi. Ol – tárbielik máni bar rýhani qundylyq. Úlkenniń batasyn alý – jas urpaqqa ónege, úlkenge qurmet kórsetý mádenietiniń kórinisi. Sondyqtan Naýryz merekesinde bata alý halyq úshin úlken mártebe sanalǵan.
Naýryz batasynyń taǵy bir ereksheligi – onyń mazmunynda birlik pen tatýlyqqa úndeitin sózderdiń kóp bolýy. Qazaq halqy bul merekeni «Ulystyń uly kúni» dep ataǵan. «Ulys» sózi halyq, el degen maǵynany bildiredi. Iaǵni bul mereke búkil eldiń ortaq qýanyshy sanalǵan. Sondyqtan batalarda «el aman bolsyn», «jerimizge bereke ornasyn», «jurt tynysh bolsyn» degen tilekter jii kezdesedi.
Ertede Naýryz merekesinde aýyl adamdary renishterin umytyp, tatýlasýǵa tyrysqan. Araz adamdar bir-birimen qol alysyp, jańa jyldy taza kóńilmen qarsy alǵan. Mundai kezde aqsaqaldardyń batasy adamdardy birlikke shaqyratyn rýhani kúshke ainalǵan.
Búginde Naýryz merekesin toilaý dástúri jańaryp, túrli mádeni sharalarmen tolyqty. Degenmen, bata berý dástúri óziniń mańyzyn joǵaltqan joq. Qai óńirde bolmasyn merekelik dastarhan basynda úlkender jastarǵa aq batasyn berip jatady. Bul – ǵasyrlar boiy saqtalyp kele jatqan ulttyq qundylyqtyń belgisi.
Qazaq halqy úshin bata – tek sóz emes, ol – niet, tilek, rýhani qýat. Al Naýryz kúni aitylǵan bata halyq túsiniginde erekshe qasietti sanalǵan. Sebebi dál osy kúni aitylǵan aq tilekter jańa jyldyń alǵashqy igi sózi retinde qabyldanǵan.
Sondyqtan Naýryz merekesinde bata berý dástúri – qazaq halqynyń mádenieti men dúnietanymyn aiqyndaityn mańyzdy muralardyń biri. Urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan bul dástúr halqymyzdyń rýhani bailyǵy retinde áli de ómir súre beredi.
