Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda mediatsiia institýtynyń jumysy belsendi túrde júrgizilýde. Onyń mańyzdylyǵy týraly derek retinde, Prezident Nursultan NAZARBAEVTYŃ Jarlyǵymen QR «Mediatsiia týraly» Zań qabyldanǵan bolatyn. Zańnyń júzege asýyna Elbasynyń birneshe ret nazar aýdarǵandyǵyn atap ótýge bolady. Oǵan Qazaqstan Sýdialary odaǵynyń V sezinde sóilegen sózi dálel: «Sot tártibinde qaralýy tiis daýlar sanyn, olardy sheshýdiń balamaly sanyn, sonyń ishinde tatýlastyrý áreketi men mediatsiiany engizý mańyzdy».
Al sýdialardyń VII sezinde daýlardy sotqa deiin retteý tetikterin engizý jónindegi mediatsiiany qoldanýdy odan ári keńeitýdiń kezekti qadamy retinde jeke sanattaǵy daýlardy (janjaldardy) mediatsiia tártibimen sotqa deiin retteý boiynsha pilottyq joba iske qosylǵany bárimizge belgili. Pilottyq joba azamattyq sot isin júrgizýde daýlardyń jekelegen sanattaryn mediatsiia tártibinde sotqa deiingi retteý, tatýlastyrý rásimderin qoldaný aiasyn keńeitý, azamattardyń sot shyǵyndaryn barynsha azaitý, daýlardy sotqa deiin retteýde taraptardyń múddeliligin arttyrý jáne turaqtylyqty saqtaýǵa, túrli týyndaityn daý-janjaldardy beibit jolmen sheshýge múmkindik beretin bitimgershilik kelisimder men mediatsiia institýtyn damytý, nasihattaýdy jáne jobany tiimdi júzege asyrýdy maqsat etedi.
QR Joǵarǵy Sotynyń tóraǵasy Q.Mámi «Sottarǵa túsken isterdiń sanyn azaitý úshin naqty sharalar qabyldaý kerek jáne sotqa deiin shaǵym jasaý tetikterin engizý sharalaryn qamti otyryp, elimizdiń órkendeýi men adamdardyń quqyqtyq mádenietin kóterýge úles qosýdy, mediatsiia institýtyn «Ádil bitimger» dep ataýdy, mediatsiiany janjaldy sheshýdiń qosalqy tásili men amaly retinde damyta otyryp, Zańdy quqyqtyq protsesti izgilendirý nátijesi retinde, ortaq túiisý, tatýlastyrý, mámilege keltirý syndy izgilik nietke qoldaný mańyzdy másele ekenin aitty. Mundai zańdy bastamany júzege asyrý barysynda sottar kóptegen usaq jáne biryńǵai ister azaiar edi, sol kezde birtutas sottyq is-tájiribeniń ózekti suraqtaryna nazar aýdara alar edi», – dedi.
Iaǵni, qoldanystaǵy QR «Mediatsiia týraly» Zańy ataýy erekshe bolǵanymen qazaq halqy úshin jat dúnie emes. Dala biliginiń dara tulǵalary – Tóle bi, Qazybek bi, Əiteke biler bastaǵan dana bilerdiń el arasyndaǵy kez kelgen daý-damaidy bitimgershilik jolymen sheship, halqymyzdyń birligin, jerimizdiń tutastyǵyn saqtaýǵa asa nazar aýdarǵan. Bul «aldyńa kelse atańnyń da qunyn kesh» degen qaǵidany basshylyqqa alǵan daraboz bilerdiń dəstúrli bilik júrgizý təsiliniń zańdy jalǵasy deýge bolady.
Daýdy sheshýdiń mediatsiianyń eki tarapyn da qanaǵattandyratyn nusqasyna qol jetkizý, taraptardyń daýlasýshylyq deńgeiin tómendetý – mediatsiianyń maqsattary mynalar bolyp tabylady. Mediatsiia eriktilik, taraptardyń teń quqylyǵy, mediatordyń táýelsizdigi men beitaraptylyǵy, mediatsiia rásimine aralasýǵa jol bermeýshilik, qupiialyq qaǵidattar negizinde júrgiziledi.
Taraptardyń mediatsiia týraly shartta kórsetilgen ózara erikti niet bildirýi – mediatsiia rásimine qatysýdyń sharty bolyp tabylady. Taraptar kez kelgen satyda mediatsiiadan bas tartýǵa quqyly. Mediatsiia barysynda taraptar óz qalaýy boiynsha ózderiniń materialdyq nemese protsessýaldyq quqyqtaryn ielenýge, talaptar mólsherin ulǵaitýǵa nemese azaitýǵa, daýdan bas tartýǵa erikti. Taraptar men úshinshi tulǵalardyń quqyqtary men zańmen qorǵalatyn múddelerin buzbaityn, zańda kózdelgen de, zańda kózdelmegen de ózara qolaily kelisim nusqalaryn talqylaý úshin máselelerdi tańdaýda taraptar erkin bolady.
Mediatsiia – qoǵamdy birlestirýdiń basty kúshi retinde kelisimge kelý, daýlar men kelispeýshilikterdi ózara tiimdi sheshimge keltirý, azamattyq qatynastardan týyndaityn daýlar boiynsha sottan tys retteý, sheshý, sottardan tys tártippen júrgizý institýttar júiesin jáne onyń oń tásilderi men tetikterin odan joǵary damytýdy qolǵa alǵan durys. Mediatsiianyń negizgi maqsaty kelispeýshiliktegi oń jaq pen kinálini anyqtaý emes, mediatsiianyń negizgi maqsaty taraptardy konsensýsqa keltirý bolyp tabylady. Mediatsiia – úshinshi beitarap kózqarasty ustanatyn taraptyń, iaǵni, mediatordyń qatysýymen daý-janjaldardy sheshýdiń balamaly ədisi. Ol eki jaqtyń eriktilik, qupiialyq, teń quqylyǵyn saqtai otyryp, taraptardyń ózara tiimdi bitimge kelýine jol ashady. Joǵaryda atap ótkendei, atalmysh zań jeke jəne zańdy tulǵalar qatysatyn azamattyq, eńbek, otbasylyq jəne ózge de quqyq qatynastarynan, sondai-aq, onsha aýyr emes jəne aýyrlyǵy ortasha qylmystar týraly ister boiynsha qylmystyq sot isin júrgizý barysynda qaralatyn daýlardy sheshýge qoldanylady. Al, kelesi jaǵdaida, ol áreketke qabiletsiz dep tanylǵan adamdardyń múddelerine qatysty, taraptardyń biri memlekettik organ bolyp tabylatyn daýlarǵa, sybailas jemqorlyq qylmystar jəne memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddelerine qarsy ózge de qylmystar týraly ister boiynsha qoldanylmaidy.
Sottyq reforma sottyq ister boiynsha usaq-túiekti sózsiz túbirimen joiýdy qarastyrady. Biraq, biz qarapaiym emes joldyń basynda turmyz. Mediatsiianyń júzege asýyna kóp kúsh jumsalyp ta jatyr. Qazirgi ýaqytta ǵalymdar men praktikterdiń arasynda, bizdiń qoǵam sot óndirisinde mediatsiiany keńinen qoldaný men ony júzege asyrý barysynda qandai is áreketter jasalýy qajet? Árine, mediatsiia daýlasýshylardyń jalpy jáne quqyqtyq mádenietiniń deńgeii óte joǵary bolǵan jerde keńinen taralady. Biraq, ol joǵary quqyqtyq mádeniettiń týyndaýy ǵana emes, sonymen birge, ony qalyptastyrýdyń tásili bolyp tabylady. Sonymen qatar, mediatsiia kóbinese sottan tys áreketter sheńberinde keńinen paidalanylatyn bolǵandyqtan, ol azamattyq qoǵam qurýǵa yqpal etedi. Otandyq zańnyń túsindirýinshe, mediatsiiany damytýda, árine, memlekettiń qoldaýymen negizgi róldi azamattyq qoǵam qurylymy men belsendilik pen qoldaýdy qamtamasyz etetin buqaralyq aqparat quraldary atqarýy tiis.
Sońǵy jyldar aǵymynda mediatsiiany júzege asyrýdyń oń nátijeleri de kórinis berip jatyr. Sonyń biri bolyp, Qaraǵandy oblysy Aqtoǵai aýdandyq sotynda mediatsiia arqyly qaralǵan ister týraly málimetke toqtala ketkendi jón kórdim. Iaǵni, mediatsiia boiynsha 2016 jyly jalpy alǵanda – 2 azamattyq is qaraldy. 2017 jyly – 2 azamattyq, 2 qylmystyq is qaraldy.
«Daý muraty – bitim» dep Syrym babamyz aitqandai, tatýlasý, bitimgershilik rásiminiń aiasyn keńeitýge, halyqtyń daýdy sotqa deiin retteýge múddeli etýge, qoǵamdaǵy shielenisterdi tómendetýge oń yqpal etetin atalmysh zań qarqyndy jalǵasýda.
Qazaq halqy úshin bitimgershilik – bilik aitýdyń eń ozyq ónegesi. Toqsan rýly eldiń daýlaryn toǵyz aýyz sózben túiindep, tatýlastyryp otyrǵan dana babalarymyzdyń bitimgershilik saiasaty egemendi elimizde jańa serpinmen qolǵa alynýy quptarlyq jait. Qoryta kelgende, Elbasy Jarlyǵymen 2011 jyly qabyldanǵan Zań tolyqqandy, kidirissiz júzege asýy úshin baqylaýda bolýy qajet. «Mediatsiia týraly» zańnyń qajettiligi men onyń damýy órkeniet kóshine batyl bet túzegen bizdiń qoǵamymyzda oń ózgeristerdiń júzege asyrylyp jatqandyǵynyń aiqyn kórinisi ekendigin aiǵaqtaidy.
Samat RYSJANOV,
Aqtoǵai aýdandyq
sotynyń sýdiasy
.jpeg)