قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا مەدياتسييا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسى بەلسەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە. ونىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى دەرەك رەتٸندە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قر «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. زاڭنىڭ جٷزەگە اسۋىنا ەلباسىنىڭ بٸرنەشە رەت نازار اۋدارعاندىعىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. وعان قازاقستان سۋديالارى وداعىنىڭ V سەزٸندە سٶيلەگەن سٶزٸ دەلەل: «سوت تەرتٸبٸندە قارالۋى تيٸس داۋلار سانىن, ولاردى شەشۋدٸڭ بالامالى سانىن, سونىڭ ٸشٸندە تاتۋلاستىرۋ ەرەكەتٸ مەن مەدياتسييانى ەنگٸزۋ ماڭىزدى».
ال سۋديالاردىڭ VII سەزٸندە داۋلاردى سوتقا دەيٸن رەتتەۋ تەتٸكتەرٸن ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ مەدياتسييانى قولدانۋدى ودان ەرٸ كەڭەيتۋدٸڭ كەزەكتٸ قادامى رەتٸندە جەكە ساناتتاعى داۋلاردى (جانجالداردى) مەدياتسييا تەرتٸبٸمەن سوتقا دەيٸن رەتتەۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا ٸسكە قوسىلعانى بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. پيلوتتىق جوبا ازاماتتىق سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدە داۋلاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن مەدياتسييا تەرتٸبٸندە سوتقا دەيٸنگٸ رەتتەۋ, تاتۋلاستىرۋ رەسٸمدەرٸن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, ازاماتتاردىڭ سوت شىعىندارىن بارىنشا ازايتۋ, داۋلاردى سوتقا دەيٸن رەتتەۋدە تاراپتاردىڭ مٷددەلٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, تٷرلٸ تۋىندايتىن داۋ-جانجالداردى بەيبٸت جولمەن شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸتٸمگەرشٸلٸك كەلٸسٸمدەر مەن مەدياتسييا ينستيتۋتىن دامىتۋ, ناسيحاتتاۋدى جەنە جوبانى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتەدٸ.
قر جوعارعى سوتىنىڭ تٶراعاسى ق.مەمي «سوتتارعا تٷسكەن ٸستەردٸڭ سانىن ازايتۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداۋ كەرەك جەنە سوتقا دەيٸن شاعىم جاساۋ تەتٸكتەرٸن ەنگٸزۋ شارالارىن قامتي وتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸ مەن ادامداردىڭ قۇقىقتىق مەدەنيەتٸن كٶتەرۋگە ٷلەس قوسۋدى, مەدياتسييا ينستيتۋتىن «ەدٸل بٸتٸمگەر» دەپ اتاۋدى, مەدياتسييانى جانجالدى شەشۋدٸڭ قوسالقى تەسٸلٸ مەن امالى رەتٸندە دامىتا وتىرىپ, زاڭدى قۇقىقتىق پروتسەستٸ ٸزگٸلەندٸرۋ نەتيجەسٸ رەتٸندە, ورتاق تٷيٸسۋ, تاتۋلاستىرۋ, مەمٸلەگە كەلتٸرۋ سىندى ٸزگٸلٸك نيەتكە قولدانۋ ماڭىزدى مەسەلە ەكەنٸن ايتتى. مۇنداي زاڭدى باستامانى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا سوتتار كٶپتەگەن ۇساق جەنە بٸرىڭعاي ٸستەر ازايار ەدٸ, سول كەزدە بٸرتۇتاس سوتتىق ٸس-تەجٸريبەنٸڭ ٶزەكتٸ سۇراقتارىنا نازار اۋدارا الار ەدٸ», – دەدٸ.
ياعني, قولدانىستاعى قر «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭى اتاۋى ەرەكشە بولعانىمەن قازاق حالقى ٷشٸن جات دٷنيە ەمەس. دالا بيلٸگٸنٸڭ دارا تۇلعالارى – تٶلە بي, قازىبەك بي, Əيتەكە بيلەر باستاعان دانا بيلەردٸڭ ەل اراسىنداعى كەز كەلگەن داۋ-دامايدى بٸتٸمگەرشٸلٸك جولىمەن شەشٸپ, حالقىمىزدىڭ بٸرلٸگٸن, جەرٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا اسا نازار اۋدارعان. بۇل «الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ دا قۇنىن كەش» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا العان دارابوز بيلەردٸڭ دəستٷرلٸ بيلٸك جٷرگٸزۋ تəسٸلٸنٸڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە بولادى.
داۋدى شەشۋدٸڭ مەدياتسييانىڭ ەكٸ تاراپىن دا قاناعاتتاندىراتىن نۇسقاسىنا قول جەتكٸزۋ, تاراپتاردىڭ داۋلاسۋشىلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ – مەدياتسييانىڭ ماقساتتارى مىنالار بولىپ تابىلادى. مەدياتسييا ەرٸكتٸلٸك, تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى, مەدياتوردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن بەيتاراپتىلىعى, مەدياتسييا رەسٸمٸنە ارالاسۋعا جول بەرمەۋشٸلٸك, قۇپييالىق قاعيداتتار نەگٸزٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ.
تاراپتاردىڭ مەدياتسييا تۋرالى شارتتا كٶرسەتٸلگەن ٶزارا ەرٸكتٸ نيەت بٸلدٸرۋٸ – مەدياتسييا رەسٸمٸنە قاتىسۋدىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. تاراپتار كەز كەلگەن ساتىدا مەدياتسييادان باس تارتۋعا قۇقىلى. مەدياتسييا بارىسىندا تاراپتار ٶز قالاۋى بويىنشا ٶزدەرٸنٸڭ ماتەريالدىق نەمەسە پروتسەسسۋالدىق قۇقىقتارىن يەلەنۋگە, تالاپتار مٶلشەرٸن ۇلعايتۋعا نەمەسە ازايتۋعا, داۋدان باس تارتۋعا ەرٸكتٸ. تاراپتار مەن ٷشٸنشٸ تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭمەن قورعالاتىن مٷددەلەرٸن بۇزبايتىن, زاڭدا كٶزدەلگەن دە, زاڭدا كٶزدەلمەگەن دە ٶزارا قولايلى كەلٸسٸم نۇسقالارىن تالقىلاۋ ٷشٸن مەسەلەلەردٸ تاڭداۋدا تاراپتار ەركٸن بولادى.
مەدياتسييا – قوعامدى بٸرلەستٸرۋدٸڭ باستى كٷشٸ رەتٸندە كەلٸسٸمگە كەلۋ, داۋلار مەن كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸ ٶزارا تيٸمدٸ شەشٸمگە كەلتٸرۋ, ازاماتتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن داۋلار بويىنشا سوتتان تىس رەتتەۋ, شەشۋ, سوتتاردان تىس تەرتٸپپەن جٷرگٸزۋ ينستيتۋتتار جٷيەسٸن جەنە ونىڭ وڭ تەسٸلدەرٸ مەن تەتٸكتەرٸن ودان جوعارى دامىتۋدى قولعا العان دۇرىس. مەدياتسييانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى كەلٸسپەۋشٸلٸكتەگٸ وڭ جاق پەن كٸنەلٸنٸ انىقتاۋ ەمەس, مەدياتسييانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى تاراپتاردى كونسەنسۋسقا كەلتٸرۋ بولىپ تابىلادى. مەدياتسييا – ٷشٸنشٸ بەيتاراپ كٶزقاراستى ۇستاناتىن تاراپتىڭ, ياعني, مەدياتوردىڭ قاتىسۋىمەن داۋ-جانجالداردى شەشۋدٸڭ بالامالى əدٸسٸ. ول ەكٸ جاقتىڭ ەرٸكتٸلٸك, قۇپييالىق, تەڭ قۇقىلىعىن ساقتاي وتىرىپ, تاراپتاردىڭ ٶزارا تيٸمدٸ بٸتٸمگە كەلۋٸنە جول اشادى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي, اتالمىش زاڭ جەكە جəنە زاڭدى تۇلعالار قاتىساتىن ازاماتتىق, ەڭبەك, وتباسىلىق جəنە ٶزگە دە قۇقىق قاتىناستارىنان, سونداي-اق, ونشا اۋىر ەمەس جəنە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار تۋرالى ٸستەر بويىنشا قىلمىستىق سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ بارىسىندا قارالاتىن داۋلاردى شەشۋگە قولدانىلادى. ال, كەلەسٸ جاعدايدا, ول ەرەكەتكە قابٸلەتسٸز دەپ تانىلعان ادامداردىڭ مٷددەلەرٸنە قاتىستى, تاراپتاردىڭ بٸرٸ مەملەكەتتٸك ورگان بولىپ تابىلاتىن داۋلارعا, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار جəنە مەملەكەتتٸك قىزمەت پەن مەملەكەتتٸك باسقارۋ مٷددەلەرٸنە قارسى ٶزگە دە قىلمىستار تۋرالى ٸستەر بويىنشا قولدانىلمايدى.
سوتتىق رەفورما سوتتىق ٸستەر بويىنشا ۇساق-تٷيەكتٸ سٶزسٸز تٷبٸرٸمەن جويۋدى قاراستىرادى. بٸراق, بٸز قاراپايىم ەمەس جولدىڭ باسىندا تۇرمىز. مەدياتسييانىڭ جٷزەگە اسۋىنا كٶپ كٷش جۇمسالىپ تا جاتىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا عالىمدار مەن پراكتيكتەردٸڭ اراسىندا, بٸزدٸڭ قوعام سوت ٶندٸرٸسٸندە مەدياتسييانى كەڭٸنەن قولدانۋ مەن ونى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا قانداي ٸس ەرەكەتتەر جاسالۋى قاجەت? ەرينە, مەدياتسييا داۋلاسۋشىلاردىڭ جالپى جەنە قۇقىقتىق مەدەنيەتٸنٸڭ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى بولعان جەردە كەڭٸنەن تارالادى. بٸراق, ول جوعارى قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸڭ تۋىنداۋى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە, ونى قالىپتاستىرۋدىڭ تەسٸلٸ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, مەدياتسييا كٶبٸنەسە سوتتان تىس ەرەكەتتەر شەڭبەرٸندە كەڭٸنەن پايدالانىلاتىن بولعاندىقتان, ول ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ. وتاندىق زاڭنىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, مەدياتسييانى دامىتۋدا, ەرينە, مەملەكەتتٸڭ قولداۋىمەن نەگٸزگٸ رٶلدٸ ازاماتتىق قوعام قۇرىلىمى مەن بەلسەندٸلٸك پەن قولداۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اتقارۋى تيٸس.
سوڭعى جىلدار اعىمىندا مەدياتسييانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ وڭ نەتيجەلەرٸ دە كٶرٸنٸس بەرٸپ جاتىر. سونىڭ بٸرٸ بولىپ, قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋداندىق سوتىندا مەدياتسييا ارقىلى قارالعان ٸستەر تۋرالى مەلٸمەتكە توقتالا كەتكەندٸ جٶن كٶردٸم. ياعني, مەدياتسييا بويىنشا 2016 جىلى جالپى العاندا – 2 ازاماتتىق ٸس قارالدى. 2017 جىلى – 2 ازاماتتىق, 2 قىلمىستىق ٸس قارالدى.
«داۋ مۇراتى – بٸتٸم» دەپ سىرىم بابامىز ايتقانداي, تاتۋلاسۋ, بٸتٸمگەرشٸلٸك رەسٸمٸنٸڭ اياسىن كەڭەيتۋگە, حالىقتىڭ داۋدى سوتقا دەيٸن رەتتەۋگە مٷددەلٸ ەتۋگە, قوعامداعى شيەلەنٸستەردٸ تٶمەندەتۋگە وڭ ىقپال ەتەتٸن اتالمىش زاڭ قارقىندى جالعاسۋدا.
قازاق حالقى ٷشٸن بٸتٸمگەرشٸلٸك – بيلٸك ايتۋدىڭ ەڭ وزىق ٶنەگەسٸ. توقسان رۋلى ەلدٸڭ داۋلارىن توعىز اۋىز سٶزبەن تٷيٸندەپ, تاتۋلاستىرىپ وتىرعان دانا بابالارىمىزدىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك ساياساتى ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدە جاڭا سەرپٸنمەن قولعا الىنۋى قۇپتارلىق جايت. قورىتا كەلگەندە, ەلباسى جارلىعىمەن 2011 جىلى قابىلدانعان زاڭ تولىققاندى, كٸدٸرٸسسٸز جٷزەگە اسۋى ٷشٸن باقىلاۋدا بولۋى قاجەت. «مەدياتسييا تۋرالى» زاڭنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن ونىڭ دامۋى ٶركەنيەت كٶشٸنە باتىل بەت تٷزەگەن بٸزدٸڭ قوعامىمىزدا وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ ەكەندٸگٸن ايعاقتايدى.
سامات رىسجانوۆ,
اقتوعاي اۋداندىق
سوتىنىڭ سۋدياسى
.jpeg)