Maqsat Seraly, ekonomist: Import kóbeigen saiyn, ulttyq valiýtamyz álsireidi

Búginde jan-jaqtan saýlaǵan sheteldik taýar men azyq-túlik otandyq kásipkerlerdiń eńsesin tikteýine kedergi keltirip otyr. Importtyq taýarlardy almastyrý saiasatyndaǵy eń basty túitkil – taýardyń baǵasy da, sapasy da emes, shetelderden keletin taýarlar sanynyń kóptigi. Iaǵni, básekelestik óte kúshti degen sóz. Bul jóninde keńirek ekonomist-sarapshy, «Atameken» UKP marketology Maqsat Seraly óz oiymen bólisken edi.

– Qazaqstan ekonomikasynda im­port almastyrý saiasaty bel­sen­di túrde júrgizilip keledi. Bul saia­sattyń el ekonomikasyna tigizer pai­dasy qandai?

– Importty almastyrý saiasaty biz­de sońǵy 7-8 jyldyń tóńireginde óte jaqsy damyp keledi. Munyń birden-bir sebebi, 2008 jyly bastalǵan álemdik daǵdarys Qazaqstan ekonomikasynyń qai deńgeide ekenin kórsetip, eldiń ekonomikalyq saiasatyn naqty taýar óndirýshi sektorlardy nyǵaitýǵa baǵyttaý kerek ekendigin uqtyrdy. Dálirek aitqanda, importtyq taýar­lardy almastyrý máselesi birinshi kezek­ke shyǵaryldy. 2010 jyldan bas­tap importty almastyrý saiasatyn júzege asyrý maqsatynda kóptegen joba­lar iske asyrylyp kele jatyr. 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan «Importty taýarlardy almastyrý» baǵ­dar­lamasy qabyldandy. Ókinishke qarai, sol kezdegi ekonomikalyq jaǵ­daiǵa bailanysty bul baǵdarlama náti­je bere almady. Óitkeni bizdegi óndi­ris sektory mundai úlken qadam­darǵa daiyn emes edi. Óndiris oryndaryndaǵy tehnikalardyń eskirýi, bilikti mamandar tapshylyǵy jáne óndirilgen ónimderdi ótkizý óte kúrdeli bolatyn.

Qazaqstannyń eksporty shikizat jáne aýylsharýashylyq sektoryna bailanysty ekeni jasyryn emes. Jáne el ekonomikasyn alǵa súireitin salalar – aýylsharýashylyǵy jáne shikizat ónerkásibi ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón. Sondyqtan import almastyrý saiasatyn osy salalarda júzege asyrý bizdiń eldiń ekonomikasy úshin tiimdirek. Shaǵyn jáne orta biznestiń negizgi obektisi aýyl sharýashylyǵy salasy. Al osy sektordy damytý úshin taǵy da memlekettik birqatar baǵdarlamalar qabyldandy. Shaǵyn jáne orta biznesti «Damý» qory arqyly qar­jylandyrý baǵdarlamalary júrgizile bas­tady. Memleket «Atameken» UKP arqyly shaǵyn jáne orta biznes ókilderi úshin kedendik jáne ákimshilik kedergilerdi qysqartyp, jan-jaqty kómekter kórsetýde. Búgingi tańda bul qadamdar óz nátijesin berip jatyr. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, zeinetaqy qorynyń da belgili bir mólsheri óndiris salasyn damytýǵa jumsalatyn bolady. Bul ońtaily ádis. Sebebi tájiribe kórsetkendei, aldaǵy 10-15 jylda óndiris pen aýyl sharýashylyǵy salasyn júieli damyta alsaq, bolashaqta ekonomikamyz shikizatqa táýeldilikten qutylatyn bolady. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, import almastyrý saiasatyn júzege asyrý óte mańyzdy.

– Import almastyrý úrdisinde qandai jetistikter men kemshilikter bar?

– Aýyl sharýashylyǵy salasyn alyp qaraityn bolsaq, et pen bi­dai ónimderiniń eksporty joǵary deńgeide, import kólemi óte az. Al naqty ónimderge keletin bolsaq, mundai kórsetkish joq. Máselen, farmatsevtika naryǵynyń 12 paiyzyn ǵana otandyq ónimder quraidy. Bul óte tómen kórsetkish. ShOB jáne qyzmet kórsetý salasynda importtyq taýarlardy almastyrý saiasatyn damytý maqsatynda «Óndiristik jol kartasy-2020» baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵdarlamany júzege asyrý úshin milliardtaǵan qarjy bólindi. Baǵdarlamanyń eń negizgi baǵyty elimizdiń barlyq aimaǵyndaǵy óndiris oryndaryn damytý bolyp tabylady. Ekinshi deńgeili bankter arqyly nesielendirý de qarastyrylǵan. Bul baǵdarlamanyń tiimdiligi, sýbsidiianyń qaitarym paiyzy óte tómen. Ortasha aitqanda, 4-7% aralyǵyndaǵy paiyzdyq kórsetkishpen nesieler beriledi. Bul kórsetkish álem jáne TMD elderimen salystyrǵanda óte tómen ári otandyq kásipkerlerge aitarlyqtai jeńildik. Sońǵy ýaqytta Qazaqstan úkimeti jasa­ǵan importty almastyrý, óndi­ris­ti damytý, shaǵyn jáne orta biz­neske qatysty baǵdarlamalardy Resei Federatsiiasy úlgi retinde alyp jatyr. Bul bizdiń baǵdarlamalardyń nátijeliligin bildiredi.

Baǵdarlamalar kóp, biraq nege naqty ónim joq degen suraqtyń týyndaýy zańdylyq. Ónim bar, biraq onyń naryqta moiyndalýy uzaq protsess. Ónimdi naryqqa engizýdiń ózindik zańdylyqtary bar. Brendtiń tanymaldylyǵy, ónimniń sapalylyǵy jáne baǵasynyń tartymdylyǵy sekildi máseleler birinshi orynda bolýy tiis. Osy pozitsiialar boiynsha bizdiń ónimderdiń sapalylyǵy joǵary, sáikesinshe baǵasy da qymbat. Tutynýshy úshin negizgi faktor baǵa bolyp sanalatyndyqtan, qymbat taýarǵa qyzyqpaýy múmkin. Bul óz kezeginde óndiriske túsetin qarajatty azaitady. Sondyqtan im­port almastyrý saiasatyn myq­tap damytý úshin, óndiriske jum­salatyn shyǵyndardyń jartysyn mem­leket sýbsidiialaý kerek. Iaǵni tehnikalardy, qural-jabdyqtardy lizingke berý degen siiaqty kómekter artyqtyq etpeidi. Munyń bári ónimniń ózindik qunynyń tómendeýine, tutynýshyǵa tiimdi bolýyna áser etedi. 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan «Import almastyrý saiasatynyń» negizgi maqsaty ishki naryqty otandyq ónimdermen 30-50 paiyzǵa deiin qamtamasyz etý bolatyn. Ókinishke qarai, biz bul maqsatqa jete almadyq. Qazaqstandyq ónimderdiń ishki naryqtaǵy úlesi áli kúnge deiin 12-15% tóńireginde qalyp otyr. Biz myna jaitty eskerýimiz kerek, ózin-ózi 100% taýarmen qamtamasyz etip otyrǵan memleket álemde joq. Eger memleket óz naryǵyn túgel ózi qamtamasyz etip, importtyq taýarlardy yǵystyratyn bolsa, álemdik naryqtaǵy jańa tehnologiialardan qalyp qoiady. Qazir elimizde ashylǵan óndiris oryndary memlekettik baǵdarlamalar men sýbsidiialardyń arqasynda jolǵa qoiylýda. Importty almastyrý saiasatyndaǵy bul úrdis óte durys. Sebebi naqty ekonomika sektoryna ǵana emes, qarjy sektoryna da tikelei áser etedi. Shaǵyn jáne orta biznestiń damýy, olardyń naryqty otandyq ónimdermen qamtamasyz etýi ulttyq valiýtamyzdyń turaqty­ly­ǵyna da oń áserin tigizedi. Eger aýylsharýashylyǵy men jeńil ónerkásiptiń basym bóligin elimizde óndiretin bolsaq, qarajat ishki ainalymda júre bastaidy.

– Qazaqstanda aýyl sharýashy­ly­ǵynyń úlesin kóterý kerek ekenin jii aitýdamyz. Bizge mal sharýashylyǵyn da tolyq damytý kerek. Qazirgi álemdik daǵdarys jaǵ­daiynda bul múmkin be?

– Jalpy ishki ónim jan basyna shaqqanda 13,6 myń dollar. Iá,1990 jyldary JIÓ-iń 35 paiyzy aýyl sharýashylyǵy bolatyn. Qazir 5 paiyz ǵana bolyp otyr. Bul daǵdarys aýyl sharýashylyǵynyń úlesin kóterý kerek ekenin kórsetti. Bizdiń atadan dəstúr bolyp kele jatqan mal sharýashylyǵyn tolyq damytý kerek. Bizge úlken jobalar kerek emes, bizge naqty sala kerek jəne tutynýshy korzinasyna kiretin ónimderdi damytý kerek. 2016 jyly JIÓ 2-3 paiyzǵa ósse, bunyń ózi jetistik.

– Málimetterge sensek, 2015 jyly qazaqstandyq kásipkerlerge 260 mlrd teńge sýbsidiia berilipti. Basym kópshiligi aýyl kásipkerleri eken. Kópshilik bul qarjyny óte qomaqty aqsha dep sanaidy…

– Bul týraly shaǵyn jáne orta biznes salasyn qoldaý sharalaryna arnalǵan OKQ brifingi barysynda «Damý» Kásipkerlikti damytý qory» AQ Basqarma tóraiymy Lázzat Ibragimova málimdegen bolatyn. «Naýryz aiynda «Biznestiń jol kartasy – 2020» biznesti qoldaýdyń biryńǵai baǵdarlamasynyń qabyl­da­nýy 2015 jyly shaǵyn jáne biznes salasyn memlekettik qoldaýdaǵy basty jańalyq boldy. Osy baǵdarlama aiasynda biz 1595 kompaniiaǵa qoldaý kórsettik. Olarǵa nesie portfeliniń jalpy somasy – 260 mlrd teńge sýbsidiia berildi. Basym kópshiligi – aýyl kásipkerleri. Biznes salasynyń mamandary 14 paiyzben nesie alsa, onyń jyldyq 10 paiyz kólemindegi qarjysy sýbsidiialandy. Osylaisha, kásipkerler 4 paiyzdy ǵana tólep otyr.

– Qazaqstannyń DSU, EAEO se­kil­di iri ekonomikalyq odaqtarǵa ki­rýge degen talpynysy import almas­tyrý protsesine áser etip otyr ma?

– Ekonomikalyq odaqqa birigetin kez kelgen memleket óz ishki naryǵynyń kem degende 60-80 paiyzyn otandyq ónimdermen qamtamasyz etýi kerek. Ókinishke qarai, odaqqa kirip otyrǵan memleketterdiń eshqaisysy ózin munshalyqty qamtamasyz etip otyrǵan joq. Odaqtas memleketterdiń bir-birine satatyn taýarlary shekteýli. Jańa tehnologiialar men innovatsiialar joq. Biraq naryq turǵysynan alǵanda Eýraziialyq Odaq bizge aýylsharýashylyq jáne shikizat salasyn damytýǵa úlken múmkindikter beredi. 140 mln halqy bar Resei bizdiń taýar óndirýshilerge alyp naryq bolyp otyr. Qazaqstannyń agrarlyq ónimderi reseilik taýarlarǵa qaraǵanda sapaly ári ekologiialyq taza bolyp esepteledi. Keibir derekterge qaraǵanda, reseilik tutynýshylar qazaqstandyq taýarlardy satyp alýǵa yntaly kórinedi. Sebebi bizdiń aýylsharýashyq ónimderine gendik modifikatsiialyq aǵzalar men dámdeýishter, qyshqyldar qosylmaidy. Álemdik naryqta taza, ekologiialyq tamaqtar suranysqa ie. Osy turǵydan bizdiń múmkinshiligimiz joǵary. Bizdiń utar tusymyz osy.

DSU týraly aitar bolsaq, bul álemdik uiymǵa múshelikke ótýimiz elimizdiń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrýy múmkin. Óitkeni ónimder kórshiles Qytai, Resei sekildi alyp naryǵy bar elderge satylady. Bul bizdiń el úshin yńǵaily. Óndiris, infraqurylym damidy, jumys oryndary ashylyp, innovatsiialyq tehnologiialar damidy. Budan memlekettik biýdjetke salyq quiylady. Kásipkerlerdiń arasynda belgili bir deńgeide básekelestik paida bolady. Bul óz aldyna taýardyń sapalylyǵyn arttyryp, baǵa saiasatyna oń áser etedi. Budan utarymyz mol.

– Kedendik kedergilerdiń joiy­lýy­na bailanysty básekelestik kú­sheidi. Otandyq kásiporyndar kór­shiles elderdiń ónimderimen básekege túse ala ma?

– Qazirgi tańdaǵy importtyq taýar­lardy almastyrý saiasatyndaǵy eń basty kedergi taýardyń baǵasy da, sapasy da emes, shetelderden keletin taýarlar sanynyń kóptigi. Iaǵni, básekelestik óte kúshti. Ekin­shi másele, bizdiń óndiristerdegi shy­ǵyn­nyń deńgeii sheteldik óndiris oryn­darymen salystyrǵanda 2-3 ese joǵary. Úshinshi másele, naryqtyń syiymdylyǵy. Bizdiń halyqtyń sany 16 mln bolǵanymen, al naqty tutynýshylar sany odan da tómen. Iaǵni bizde ár óndirýshiniń túpki tutynýshyny tabýy qiyn. Óńirlerge shyǵarý úshin logistikalyq shyǵyndar kedergi keltirýi múmkin. Munyń barlyǵy taýardyń ózindik qunyn kóterip jiberedi. Al Reseiden keletin taýardyń baǵasy tómenirek. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, bizdiń óndirýshilerdiń básekege qabileti tómendeidi. Biraq soǵan qaramastan, import almastyrýǵa barlyq alǵysharttar daiyn.

– Qazaqstan ekonomikasynyń qai salasynyń importty almas­tyrýǵa múmkindigi joǵary?

– Tamaq ónerkásibin alyp qaraityn bolsaq, et ónimderimen naryqtyń negizgi bóligin ózimiz qamtamasyz etip otyrmyz. Otandyq et óndirýshi kásiporyndar ishki naryqtyń suranysyn ótei almǵan jaǵdaida Resei men Qyrǵyzstannan et ónimderin importtaimyz. Shaǵyn jáne orta biznesti alyp qarasaq, shaǵyn tsehtar damyp keledi. Iri kólemdegi qaita óndirý tsehtary qurylyp, óz ónimderin usynýda. Osy salalar budan ári jumys istei beretin bolsa, aldaǵy 7-8 jylda mindetti túrde biz import almastyrý saiasatynyń oń nátijesine qol jetkizemiz.

– 2016 jyldyń qańtar aiyndaǵy kórsetkishter boiynsha, elimizdiń importy eksporttan edáýir joǵary. Máselen, TMD kóleminde import eksporttan 3 ese, EAEO sheńberinde 4 ese, Qytai arasynda 2 ese basym eken. Osy kórsetkishti azaityp, importtyń ornyn toltyrý úshin ekonomikalyq saiasatta qandai ádis-tásilderdi qoldanýǵa bolady?

– Qazaqstan agrarly el bol­ǵan­­dyqtan, aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn nyǵaitýy tiis. Qazir «QazAgroFinans», «QazAgro­Mar­ke­ting», «QazAgroHolding» sekildi qury­lymdar agrarlyq bizneske kóp mólsherde sýbsidiia, nesie, li­zing bólip otyr. Sheteldik investorlardyń da bul salaǵa degen qyzyǵýshylyǵy joǵary. Qazaqstan úshin aýylsharýashylyǵy salasyn damytýǵa jáne álemdik deńgeide brendke ainalýǵa múmkindik bar. Meniń oiymsha, importty yǵystyryp, otandyq ónimderdiń órkendeýine múmkindik jasaý úshin belgili bir salalardaǵy importqa kedendik kvota engizip, otandyq ónimderge basymdyq berý kerek. Osyndai shekteýler qoisaq, importtyq taýarlar azaiyp, tutynýshylar otandyq taýarlardy satyp alady. Biraq múlde shektep tastaýǵa da bolmaidy. Sebebi tutynýshyda únemi tańdaý bolýy kerek.

– Biýdjet tabysyn ulǵaitý qashanda basty másele bolyp qalýda. Árkim ártúrli joldy usynyp keledi…

– Ishki naryqty ózimiz toltyryp, memlekettendirý protsesterin júrgizý kerek. Muny munai qory oryndarynan bastaǵan durys. Sebebi munai biýdjetke túsetin paidanyń basym bóligin quraidy. Bizdegi munai salasynda investorlar nege kóp? Sebebi munaidan túsken paidanyń 90 paiyzy solardyń qaltasynda ketedi. Tek 10 paiyzy ǵana biýdjetke túsedi. Bul óte tiimsiz. Eger biz munai qorlarynyń kem degende 50 paiyzyn memlekettendiretin bolsaq, biýdjetke keletin tabys kóbeier edi.

– Al ishki naryqty qandai jolmen toltyrýǵa bolady? 

– Syrttan keletin taýarlarǵa shekteý, kvota qoiý kerek. Negizgi kvota qoiylmaiynsha, ishki naryqta ne jasasań da esh nátije bermeidi. Bizge et, sút ónimderine kvota engizip, syrttan kelýge tyiym salý qajet. Sonda ózimizdiń óndiris damidy. Basqa sektorlarǵa jol ashylady. Sútten ári qarai iogýrt shyǵaryla bastaidy. Iogýrttan keiin qaimaq, irimshik shyǵarýdy qolǵa alady. Mundaida otandyq óndirýshiler bir ret qana shyǵyndalady, shetelden qajetti tehnikany ǵana ákeledi. Buǵan qarajat jetkilikti, sebebi onyń ishki naryqta satylymy bar. Eger sheteldiń sút ónimderin kirgizbesek, halyq ózimizden shyqqan ónimderdi alady. Aýyl sharýashylyǵyna kvota engizip, úsh jyl ýaqyt bersinshi. Úsh jyldyń ishinde aýyl sharýashylyǵy keremet damyp alady. Mal bar, jún bar, sóitip, toqyma ónerkásibi ózi-aq damidy. Osylaisha, jeńil ónerkásipke jol ashylady. Ishki naryqtyń 85 paiyzy shetten keletin importtyq taýarlar bolyp otyr. Importtyq taýarlardyń sany kóbeigen saiyn, ulttyq valiýtamyz álsireidi.

– Osy turǵydan salystyra qara­saq, byltyrǵy jyl qorytyn­dy­synda Ózbekstan bizden edáýir alda eken… 

– Óitkeni Ózbekstan aýyl sharýashylyǵyn, jeńil ónerkásip, mashina jasaýdy ózderi qamtamasyz etip otyr. Olarda importtyq taýarlarǵa zańnamalar bar. Iaǵni shetelden keletin taýarlardy kirgizbeidi. Mysaly, Borjomi sýyn alaiyq. Ol sý Ózbekstanda satylmaidy. Óitkeni olardyń ózderiniń sýy bar. Al bizde barlyq importtyq taýar erkin ainalymda júr. Onyń ústine, shaǵyn jáne orta kásipkerlerimiz olarǵa tótep bere almaidy. Sondyqtan zardabyn tartyp otyrmyz.

– Demek, bizge de keibir zańnama­lyq qujattardy qaita qaraý kerek shyǵar…

– Ekonomikany qarjylyq emes, zańnamalyq faktorlar qutqarady. Zańnama degenimiz – ishki ekonomikany, otandyq kásipkerlerdi qoldaý maqsatynda memlekettik kedenderge kvota engizý. Kvota bizde óndiriletin taýarlarǵa básekeles zattarǵa sáikes jasalýy qajet. Mysaly, bizde «Saryaǵash» sýy bar. Memleket «Saryaǵash» zaýytyna talap qoiyp: «Eger sen óndiristik qýatyńdy 10 paiyzǵa kóbeitseń, biz 10 paiyzǵa Borjomidiń importyn qysqartamyz» deý kerek. Sonda Saryaǵash zaýyty mol paida tabady. Ekinshi jaǵynan, ónimniń sapasy joǵarylaidy. Sońynda áleýmettik jaǵdai jaqsarady. Jumyspen qamtý, jergilikti biýdjetke qarjy túsirý sekildi kóptegen paidaly faktorlar ózdiginen sheshiledi. Bizdiń odaqtarǵa múshe bolyp, biraz múmkindigimizden airylǵanymyz ras. Biraq dál osyndai jaǵdaida odaqtan shyǵýǵa bolady. Zańnamada «Eger de odaq ulttyq valiýtaǵa áserin tigizse, shyǵýǵa bolady» delingen. Sondyqtan qazirgi tańda bizde odaqtan shyǵýǵa sebep bar. Reseidiń, Qyrǵyzstannyń bizge ziiany tiip jatyr. Sol sebepti, olardan bas tartyp, ózimizdiń ekonomikamyzǵa jumys isteýimiz kerek.

– Memleket ekonomikany saqtaý­dyń tiimdi ádisi retinde ónimderdiń baǵa­syn erkin ainalymǵa jibergen edi. Budan qandai da bir paida kórdik pe? 

– Otandyq kásipkerler shikizatty importtan alady. Sondyqtan baǵany erkin ainalymǵa jiberýge májbúr boldyq. Kóptegen kompaniialar bankrotqa ushyrady, ne úshin? Sebebi búkil qural-jabdyqtardy shetelden qymbat baǵaǵa alyp keldi. Mysaly, «Merkýrii» kompaniiasy nanǵa qosatyn qospalardyń bárin sheteldiń valiýtasyna aldy. Sońynda ne bolǵanyn bilesizder. Bizde ózin júz paiyz qamtamasyz etip jatqan óndiris oryndary sanaýly ǵana. Jeńil ónerkásip, toqyma, nan óndirisi, aýyl sharýashylyǵyna qajetti zattardyń bári sheteldiń valiýtasyna alynady. Baǵany erkin ainalymǵa jibermese, óndirýshi tabys tappaidy. Sońynda óndiris orny bankrotqa ushyraidy. Iaǵni bul jerde memleket ekonomikalyq ahýaldy jaqsartý úshin osylai jasap otyr. Memleket tarapynan muny qadaǵalaý kerek. Óndiris orny óz ónimine degen baǵany qymbattatatyn bolsa, baǵany ne úshin kótergeni jaily ekonomikalyq turǵydan negizdemesi bolýy qajet. Alaida bizde sýbekt kóp bolǵandyqtan, ony qadaǵalaý qiynyraq. Sonda da shetelden tasymaldaityn negizgi dillerlerge baǵany nege kótergeni jaily suraý salǵan durys. Al otandyq óndirýshilerdi qoldaýymyz kerek. Sebebi olar naryqqa bailanysty óz baǵasyn belgilep otyr. Kásipkerdiń negizgi kózdegen maqsaty – paida tabý. Naryq joǵary baǵa bekitse, soǵan umtylady. Bir ǵana munai baǵasynyń tómendeýi bizdegi búkil ekonomikaǵa áserin tigizdi.

– Elimizde otandyq óndirýshiler­di qoldaýǵa baǵyttalǵan túrli baǵ­dar­lamalar qabyldanǵany málim. Olar qanshalyqty deńgeide iske asýda?

– Olardyń nátije bermei otyr­ǵan sebebi, birinshiden, óndiris oryn­dary shikizatty shetelden ákeledi jáne ónimdi túpki tutynýshyǵa jetkizý mehanizmi qalyptaspaǵan. Ekinshiden, bizdiń elde halyq sany az bolǵandyqtan, taýar óndirý tiimsiz. Al logistika qymbat. Sondyqtan biz ár aýyl, ár qalany jeke-jeke damytýymyz kerek. Bir aýyldan konditerlik tseh ashyldy deiik. Onyń keremet úlken bolyp qurylýynyń qajeti joq. Ol tseh aldymen bir aýyldy, sosyn kórshiles aýyldardy qamtamasyz etý arqyly birte-birte ósýi kerek. Biz innovatsiialyq jobalardy qoldaýymyz kerek dep iri kólemdegi tsehtarǵa mán berip júrmiz. Sonyń kóbi keiinnen bankrot bolyp jatady. Óitkeni onyń ózine salynǵan milliardtaǵan dollardy qaitaryp alýdyń yqtimaldylyǵy óte tómen. Bizde infraqurylym damymaǵan. Tasymaldaý qymbatqa túsedi. Qazaqstandy Singapýrmen salystyrýǵa bolmaidy. Singapýrdyń qatty damyp ketken sebebi olarda tasymaldaýdyń kóbisi port arqyly júredi. Al biz teńizge shyǵa almaimyz. Kaspii teńizi arqyly shektesetin elderge bizde port arqyly tasymaldaýǵa múmkindik bar. Biraq ol úshin óndiristi sol teńizge jaqyn jerden ashý kerek.

Qytaida ekonomikanyń barlyq salasy endigi tolyqtai damydy. Qazir olarda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa jer qalmady. Iri zaýyttardy salýǵa ekologiia nashar. Sol sebepti endi tehnologiia salasyn damytyp jatyr. Mashina indýstriiasyna kóńil bólýde. Osylaisha, ekonomikany damytýdyń jańa mehanizmderin oilastyrýda. Iýan tómendegen saiyn, olardyń taýarlarynyń baǵasy tómendeýde. Munyń bizdegi otandyq óndirýshilerge zardaby tiedi. Devalvatsiiaǵa ushyraǵan saiyn, Qytaidyń taýary básekelestikke qabiletti bolyp tur. Odan bólek, bizdiń Ulttyq bank rezervtik valiýta retinde Qytai iýanyn qosqany belgili. Iýan tómendegen saiyn Ulttyq qordaǵy aqsha tómendeidi. Mine, osyndai zardaptary bar. Biraq memlekettik baǵdarlamalardy laiyqty iske asyrsaq, buǵan tótep berýge bolady. Sebebi ekonomikany kóteretin negizgi faktor – ulttyq ónimdi tutyný.

Kezinde qytaidyń ekonomist sarapshysy Genri Liý: «Men Qazaqstandy 1 jyldyń ishinde bai qyla alamyn» degen eken. Ekonomistiń sózinshe, Qazaqstan ekonomikasyn kóterýdiń birneshe tásili bar. Solardyń biri – eldegi munaidy teńgemen satý. Nátijesinde memlekettiń dollarǵa táýeldiligi tómendeidi. Ol mundai keńesti kezinde Qytai úkimetine bergenin, qytailar qazirgi ýaqytta syrtqy saýdany tól valiýtalary – iýanmen júrgizýge kóship jatqanyn aitady. «Men antiamerikandyq emespin» – deidi Genri Liý. Amerikalyqtar qazir munailaryńyzdy dollarmen satyp alyp jatyr. Eger «qara altyndy» teńgemen satsańyzdar, olardyń aktivteri sizderdiń qoldaryńyzǵa ótedi. Nelikten? Sebebi olar munaidan buryn sizderden teńgeni satyp alady. Al teńgeniń valiýtalyq kýrsy Qazaqstan Ulttyq bankiniń qolynda» depti. Genri Liýdiń aitýynsha, basqa memleketter de Qazaqstannyń teńgesin satyp ala bastaidy, óitkeni teńge olarǵa munai satyp alý úshin kerek. Osyndai qadamdarǵa barý arqyly eldiń ishki damýyn, valiýta naryǵyndaǵy pozitsiiasyn nyǵaitýǵa bolady. Al eger teńge halyqqa jetpei jatsa, ony kóp qylyp emissiialaýǵa (basyp shyǵarýǵa) memleket quqyly, óitkeni tólem jetkiliksiz bolyp jatsa, amerikalyqtar da dollardy basyp shyǵara beredi.

– Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan

Dinara Myńjasarqyzy

«Túrkistan» gazeti