بٷگٸندە جان-جاقتان ساۋلاعان شەتەلدٸك تاۋار مەن ازىق-تٷلٸك وتاندىق كەسٸپكەرلەردٸڭ ەڭسەسٸن تٸكتەۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر. يمپورتتىق تاۋارلاردى الماستىرۋ ساياساتىنداعى ەڭ باستى تٷيتكٸل – تاۋاردىڭ باعاسى دا, ساپاسى دا ەمەس, شەتەلدەردەن كەلەتٸن تاۋارلار سانىنىڭ كٶپتٸگٸ. ياعني, بەسەكەلەستٸك ٶتە كٷشتٸ دەگەن سٶز. بۇل جٶنٸندە كەڭٸرەك ەكونوميست-ساراپشى, «اتامەكەن» ۇكپ ماركەتولوگى ماقسات سەرالى ٶز ويىمەن بٶلٸسكەن ەدٸ.
– قازاقستان ەكونوميكاسىندا يمپورت الماستىرۋ ساياساتى بەلسەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل ساياساتتىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگٸزەر پايداسى قانداي?
– يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتى بٸزدە سوڭعى 7-8 جىلدىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶتە جاقسى دامىپ كەلەدٸ. مۇنىڭ بٸردەن-بٸر سەبەبٸ, 2008 جىلى باستالعان ەلەمدٸك داعدارىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنٸن كٶرسەتٸپ, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن ناقتى تاۋار ٶندٸرۋشٸ سەكتورلاردى نىعايتۋعا باعىتتاۋ كەرەك ەكەندٸگٸن ۇقتىردى. دەلٸرەك ايتقاندا, يمپورتتىق تاۋارلاردى الماستىرۋ مەسەلەسٸ بٸرٸنشٸ كەزەككە شىعارىلدى. 2010 جىلدان باستاپ يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا كٶپتەگەن جوبالار ٸسكە اسىرىلىپ كەلە جاتىر. 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «يمپورتتى تاۋارلاردى الماستىرۋ» باعدارلاماسى قابىلداندى. ٶكٸنٸشكە قاراي, سول كەزدەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى بۇل باعدارلاما نەتيجە بەرە المادى. ٶيتكەنٸ بٸزدەگٸ ٶندٸرٸس سەكتورى مۇنداي ٷلكەن قادامدارعا دايىن ەمەس ەدٸ. ٶندٸرٸس ورىندارىنداعى تەحنيكالاردىڭ ەسكٸرۋٸ, بٸلٸكتٸ ماماندار تاپشىلىعى جەنە ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمدەردٸ ٶتكٸزۋ ٶتە كٷردەلٸ بولاتىن.
قازاقستاننىڭ ەكسپورتى شيكٸزات جەنە اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورىنا بايلانىستى ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. جەنە ەل ەكونوميكاسىن العا سٷيرەيتٸن سالالار – اۋىلشارۋاشىلىعى جەنە شيكٸزات ٶنەركەسٸبٸ ەكەنٸن ەستەن شىعارماعانىمىز جٶن. سوندىقتان يمپورت الماستىرۋ ساياساتىن وسى سالالاردا جٷزەگە اسىرۋ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ەكونوميكاسى ٷشٸن تيٸمدٸرەك. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ نەگٸزگٸ وبەكتٸسٸ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى. ال وسى سەكتوردى دامىتۋ ٷشٸن تاعى دا مەملەكەتتٸك بٸرقاتار باعدارلامالار قابىلداندى. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ «دامۋ» قورى ارقىلى قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارى جٷرگٸزٸلە باستادى. مەملەكەت «اتامەكەن» ۇكپ ارقىلى شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن كەدەندٸك جەنە ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ قىسقارتىپ, جان-جاقتى كٶمەكتەر كٶرسەتۋدە. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل قادامدار ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ جاتىر. سوڭعى مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا, زەينەتاقى قورىنىڭ دا بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەرٸ ٶندٸرٸس سالاسىن دامىتۋعا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل وڭتايلى ەدٸس. سەبەبٸ تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, الداعى 10-15 جىلدا ٶندٸرٸس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جٷيەلٸ دامىتا الساق, بولاشاقتا ەكونوميكامىز شيكٸزاتقا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلاتىن بولادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, يمپورت الماستىرۋ ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٶتە ماڭىزدى.
– يمپورت الماستىرۋ ٷردٸسٸندە قانداي جەتٸستٸكتەر مەن كەمشٸلٸكتەر بار?
– اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن الىپ قارايتىن بولساق, ەت پەن بيداي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتى جوعارى دەڭگەيدە, يمپورت كٶلەمٸ ٶتە از. ال ناقتى ٶنٸمدەرگە كەلەتٸن بولساق, مۇنداي كٶرسەتكٸش جوق. مەسەلەن, فارماتسەۆتيكا نارىعىنىڭ 12 پايىزىن عانا وتاندىق ٶنٸمدەر قۇرايدى. بۇل ٶتە تٶمەن كٶرسەتكٸش. شوب جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا يمپورتتىق تاۋارلاردى الماستىرۋ ساياساتىن دامىتۋ ماقساتىندا «ٶندٸرٸستٸك جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ميللياردتاعان قارجى بٶلٸندٸ. باعدارلامانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ باعىتى ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىنداعى ٶندٸرٸس ورىندارىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر ارقىلى نەسيەلەندٸرۋ دە قاراستىرىلعان. بۇل باعدارلامانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ, سۋبسيدييانىڭ قايتارىم پايىزى ٶتە تٶمەن. ورتاشا ايتقاندا, 4-7% ارالىعىنداعى پايىزدىق كٶرسەتكٸشپەن نەسيەلەر بەرٸلەدٸ. بۇل كٶرسەتكٸش ەلەم جەنە تمد ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا ٶتە تٶمەن ەرٸ وتاندىق كەسٸپكەرلەرگە ايتارلىقتاي جەڭٸلدٸك. سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستان ٷكٸمەتٸ جاساعان يمپورتتى الماستىرۋ, ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە قاتىستى باعدارلامالاردى رەسەي فەدەراتسيياسى ٷلگٸ رەتٸندە الىپ جاتىر. بۇل بٸزدٸڭ باعدارلامالاردىڭ نەتيجەلٸلٸگٸن بٸلدٸرەدٸ.
باعدارلامالار كٶپ, بٸراق نەگە ناقتى ٶنٸم جوق دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق. ٶنٸم بار, بٸراق ونىڭ نارىقتا مويىندالۋى ۇزاق پروتسەسس. ٶنٸمدٸ نارىققا ەنگٸزۋدٸڭ ٶزٸندٸك زاڭدىلىقتارى بار. برەندتٸڭ تانىمالدىلىعى, ٶنٸمنٸڭ ساپالىلىعى جەنە باعاسىنىڭ تارتىمدىلىعى سەكٸلدٸ مەسەلەلەر بٸرٸنشٸ ورىندا بولۋى تيٸس. وسى پوزيتسييالار بويىنشا بٸزدٸڭ ٶنٸمدەردٸڭ ساپالىلىعى جوعارى, سەيكەسٸنشە باعاسى دا قىمبات. تۇتىنۋشى ٷشٸن نەگٸزگٸ فاكتور باعا بولىپ سانالاتىندىقتان, قىمبات تاۋارعا قىزىقپاۋى مٷمكٸن. بۇل ٶز كەزەگٸندە ٶندٸرٸسكە تٷسەتٸن قاراجاتتى ازايتادى. سوندىقتان يمپورت الماستىرۋ ساياساتىن مىقتاپ دامىتۋ ٷشٸن, ٶندٸرٸسكە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ جارتىسىن مەملەكەت سۋبسيدييالاۋ كەرەك. ياعني تەحنيكالاردى, قۇرال-جابدىقتاردى ليزينگكە بەرۋ دەگەن سيياقتى كٶمەكتەر ارتىقتىق ەتپەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىنىڭ تٶمەندەۋٸنە, تۇتىنۋشىعا تيٸمدٸ بولۋىنا ەسەر ەتەدٸ. 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «يمپورت الماستىرۋ ساياساتىنىڭ» نەگٸزگٸ ماقساتى ٸشكٸ نارىقتى وتاندىق ٶنٸمدەرمەن 30-50 پايىزعا دەيٸن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز بۇل ماقساتقا جەتە المادىق. قازاقستاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ٸشكٸ نارىقتاعى ٷلەسٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن 12-15% تٶڭٸرەگٸندە قالىپ وتىر. بٸز مىنا جايتتى ەسكەرۋٸمٸز كەرەك, ٶزٸن-ٶزٸ 100% تاۋارمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان مەملەكەت ەلەمدە جوق. ەگەر مەملەكەت ٶز نارىعىن تٷگەل ٶزٸ قامتاماسىز ەتٸپ, يمپورتتىق تاۋارلاردى ىعىستىراتىن بولسا, ەلەمدٸك نارىقتاعى جاڭا تەحنولوگييالاردان قالىپ قويادى. قازٸر ەلٸمٸزدە اشىلعان ٶندٸرٸس ورىندارى مەملەكەتتٸك باعدارلامالار مەن سۋبسيدييالاردىڭ ارقاسىندا جولعا قويىلۋدا. يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتىنداعى بۇل ٷردٸس ٶتە دۇرىس. سەبەبٸ ناقتى ەكونوميكا سەكتورىنا عانا ەمەس, قارجى سەكتورىنا دا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ دامۋى, ولاردىڭ نارىقتى وتاندىق ٶنٸمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋٸ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ تۇراقتىلىعىنا دا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ەگەر اۋىلشارۋاشىلىعى مەن جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸڭ باسىم بٶلٸگٸن ەلٸمٸزدە ٶندٸرەتٸن بولساق, قاراجات ٸشكٸ اينالىمدا جٷرە باستايدى.
– قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٷلەسٸن كٶتەرۋ كەرەك ەكەنٸن جيٸ ايتۋدامىز. بٸزگە مال شارۋاشىلىعىن دا تولىق دامىتۋ كەرەك. قازٸرگٸ ەلەمدٸك داعدارىس جاعدايىندا بۇل مٷمكٸن بە?
– جالپى ٸشكٸ ٶنٸم جان باسىنا شاققاندا 13,6 مىڭ دوللار. يە,1990 جىلدارى جٸٶ-ٸڭ 35 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى بولاتىن. قازٸر 5 پايىز عانا بولىپ وتىر. بۇل داعدارىس اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٷلەسٸن كٶتەرۋ كەرەك ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. بٸزدٸڭ اتادان دəستٷر بولىپ كەلە جاتقان مال شارۋاشىلىعىن تولىق دامىتۋ كەرەك. بٸزگە ٷلكەن جوبالار كەرەك ەمەس, بٸزگە ناقتى سالا كەرەك جəنە تۇتىنۋشى كورزيناسىنا كٸرەتٸن ٶنٸمدەردٸ دامىتۋ كەرەك. 2016 جىلى جٸٶ 2-3 پايىزعا ٶسسە, بۇنىڭ ٶزٸ جەتٸستٸك.
– مەلٸمەتتەرگە سەنسەك, 2015 جىلى قازاقستاندىق كەسiپكەرلەرگە 260 ملرد تەڭگە سۋبسيدييا بەرٸلٸپتٸ. باسىم كٶپشiلiگi اۋىل كەسiپكەرلەرi ەكەن. كٶپشٸلٸك بۇل قارجىنى ٶتە قوماقتى اقشا دەپ سانايدى…
– بۇل تۋرالى شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سالاسىن قولداۋ شارالارىنا ارنالعان وكق بريفينگi بارىسىندا «دامۋ» كەسiپكەرلiكتi دامىتۋ قورى» اق باسقارما تٶرايىمى لەززات يبراگيموۆا مەلiمدەگەن بولاتىن. «ناۋرىز ايىندا «بيزنەستiڭ جول كارتاسى – 2020» بيزنەستi قولداۋدىڭ بiرىڭعاي باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى 2015 جىلى شاعىن جەنە بيزنەس سالاسىن مەملەكەتتiك قولداۋداعى باستى جاڭالىق بولدى. وسى باعدارلاما اياسىندا بiز 1595 كومپانيياعا قولداۋ كٶرسەتتiك. ولارعا نەسيە پورتفەلiنiڭ جالپى سوماسى – 260 ملرد تەڭگە سۋبسيدييا بەرٸلدٸ. باسىم كٶپشiلiگi – اۋىل كەسiپكەرلەرi. بيزنەس سالاسىنىڭ ماماندارى 14 پايىزبەن نەسيە السا, ونىڭ جىلدىق 10 پايىز كٶلەمiندەگi قارجىسى سۋبسيدييالاندى. وسىلايشا, كەسiپكەرلەر 4 پايىزدى عانا تٶلەپ وتىر.
– قازاقستاننىڭ دسۇ, ەاەو سەكٸلدٸ ٸرٸ ەكونوميكالىق وداقتارعا كٸرۋگە دەگەن تالپىنىسى يمپورت الماستىرۋ پروتسەسٸنە ەسەر ەتٸپ وتىر ما?
– ەكونوميكالىق وداققا بٸرٸگەتٸن كەز كەلگەن مەملەكەت ٶز ٸشكٸ نارىعىنىڭ كەم دەگەندە 60-80 پايىزىن وتاندىق ٶنٸمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, وداققا كٸرٸپ وتىرعان مەملەكەتتەردٸڭ ەشقايسىسى ٶزٸن مۇنشالىقتى قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان جوق. وداقتاس مەملەكەتتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە ساتاتىن تاۋارلارى شەكتەۋلٸ. جاڭا تەحنولوگييالار مەن يننوۆاتسييالار جوق. بٸراق نارىق تۇرعىسىنان العاندا ەۋرازييالىق وداق بٸزگە اۋىلشارۋاشىلىق جەنە شيكٸزات سالاسىن دامىتۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. 140 ملن حالقى بار رەسەي بٸزدٸڭ تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرگە الىپ نارىق بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ اگرارلىق ٶنٸمدەرٸ رەسەيلٸك تاۋارلارعا قاراعاندا ساپالى ەرٸ ەكولوگييالىق تازا بولىپ ەسەپتەلەدٸ. كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا, رەسەيلٸك تۇتىنۋشىلار قازاقستاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا ىنتالى كٶرٸنەدٸ. سەبەبٸ بٸزدٸڭ اۋىلشارۋاشىق ٶنٸمدەرٸنە گەندٸك موديفيكاتسييالىق اعزالار مەن دەمدەۋٸشتەر, قىشقىلدار قوسىلمايدى. ەلەمدٸك نارىقتا تازا, ەكولوگييالىق تاماقتار سۇرانىسقا يە. وسى تۇرعىدان بٸزدٸڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز جوعارى. بٸزدٸڭ ۇتار تۇسىمىز وسى.
دسۇ تۋرالى ايتار بولساق, بۇل ەلەمدٸك ۇيىمعا مٷشەلٸككە ٶتۋٸمٸز ەلٸمٸزدٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ ٶنٸمدەر كٶرشٸلەس قىتاي, رەسەي سەكٸلدٸ الىپ نارىعى بار ەلدەرگە ساتىلادى. بۇل بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن ىڭعايلى. ٶندٸرٸس, ينفراقۇرىلىم داميدى, جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار داميدى. بۇدان مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە سالىق قۇيىلادى. كەسٸپكەرلەردٸڭ اراسىندا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە بەسەكەلەستٸك پايدا بولادى. بۇل ٶز الدىنا تاۋاردىڭ ساپالىلىعىن ارتتىرىپ, باعا ساياساتىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ. بۇدان ۇتارىمىز مول.
– كەدەندٸك كەدەرگٸلەردٸڭ جويىلۋىنا بايلانىستى بەسەكەلەستٸك كٷشەيدٸ. وتاندىق كەسٸپورىندار كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ ٶنٸمدەرٸمەن بەسەكەگە تٷسە الا ما?
– قازٸرگٸ تاڭداعى يمپورتتىق تاۋارلاردى الماستىرۋ ساياساتىنداعى ەڭ باستى كەدەرگٸ تاۋاردىڭ باعاسى دا, ساپاسى دا ەمەس, شەتەلدەردەن كەلەتٸن تاۋارلار سانىنىڭ كٶپتٸگٸ. ياعني, بەسەكەلەستٸك ٶتە كٷشتٸ. ەكٸنشٸ مەسەلە, بٸزدٸڭ ٶندٸرٸستەردەگٸ شىعىننىڭ دەڭگەيٸ شەتەلدٸك ٶندٸرٸس ورىندارىمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە جوعارى. ٷشٸنشٸ مەسەلە, نارىقتىڭ سىيىمدىلىعى. بٸزدٸڭ حالىقتىڭ سانى 16 ملن بولعانىمەن, ال ناقتى تۇتىنۋشىلار سانى ودان دا تٶمەن. ياعني بٸزدە ەر ٶندٸرۋشٸنٸڭ تٷپكٸ تۇتىنۋشىنى تابۋى قيىن. ٶڭٸرلەرگە شىعارۋ ٷشٸن لوگيستيكالىق شىعىندار كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. مۇنىڭ بارلىعى تاۋاردىڭ ٶزٸندٸك قۇنىن كٶتەرٸپ جٸبەرەدٸ. ال رەسەيدەن كەلەتٸن تاۋاردىڭ باعاسى تٶمەنٸرەك. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, بٸزدٸڭ ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸ تٶمەندەيدٸ. بٸراق سوعان قاراماستان, يمپورت الماستىرۋعا بارلىق العىشارتتار دايىن.
– قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قاي سالاسىنىڭ يمپورتتى الماستىرۋعا مٷمكٸندٸگٸ جوعارى?
– تاماق ٶنەركەسٸبٸن الىپ قارايتىن بولساق, ەت ٶنٸمدەرٸمەن نارىقتىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن ٶزٸمٸز قامتاماسىز ەتٸپ وتىرمىز. وتاندىق ەت ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورىندار ٸشكٸ نارىقتىڭ سۇرانىسىن ٶتەي المعان جاعدايدا رەسەي مەن قىرعىزستاننان ەت ٶنٸمدەرٸن يمپورتتايمىز. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ الىپ قاراساق, شاعىن تسەحتار دامىپ كەلەدٸ. ٸرٸ كٶلەمدەگٸ قايتا ٶندٸرۋ تسەحتارى قۇرىلىپ, ٶز ٶنٸمدەرٸن ۇسىنۋدا. وسى سالالار بۇدان ەرٸ جۇمىس ٸستەي بەرەتٸن بولسا, الداعى 7-8 جىلدا مٸندەتتٸ تٷردە بٸز يمپورت الماستىرۋ ساياساتىنىڭ وڭ نەتيجەسٸنە قول جەتكٸزەمٸز.
– 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا, ەلٸمٸزدٸڭ يمپورتى ەكسپورتتان ەدەۋٸر جوعارى. مەسەلەن, تمد كٶلەمٸندە يمپورت ەكسپورتتان 3 ەسە, ەاەو شەڭبەرٸندە 4 ەسە, قىتاي اراسىندا 2 ەسە باسىم ەكەن. وسى كٶرسەتكٸشتٸ ازايتىپ, يمپورتتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ەكونوميكالىق ساياساتتا قانداي ەدٸس-تەسٸلدەردٸ قولدانۋعا بولادى?
– قازاقستان اگرارلى ەل بولعاندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعىن نىعايتۋى تيٸس. قازٸر «قازاگروفينانس», «قازاگروماركەتينگ», «قازاگروحولدينگ» سەكٸلدٸ قۇرىلىمدار اگرارلىق بيزنەسكە كٶپ مٶلشەردە سۋبسيدييا, نەسيە, ليزينگ بٶلٸپ وتىر. شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ دا بۇل سالاعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى جوعارى. قازاقستان ٷشٸن اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا جەنە ەلەمدٸك دەڭگەيدە برەندكە اينالۋعا مٷمكٸندٸك بار. مەنٸڭ ويىمشا, يمپورتتى ىعىستىرىپ, وتاندىق ٶنٸمدەردٸڭ ٶركەندەۋٸنە مٷمكٸندٸك جاساۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر سالالارداعى يمپورتقا كەدەندٸك كۆوتا ەنگٸزٸپ, وتاندىق ٶنٸمدەرگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. وسىنداي شەكتەۋلەر قويساق, يمپورتتىق تاۋارلار ازايىپ, تۇتىنۋشىلار وتاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الادى. بٸراق مٷلدە شەكتەپ تاستاۋعا دا بولمايدى. سەبەبٸ تۇتىنۋشىدا ٷنەمٸ تاڭداۋ بولۋى كەرەك.
– بيۋدجەت تابىسىن ۇلعايتۋ قاشاندا باستى مەسەلە بولىپ قالۋدا. ەركٸم ەرتٷرلٸ جولدى ۇسىنىپ كەلەدٸ…
– ٸشكٸ نارىقتى ٶزٸمٸز تولتىرىپ, مەملەكەتتەندٸرۋ پروتسەستەرٸن جٷرگٸزۋ كەرەك. مۇنى مۇناي قورى ورىندارىنان باستاعان دۇرىس. سەبەبٸ مۇناي بيۋدجەتكە تٷسەتٸن پايدانىڭ باسىم بٶلٸگٸن قۇرايدى. بٸزدەگٸ مۇناي سالاسىندا ينۆەستورلار نەگە كٶپ? سەبەبٸ مۇنايدان تٷسكەن پايدانىڭ 90 پايىزى سولاردىڭ قالتاسىندا كەتەدٸ. تەك 10 پايىزى عانا بيۋدجەتكە تٷسەدٸ. بۇل ٶتە تيٸمسٸز. ەگەر بٸز مۇناي قورلارىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن مەملەكەتتەندٸرەتٸن بولساق, بيۋدجەتكە كەلەتٸن تابىس كٶبەيەر ەدٸ.
– ال ٸشكٸ نارىقتى قانداي جولمەن تولتىرۋعا بولادى?
– سىرتتان كەلەتٸن تاۋارلارعا شەكتەۋ, كۆوتا قويۋ كەرەك. نەگٸزگٸ كۆوتا قويىلمايىنشا, ٸشكٸ نارىقتا نە جاساساڭ دا ەش نەتيجە بەرمەيدٸ. بٸزگە ەت, سٷت ٶنٸمدەرٸنە كۆوتا ەنگٸزٸپ, سىرتتان كەلۋگە تىيىم سالۋ قاجەت. سوندا ٶزٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸس داميدى. باسقا سەكتورلارعا جول اشىلادى. سٷتتەن ەرٸ قاراي يوگۋرت شىعارىلا باستايدى. يوگۋرتتان كەيٸن قايماق, ٸرٸمشٸك شىعارۋدى قولعا الادى. مۇندايدا وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەر بٸر رەت قانا شىعىندالادى, شەتەلدەن قاجەتتٸ تەحنيكانى عانا ەكەلەدٸ. بۇعان قاراجات جەتكٸلٸكتٸ, سەبەبٸ ونىڭ ٸشكٸ نارىقتا ساتىلىمى بار. ەگەر شەتەلدٸڭ سٷت ٶنٸمدەرٸن كٸرگٸزبەسەك, حالىق ٶزٸمٸزدەن شىققان ٶنٸمدەردٸ الادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا كۆوتا ەنگٸزٸپ, ٷش جىل ۋاقىت بەرسٸنشٸ. ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى كەرەمەت دامىپ الادى. مال بار, جٷن بار, سٶيتٸپ, توقىما ٶنەركەسٸبٸ ٶزٸ-اق داميدى. وسىلايشا, جەڭٸل ٶنەركەسٸپكە جول اشىلادى. ٸشكٸ نارىقتىڭ 85 پايىزى شەتتەن كەلەتٸن يمپورتتىق تاۋارلار بولىپ وتىر. يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ سانى كٶبەيگەن سايىن, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز ەلسٸرەيدٸ.
– وسى تۇرعىدان سالىستىرا قاراساق, بىلتىرعى جىل قورىتىندىسىندا ٶزبەكستان بٸزدەن ەدەۋٸر الدا ەكەن…
– ٶيتكەنٸ ٶزبەكستان اۋىل شارۋاشىلىعىن, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ, ماشينا جاساۋدى ٶزدەرٸ قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ولاردا يمپورتتىق تاۋارلارعا زاڭنامالار بار. ياعني شەتەلدەن كەلەتٸن تاۋارلاردى كٸرگٸزبەيدٸ. مىسالى, بورجومي سۋىن الايىق. ول سۋ ٶزبەكستاندا ساتىلمايدى. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ سۋى بار. ال بٸزدە بارلىق يمپورتتىق تاۋار ەركٸن اينالىمدا جٷر. ونىڭ ٷستٸنە, شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلەرٸمٸز ولارعا تٶتەپ بەرە المايدى. سوندىقتان زاردابىن تارتىپ وتىرمىز.
– دەمەك, بٸزگە دە كەيبٸر زاڭنامالىق قۇجاتتاردى قايتا قاراۋ كەرەك شىعار…
– ەكونوميكانى قارجىلىق ەمەس, زاڭنامالىق فاكتورلار قۇتقارادى. زاڭناما دەگەنٸمٸز – ٸشكٸ ەكونوميكانى, وتاندىق كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەتتٸك كەدەندەرگە كۆوتا ەنگٸزۋ. كۆوتا بٸزدە ٶندٸرٸلەتٸن تاۋارلارعا بەسەكەلەس زاتتارعا سەيكەس جاسالۋى قاجەت. مىسالى, بٸزدە «سارىاعاش» سۋى بار. مەملەكەت «سارىاعاش» زاۋىتىنا تالاپ قويىپ: «ەگەر سەن ٶندٸرٸستٸك قۋاتىڭدى 10 پايىزعا كٶبەيتسەڭ, بٸز 10 پايىزعا بورجوميدٸڭ يمپورتىن قىسقارتامىز» دەۋ كەرەك. سوندا سارىاعاش زاۋىتى مول پايدا تابادى. ەكٸنشٸ جاعىنان, ٶنٸمنٸڭ ساپاسى جوعارىلايدى. سوڭىندا ەلەۋمەتتٸك جاعداي جاقسارادى. جۇمىسپەن قامتۋ, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتكە قارجى تٷسٸرۋ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن پايدالى فاكتورلار ٶزدٸگٸنەن شەشٸلەدٸ. بٸزدٸڭ وداقتارعا مٷشە بولىپ, بٸراز مٷمكٸندٸگٸمٸزدەن ايرىلعانىمىز راس. بٸراق دەل وسىنداي جاعدايدا وداقتان شىعۋعا بولادى. زاڭنامادا «ەگەر دە وداق ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ەسەرٸن تيگٸزسە, شىعۋعا بولادى» دەلٸنگەن. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدە وداقتان شىعۋعا سەبەپ بار. رەسەيدٸڭ, قىرعىزستاننىڭ بٸزگە زييانى تيٸپ جاتىر. سول سەبەپتٸ, ولاردان باس تارتىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك.
– مەملەكەت ەكونوميكانى ساقتاۋدىڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸ رەتٸندە ٶنٸمدەردٸڭ باعاسىن ەركٸن اينالىمعا جٸبەرگەن ەدٸ. بۇدان قانداي دا بٸر پايدا كٶردٸك پە?
– وتاندىق كەسٸپكەرلەر شيكٸزاتتى يمپورتتان الادى. سوندىقتان باعانى ەركٸن اينالىمعا جٸبەرۋگە مەجبٷر بولدىق. كٶپتەگەن كومپانييالار بانكروتقا ۇشىرادى, نە ٷشٸن? سەبەبٸ بٷكٸل قۇرال-جابدىقتاردى شەتەلدەن قىمبات باعاعا الىپ كەلدٸ. مىسالى, «مەركۋريي» كومپانيياسى نانعا قوساتىن قوسپالاردىڭ بەرٸن شەتەلدٸڭ ۆاليۋتاسىنا الدى. سوڭىندا نە بولعانىن بٸلەسٸزدەر. بٸزدە ٶزٸن جٷز پايىز قامتاماسىز ەتٸپ جاتقان ٶندٸرٸس ورىندارى ساناۋلى عانا. جەڭٸل ٶنەركەسٸپ, توقىما, نان ٶندٸرٸسٸ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتٸ زاتتاردىڭ بەرٸ شەتەلدٸڭ ۆاليۋتاسىنا الىنادى. باعانى ەركٸن اينالىمعا جٸبەرمەسە, ٶندٸرۋشٸ تابىس تاپپايدى. سوڭىندا ٶندٸرٸس ورنى بانكروتقا ۇشىرايدى. ياعني بۇل جەردە مەملەكەت ەكونوميكالىق احۋالدى جاقسارتۋ ٷشٸن وسىلاي جاساپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان مۇنى قاداعالاۋ كەرەك. ٶندٸرٸس ورنى ٶز ٶنٸمٸنە دەگەن باعانى قىمباتتاتاتىن بولسا, باعانى نە ٷشٸن كٶتەرگەنٸ جايلى ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگٸزدەمەسٸ بولۋى قاجەت. الايدا بٸزدە سۋبەكت كٶپ بولعاندىقتان, ونى قاداعالاۋ قيىنىراق. سوندا دا شەتەلدەن تاسىمالدايتىن نەگٸزگٸ ديللەرلەرگە باعانى نەگە كٶتەرگەنٸ جايلى سۇراۋ سالعان دۇرىس. ال وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ ولار نارىققا بايلانىستى ٶز باعاسىن بەلگٸلەپ وتىر. كەسٸپكەردٸڭ نەگٸزگٸ كٶزدەگەن ماقساتى – پايدا تابۋ. نارىق جوعارى باعا بەكٸتسە, سوعان ۇمتىلادى. بٸر عانا مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ بٸزدەگٸ بٷكٸل ەكونوميكاعا ەسەرٸن تيگٸزدٸ.
– ەلٸمٸزدە وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋعا باعىتتالعان تٷرلٸ باعدارلامالار قابىلدانعانى مەلٸم. ولار قانشالىقتى دەڭگەيدە ٸسكە اسۋدا?
– ولاردىڭ نەتيجە بەرمەي وتىرعان سەبەبٸ, بٸرٸنشٸدەن, ٶندٸرٸس ورىندارى شيكٸزاتتى شەتەلدەن ەكەلەدٸ جەنە ٶنٸمدٸ تٷپكٸ تۇتىنۋشىعا جەتكٸزۋ مەحانيزمٸ قالىپتاسپاعان. ەكٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ەلدە حالىق سانى از بولعاندىقتان, تاۋار ٶندٸرۋ تيٸمسٸز. ال لوگيستيكا قىمبات. سوندىقتان بٸز ەر اۋىل, ەر قالانى جەكە-جەكە دامىتۋىمىز كەرەك. بٸر اۋىلدان كونديتەرلٸك تسەح اشىلدى دەيٸك. ونىڭ كەرەمەت ٷلكەن بولىپ قۇرىلۋىنىڭ قاجەتٸ جوق. ول تسەح الدىمەن بٸر اۋىلدى, سوسىن كٶرشٸلەس اۋىلداردى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى بٸرتە-بٸرتە ٶسۋٸ كەرەك. بٸز يننوۆاتسييالىق جوبالاردى قولداۋىمىز كەرەك دەپ ٸرٸ كٶلەمدەگٸ تسەحتارعا مەن بەرٸپ جٷرمٸز. سونىڭ كٶبٸ كەيٸننەن بانكروت بولىپ جاتادى. ٶيتكەنٸ ونىڭ ٶزٸنە سالىنعان ميللياردتاعان دوللاردى قايتارىپ الۋدىڭ ىقتيمالدىلىعى ٶتە تٶمەن. بٸزدە ينفراقۇرىلىم دامىماعان. تاسىمالداۋ قىمباتقا تٷسەدٸ. قازاقستاندى سينگاپۋرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. سينگاپۋردىڭ قاتتى دامىپ كەتكەن سەبەبٸ ولاردا تاسىمالداۋدىڭ كٶبٸسٸ پورت ارقىلى جٷرەدٸ. ال بٸز تەڭٸزگە شىعا المايمىز. كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى شەكتەسەتٸن ەلدەرگە بٸزدە پورت ارقىلى تاسىمالداۋعا مٷمكٸندٸك بار. بٸراق ول ٷشٸن ٶندٸرٸستٸ سول تەڭٸزگە جاقىن جەردەن اشۋ كەرەك.
قىتايدا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى ەندٸگٸ تولىقتاي دامىدى. قازٸر ولاردا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جەر قالمادى. ٸرٸ زاۋىتتاردى سالۋعا ەكولوگييا ناشار. سول سەبەپتٸ ەندٸ تەحنولوگييا سالاسىن دامىتىپ جاتىر. ماشينا يندۋستريياسىنا كٶڭٸل بٶلۋدە. وسىلايشا, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرٸن ويلاستىرۋدا. يۋان تٶمەندەگەن سايىن, ولاردىڭ تاۋارلارىنىڭ باعاسى تٶمەندەۋدە. مۇنىڭ بٸزدەگٸ وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرگە زاردابى تيەدٸ. دەۆالۆاتسيياعا ۇشىراعان سايىن, قىتايدىڭ تاۋارى بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸ بولىپ تۇر. ودان بٶلەك, بٸزدٸڭ ۇلتتىق بانك رەزەرۆتٸك ۆاليۋتا رەتٸندە قىتاي يۋانىن قوسقانى بەلگٸلٸ. يۋان تٶمەندەگەن سايىن ۇلتتىق قورداعى اقشا تٶمەندەيدٸ. مٸنە, وسىنداي زارداپتارى بار. بٸراق مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى لايىقتى ٸسكە اسىرساق, بۇعان تٶتەپ بەرۋگە بولادى. سەبەبٸ ەكونوميكانى كٶتەرەتٸن نەگٸزگٸ فاكتور – ۇلتتىق ٶنٸمدٸ تۇتىنۋ.
كەزٸندە قىتايدىڭ ەكونوميست ساراپشىسى گەنري ليۋ: «مەن قازاقستاندى 1 جىلدىڭ ٸشٸندە باي قىلا الامىن» دەگەن ەكەن. ەكونوميستٸڭ سٶزٸنشە, قازاقستان ەكونوميكاسىن كٶتەرۋدٸڭ بٸرنەشە تەسٸلٸ بار. سولاردىڭ بٸرٸ – ەلدەگٸ مۇنايدى تەڭگەمەن ساتۋ. نەتيجەسٸندە مەملەكەتتٸڭ دوللارعا تەۋەلدٸلٸگٸ تٶمەندەيدٸ. ول مۇنداي كەڭەستٸ كەزٸندە قىتاي ٷكٸمەتٸنە بەرگەنٸن, قىتايلار قازٸرگٸ ۋاقىتتا سىرتقى ساۋدانى تٶل ۆاليۋتالارى – يۋانمەن جٷرگٸزۋگە كٶشٸپ جاتقانىن ايتادى. «مەن انتيامەريكاندىق ەمەسپٸن» – دەيدٸ گەنري ليۋ. امەريكالىقتار قازٸر مۇنايلارىڭىزدى دوللارمەن ساتىپ الىپ جاتىر. ەگەر «قارا التىندى» تەڭگەمەن ساتساڭىزدار, ولاردىڭ اكتيۆتەرٸ سٸزدەردٸڭ قولدارىڭىزعا ٶتەدٸ. نەلٸكتەن? سەبەبٸ ولار مۇنايدان بۇرىن سٸزدەردەن تەڭگەنٸ ساتىپ الادى. ال تەڭگەنٸڭ ۆاليۋتالىق كۋرسى قازاقستان ۇلتتىق بانكٸنٸڭ قولىندا» دەپتٸ. گەنري ليۋدٸڭ ايتۋىنشا, باسقا مەملەكەتتەر دە قازاقستاننىڭ تەڭگەسٸن ساتىپ الا باستايدى, ٶيتكەنٸ تەڭگە ولارعا مۇناي ساتىپ الۋ ٷشٸن كەرەك. وسىنداي قادامدارعا بارۋ ارقىلى ەلدٸڭ ٸشكٸ دامۋىن, ۆاليۋتا نارىعىنداعى پوزيتسيياسىن نىعايتۋعا بولادى. ال ەگەر تەڭگە حالىققا جەتپەي جاتسا, ونى كٶپ قىلىپ ەميسسييالاۋعا (باسىپ شىعارۋعا) مەملەكەت قۇقىلى, ٶيتكەنٸ تٶلەم جەتكٸلٸكسٸز بولىپ جاتسا, امەريكالىقتار دا دوللاردى باسىپ شىعارا بەرەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان
دينارا مىڭجاسارقىزى
«تٷركٸستان» گازەتٸ
