Kenesary hannyń bas súiegi tabylyp, jýyq arada elge ákelinetin boldy. Bul týraly Tarih jáne etnologiia Institýtynyń direktory, tarih ǵylymdarynyń doktory Ziiabek Qabyldinov súiinshiledi.
«Súiinshi! Kenesary hannyń bas súiegi tabyldy. Meni Uly hannyń bas súiegin elge qaitarý týraly eksperttik komissiia quramyna qosty.
Búgin bizdiń Ulttyq tarihymyzdyń jańa kezeńi bastalady. Búgin bizdiń Qazaqstan men Resei arasyndaǵy áriptestik (dostyq) qarym-qatynasymyzdyń tipti, bólek kezeńi bastalady.
Resei Mádeniet ministrligi tarapynan Kenesary hannyń bas súiegin Qazaqstanǵa qaitarý jónindegi reseilik eksperttik quramǵa shaqyrtý aldym jáne óz kelisimimdi berdim. Óitkeni, Kenesary hannyń bas súiegi tabyldy.
Dál qazir Hannyń bas súieginiń qaidan tabylǵany nemese qazir qaida turǵany týraly egjei-tegjeili aita almaimyn. Bul jerde diplomatiialyq hám formaldy máseleler bar. Al Uly hannyń bas súiegin Qazaqstanǵa qaitarý týraly bastama Resei biliginiń joǵary laýazymdy tulǵalary tarapynan bolǵany anyq», - dep jazdy Ziiabek Qabyldinov.
(Segodnia nachinaet svoi otchet sovershenno novyi etap v nashei natsionalnoi istorii. Segodnia v istorii vzaimootnoshenii mejdý dvýmia nashimi drýjestvennymi gosýdarstvami – Rossiei i Kazahstanom - nachinaetsia kachestvenno inoi etap ýglýbleniia dalneishih dobrososedskih i mirnyh otnoshenii:
Ia polýchil priglashenie so storony Ministerstva kýltýry Rossii po vhojdeniiý v sostav rossiiskoi ekspertnoi komissii po vozvrasheniiý cherepa hana Kenesary. Ia dal soglasie. Delo v tom, chto... Naiden cherep Velikogo Hana Kenesary!
Ia ne mogý peredat tonkosti ego obnarýjeniia ili nyneshnego mestonahojdeniia: nýjny nekie formalnosti i nebolshie diplomaticheskie tonkosti. No to, chto initsiativa ishodit so storony vysshego rýkovodstva Rossii – ochevidna!).
Biz professor Ziiabek Ermuhanulynyń ózine habarlasyp, máseleniń mán-jaiyn surap-bildik. Ol atalǵan aqparatty rastap, Kenesary hannyń bas súiegin elge qaitarý týraly jumystar bastalǵanyn jáne joǵaryda ózi jazǵandai, dál qazir bul istiń óte kúrdeli ekenin, diplomatiialyq hám formaldy máselelerdi eskere otyryp, Hannyń bas súiegin elge qaitarý jumystaryn dabyra qylmai, yń-shyńsyz aiaqtaý kerektigin aitty.
Kenesary qazaq úshin kim?
Ziiabek Qabyldinov:
- 2022 jyly Qazaqtyń Uly Hanynyń biri, Kenesary Qasymulynyń ómirge kelgenine (1802-1847) 220 jyl tolady. Orystyń áigili ǵalymy, tarihshy ári geograf, etnogenezdiń avtory L.N.Gýmilevtyń pikirinshe qol astyndaǵy halyqtyń janashyry, kórshiles memleketter qurmet tutqan, jaýlary syilaǵan Uly Dalanyń naǵyz tulǵasy Kenesary bolǵan.
Patshalyq Reseidiń áskerileri men sheneýnikter qyzmet talaby boiynsha Han Kenege qarsy soǵyssa da, oǵan shynaiy baǵa berip, «Has Batyr», «Qyrǵyz dalasynyń mitridaty», «Búlikshil sultan», «Batyl basshy», «Qyrǵyzdyń ulttyq batyry», «Barlyǵyn talqandaýshy dala daýyly», «Qyrǵyzdyń Shámili», «Uly batyr», «Dala batyry» jáne basqa dep atap, qurmet tutqan.
Óziniń naǵyz adamǵa tán qasietteri arqyly áigili basshy óziniń janyna túrli ulttar men ulystardyń ókilderin toptastyra bildi. Kóterilisshiler arasynda qazaqtan bólek, orystar men bashqurttar, qaraqalpaqtar men ózbekter, tatarlar men poliaktar bolǵan. Olardyń keibiri qazaq hanynyń senimine ie bolyp, tipti joǵary laýazymdardy da iemdengen.
Mysaly Kenesarynyń hatshysy burynǵy orys sarbazy bolsa, onyń súiikti inisi Naýryzbai sultannyń shabarmany da Nikolai Gýbin esimdi orys bolǵan. Bedashev pen Malkin esimdi orys sarbazdary han áskeriniń otriadtaryn basqarǵan. Mysaly Malkindi qazaqtar «Kichik» dep ataǵan. Ol jeńilmeitin palýan edi, sondyqtan da ony han «Batyr Murat» atty laqap atpen ataǵan. Keiinnen ol otanyna qaitqysy kelgende, Kenesary qasyna tórt qazaqtyń batyryn qosyp, otanyna jibergen. Araǵa ýaqyt salyp ol qazaq hanyna qaita oralyp, qazaqtyń azattyǵy úshin kúresin ary jalǵastyrady.
Tatar ókili Álim Iagýdin Áskeri Keńestiń múshesi bolsa, ondaǵan jyldar boiy hannyń diplomatiialyq qyzmetin Saidaq-qoja Ospanov esimdi ózbek basqardy. Olardyń barlyǵy Kenesary áskerine júielilik engizip, kóterilisshilerge áskeri jáne basqarý tájiribelerin berdi. Bul týraly L.Meier bylai dep atap ótedi: «Kenesaryny sipattaǵan sátte onyń orys tutqyndaryna óte ádiletti qaraǵanyn atap ótý kerek. Bul fakt kóptegen mysaldarmen bekitiledi. Ol ózine ózgelerdi sendire alý boiynsha uly qasietke ie edi. Onda birneshe orys áskeri soǵysty». Kenesary urysqa qabiletti 20 myń áskerdi jasaqtai bildi. Ol Shyńǵyshan ispetti óz áskerin ondyqqa, júzdikke jáne myńdyqqa bóldi. Urys dalasynda erlik tanytyp, kózge túsken batyrlarǵa ol «júzbasy» jáne «myńbasy» ataqtaryn berdi.
Kenesary mergenderdiń basyn qosyp, «mergenbasy» basshylyq etetin erekshe jasaq qurdy. Orys áskeriniń mysalynda ol óz áskerlerine erekshe aiyrym belgilerin jasatty. XIX ǵasyrdaǵy qazaq dalasyn jaqsy bilgen aǵylshyn zertteýshisi T.V.Atkinson bylai dep jazdy: «Kenesary qyrǵyzdardan (qazaqtar) keremet ásker jasaqtady. Maǵan kópshilik jigitterdiń naiza men baltany urysta keremet qoldanýy kúshi basym jaýmen soǵysýǵa múmkindik bergenin aitty. Olarda myqty ofitserler bolsa, qyrǵyzdar álemdegi eń myqty kavaleriiany quraityn edi!».
Túiin. Han Keneniń bas súiegin elge qaitarý týraly sóz Qazaqstan Táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldardan beri aitylyp keledi. Túrli minberlerden, túrli laýazym ieleli, tarihshylar men ziialy qaýym ókilderi, saiasatkerler jáne qazaq halqy:«Qazaqtyń sońǵy Hany – Kenesarynyń bas súiegin elge ákelmei tolaiym toi bolmaidy», - dep keldik.
Sonymen, Uly Hannyń bas súiegi men jeke zattary (myltyǵy, dýlyǵasy jáne t.b) Qazaqstanǵa oralýyna birneshe apta nemese birneshe ai ǵana qaldy. Hannyń bas súiegi elge ákelinetin bolsa, Táýelsizdiktiń týy jelbirei túsip, memleket qurýshy qazaq halqynyń rýhy kóteriler edi! Kenesary Hannyń taǵdyry qazaq tarihynan esh ýaqytta bólinbeidi. Endeshe, sol kúndi asyǵa kúteiik...
