كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ تابىلىپ, جۋىق ارادا ەلگە ەكەلٸنەتٸن بولدى. بۇل تۋرالى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زييابەك قابىلدينوۆ سٷيٸنشٸلەدٸ.
«سٷيٸنشٸ! كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ تابىلدى. مەنٸ ۇلى حاننىڭ باس سٷيەگٸن ەلگە قايتارۋ تۋرالى ەكسپەرتتٸك كوميسسييا قۇرامىنا قوستى.
بٷگٸن بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالادى. بٷگٸن بٸزدٸڭ قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك (دوستىق) قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ تٸپتٸ, بٶلەك كەزەڭٸ باستالادى.
رەسەي مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ تاراپىنان كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸن قازاقستانعا قايتارۋ جٶنٸندەگٸ رەسەيلٸك ەكسپەرتتٸك قۇرامعا شاقىرتۋ الدىم جەنە ٶز كەلٸسٸمٸمدٸ بەردٸم. ٶيتكەنٸ, كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸ تابىلدى.
دەل قازٸر حاننىڭ باس سٷيەگٸنٸڭ قايدان تابىلعانى نەمەسە قازٸر قايدا تۇرعانى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتا المايمىن. بۇل جەردە ديپلوماتييالىق ھەم فورمالدى مەسەلەلەر بار. ال ۇلى حاننىڭ باس سٷيەگٸن قازاقستانعا قايتارۋ تۋرالى باستاما رەسەي بيلٸگٸنٸڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارى تاراپىنان بولعانى انىق», - دەپ جازدى زييابەك قابىلدينوۆ.
(سەگودنيا ناچيناەت سۆوي وتچەت سوۆەرشەننو نوۆىي ەتاپ ۆ ناشەي ناتسيونالنوي يستوريي. سەگودنيا ۆ يستوريي ۆزايمووتنوشەنيي مەجدۋ دۆۋميا ناشيمي درۋجەستۆەننىمي گوسۋدارستۆامي – روسسيەي ي كازاحستانوم - ناچيناەتسيا كاچەستۆەننو ينوي ەتاپ ۋگلۋبلەنييا دالنەيشيح دوبروسوسەدسكيح ي ميرنىح وتنوشەنيي:
يا پولۋچيل پريگلاشەنيە سو ستورونى مينيستەرستۆا كۋلتۋرى روسسيي پو ۆحوجدەنييۋ ۆ سوستاۆ روسسييسكوي ەكسپەرتنوي كوميسسيي پو ۆوزۆراششەنييۋ چەرەپا حانا كەنەسارى. يا دال سوگلاسيە. دەلو ۆ توم, چتو... نايدەن چەرەپ ۆەليكوگو حانا كەنەسارى!
يا نە موگۋ پەرەدات تونكوستي ەگو وبنارۋجەنييا يلي نىنەشنەگو مەستوناحوجدەنييا: نۋجنى نەكيە فورمالنوستي ي نەبولشيە ديپلوماتيچەسكيە تونكوستي. نو تو, چتو ينيتسياتيۆا يسحوديت سو ستورونى ۆىسشەگو رۋكوۆودستۆا روسسيي – وچەۆيدنا!).
بٸز پروفەسسور زييابەك ەرمۇحانۇلىنىڭ ٶزٸنە حابارلاسىپ, مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن سۇراپ-بٸلدٸك. ول اتالعان اقپاراتتى راستاپ, كەنەسارى حاننىڭ باس سٷيەگٸن ەلگە قايتارۋ تۋرالى جۇمىستار باستالعانىن جەنە جوعارىدا ٶزٸ جازعانداي, دەل قازٸر بۇل ٸستٸڭ ٶتە كٷردەلٸ ەكەنٸن, ديپلوماتييالىق ھەم فورمالدى مەسەلەلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, حاننىڭ باس سٷيەگٸن ەلگە قايتارۋ جۇمىستارىن دابىرا قىلماي, ىڭ-شىڭسىز اياقتاۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
كەنەسارى قازاق ٷشٸن كٸم?
زييابەك قابىلدينوۆ:
- 2022 جىلى قازاقتىڭ ۇلى حانىنىڭ بٸرٸ, كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ ٶمٸرگە كەلگەنٸنە (1802-1847) 220 جىل تولادى. ورىستىڭ ەيگٸلٸ عالىمى, تاريحشى ەرٸ گەوگراف, ەتنوگەنەزدٸڭ اۆتورى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە قول استىنداعى حالىقتىڭ جاناشىرى, كٶرشٸلەس مەملەكەتتەر قۇرمەت تۇتقان, جاۋلارى سىيلاعان ۇلى دالانىڭ ناعىز تۇلعاسى كەنەسارى بولعان.
پاتشالىق رەسەيدٸڭ ەسكەريلەرٸ مەن شەنەۋنٸكتەر قىزمەت تالابى بويىنشا حان كەنەگە قارسى سوعىسسا دا, وعان شىنايى باعا بەرٸپ, «حاس باتىر», «قىرعىز دالاسىنىڭ ميتريداتى», «بٷلٸكشٸل سۇلتان», «باتىل باسشى», «قىرعىزدىڭ ۇلتتىق باتىرى», «بارلىعىن تالقانداۋشى دالا داۋىلى», «قىرعىزدىڭ شەمٸلٸ», «ۇلى باتىر», «دالا باتىرى» جەنە باسقا دەپ اتاپ, قۇرمەت تۇتقان.
ٶزٸنٸڭ ناعىز ادامعا تەن قاسيەتتەرٸ ارقىلى ەيگٸلٸ باسشى ٶزٸنٸڭ جانىنا تٷرلٸ ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ٶكٸلدەرٸن توپتاستىرا بٸلدٸ. كٶتەرٸلٸسشٸلەر اراسىندا قازاقتان بٶلەك, ورىستار مەن باشقۇرتتار, قاراقالپاقتار مەن ٶزبەكتەر, تاتارلار مەن پولياكتار بولعان. ولاردىڭ كەيبٸرٸ قازاق حانىنىڭ سەنٸمٸنە يە بولىپ, تٸپتٸ جوعارى لاۋازىمداردى دا يەمدەنگەن.
مىسالى كەنەسارىنىڭ حاتشىسى بۇرىنعى ورىس ساربازى بولسا, ونىڭ سٷيٸكتٸ ٸنٸسٸ ناۋرىزباي سۇلتاننىڭ شابارمانى دا نيكولاي گۋبين ەسٸمدٸ ورىس بولعان. بەداشەۆ پەن مالكين ەسٸمدٸ ورىس ساربازدارى حان ەسكەرٸنٸڭ وتريادتارىن باسقارعان. مىسالى مالكيندٸ قازاقتار «كيچيك» دەپ اتاعان. ول جەڭٸلمەيتٸن پالۋان ەدٸ, سوندىقتان دا ونى حان «باتىر مۇرات» اتتى لاقاپ اتپەن اتاعان. كەيٸننەن ول وتانىنا قايتقىسى كەلگەندە, كەنەسارى قاسىنا تٶرت قازاقتىڭ باتىرىن قوسىپ, وتانىنا جٸبەرگەن. اراعا ۋاقىت سالىپ ول قازاق حانىنا قايتا ورالىپ, قازاقتىڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسٸن ارى جالعاستىرادى.
تاتار ٶكٸلٸ ەلٸم ياگۋدين ەسكەري كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ بولسا, ونداعان جىلدار بويى حاننىڭ ديپلوماتييالىق قىزمەتٸن سايداق-قوجا وسپانوۆ ەسٸمدٸ ٶزبەك باسقاردى. ولاردىڭ بارلىعى كەنەسارى ەسكەرٸنە جٷيەلٸلٸك ەنگٸزٸپ, كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە ەسكەري جەنە باسقارۋ تەجٸريبەلەرٸن بەردٸ. بۇل تۋرالى ل.مەيەر بىلاي دەپ اتاپ ٶتەدٸ: «كەنەسارىنى سيپاتتاعان سەتتە ونىڭ ورىس تۇتقىندارىنا ٶتە ەدٸلەتتٸ قاراعانىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. بۇل فاكت كٶپتەگەن مىسالدارمەن بەكٸتٸلەدٸ. ول ٶزٸنە ٶزگەلەردٸ سەندٸرە الۋ بويىنشا ۇلى قاسيەتكە يە ەدٸ. وندا بٸرنەشە ورىس ەسكەرٸ سوعىستى». كەنەسارى ۇرىسقا قابٸلەتتٸ 20 مىڭ ەسكەردٸ جاساقتاي بٸلدٸ. ول شىڭعىسحان ٸسپەتتٸ ٶز ەسكەرٸن وندىققا, جٷزدٸككە جەنە مىڭدىققا بٶلدٸ. ۇرىس دالاسىندا ەرلٸك تانىتىپ, كٶزگە تٷسكەن باتىرلارعا ول «جٷزباسى» جەنە «مىڭباسى» اتاقتارىن بەردٸ.
كەنەسارى مەرگەندەردٸڭ باسىن قوسىپ, «مەرگەنباسى» باسشىلىق ەتەتٸن ەرەكشە جاساق قۇردى. ورىس ەسكەرٸنٸڭ مىسالىندا ول ٶز ەسكەرلەرٸنە ەرەكشە ايىرىم بەلگٸلەرٸن جاساتتى. XIX عاسىرداعى قازاق دالاسىن جاقسى بٸلگەن اعىلشىن زەرتتەۋشٸسٸ ت.ۆ.اتكينسون بىلاي دەپ جازدى: «كەنەسارى قىرعىزداردان (قازاقتار) كەرەمەت ەسكەر جاساقتادى. ماعان كٶپشٸلٸك جٸگٸتتەردٸڭ نايزا مەن بالتانى ۇرىستا كەرەمەت قولدانۋى كٷشٸ باسىم جاۋمەن سوعىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸن ايتتى. ولاردا مىقتى وفيتسەرلەر بولسا, قىرعىزدار ەلەمدەگٸ ەڭ مىقتى كاۆالەرييانى قۇرايتىن ەدٸ!».
تٷيٸن. حان كەنەنٸڭ باس سٷيەگٸن ەلگە قايتارۋ تۋرالى سٶز قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العان العاشقى جىلداردان بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ. تٷرلٸ مٸنبەرلەردەن, تٷرلٸ لاۋازىم يەلەلٸ, تاريحشىلار مەن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, ساياساتكەرلەر جەنە قازاق حالقى:«قازاقتىڭ سوڭعى حانى – كەنەسارىنىڭ باس سٷيەگٸن ەلگە ەكەلمەي تولايىم توي بولمايدى», - دەپ كەلدٸك.
سونىمەن, ۇلى حاننىڭ باس سٷيەگٸ مەن جەكە زاتتارى (مىلتىعى, دۋلىعاسى جەنە ت.ب) قازاقستانعا ورالۋىنا بٸرنەشە اپتا نەمەسە بٸرنەشە اي عانا قالدى. حاننىڭ باس سٷيەگٸ ەلگە ەكەلٸنەتٸن بولسا, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تۋى جەلبٸرەي تٷسٸپ, مەملەكەت قۇرۋشى قازاق حالقىنىڭ رۋحى كٶتەرٸلەر ەدٸ! كەنەسارى حاننىڭ تاعدىرى قازاق تاريحىنان ەش ۋاقىتتا بٶلٸنبەيدٸ. ەندەشە, سول كٷندٸ اسىعا كٷتەيٸك...
