Táýelsizdik jyldarynan beri tarihymyzdy qaita tarazylaý qolǵa myqtap alyndy. Shyndyqqa júginsek, bul igi iske muryndyq bolǵan tarihshylar emes, úkimet, joǵarǵy bilik edi. Sonaý «Mádeni mura» baǵdarlamasynan tartyp keshegi «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq» mereitoiyna deiin qanshama baǵdarlamalar jolǵa qoiyldy, neshelegen is-sharalar ótkizildi.
Munyń ishinde «Abaidyń 150 jyldyq» mereitoiy, «Taraz qalasynyń 2000 jyldyq» mereitoiy, 2015 jylǵy «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq» mereitoiy qatarlylar IýNESKO kóleminde, halqaralyq deńgeide dúrkiretip ótkizildi. Qysqa ǵana ýaqyt ishinde elimiz ekonomika jaǵynan ǵana emes, tarihi, mádeni jaǵynan da tutas planetaǵa tanymal boldy. Bul turǵyda halqymyz arheologtarǵa, arhitektorlarǵa zor alǵys aitýǵa tiis. Sondai-aq, ólketanýshylarǵa, tiltanýshylarǵa, jazýshy-qalamgerlerge, qysqasy, «áýesqoi tarihshy» dep atalatyn asa eńbekker, erek daryndy jandarǵa qaryzdarmyz. Eger olardyń eńbegi bolmasa, osynsha aýqymdy jumys atqarylmas ta edi. Tipti, áýesqoi tarihshylardyń kóbi sonshalyqty zor eńbegine qazynadan kók tiyn aqy alǵan joq. Hosh, deńiz. Endi taqyrypqa tike kiriselik.
Shyńǵyshan tarihyn zertteýdegi, shyndyǵynda qazaq tarihyn zertteýdegi taǵy bir úlken kedergi – keibir kisilerdiń «kásipqoi tarihshy» degen ataqty betke ustap alyp, jalǵan aqparat berýi nemese negizsiz, dáieksiz sóileýi. Olar merzimdi basylymdardy, ǵalamtor saittaryn qoia salyp, endi memlekettik telearnalarda esh shimirikpesten ótirik, tarihi derektik negizi joq daqpyrttardy taratyp, halyqtyń tarihi sanasyn shatastyratyn deńgeige deiin jetti. Sózimiz dáiekti bolý úshin birer mysal keltire keteiin.
Jýyrda «Ashyǵyn aitqanda» (2016) tok-shoýynda «Shyńǵyshannyń tegi kim? Shyńǵyshan mońǵol ma, álde qazaq pa?» degen taqyrypta pikirsaiys ótkizildi. Sonda Qarjaýbai Sartqojauly myrza Qubylai qaǵannyń bir orda tarihshysy 1224 jyly eń alǵashqy, eń shynaiy jylnamalyq eńbek qaldyrǵanyn aitty. Buǵan, árine, kóp sandy kórermen bas shulǵydy, sendi. Olar: «Mońǵoldar uly halyq eken ǵoi, al bizder – qazaqtar, solardyń tarihyna jarmasyp júrgen sorly halyq ekemiz-aý» degen oiǵa qaldy. Talaiynyń tarihi sanasy tumandandy, óz halqyna degen maqtanysh sezimi salqyndap, ulttyq rýhy jasydy. Óitpeishi, myna sózdi múiizi qaraǵaidai «kásipqoi tarihshy» aityp otyr ǵoi. Al shyndyǵynda bul sóz esh tarihi derektik negizi joq, oidan oiystyrylǵan shylǵi ótirik bolatyn. Onyń múlde jalǵan aqparat ekeni mynada:
Al Aryqbuqa jáne Úkitei áýletinen shyqqan Qaidaý (Qaidý) han, Shaǵatai áýletinen shyqqan Dýa (Daýa) han úshtigi, sondai-aq Joshy áýletinen shyqqan bir bólim sultandar Qubylaiǵa qaǵandyq taqty berse de, ulys astanasyn – Qaraqorymdy, iaǵni, Shyńǵyshannyń qarashańyraǵyn bermedi. Osylaisha, Qubylai qaǵan eldi Hanbalyqta (qazirgi Beijińde) otyryp bileýge májbúr boldy. Óitkeni, aǵalary ári ulys bileýshisi Móńke qaǵan bir inisine, osy Qubylaiǵa bul kúndegi Qytai (QHR) aýmaǵyn, taǵy bir inisine, Áleke (Húlákó) hanǵa Ámýdiń batysynan Mysyrǵa (Egipetke) deiingi jerdi enshilep bergen bolatyn. Qubylai qaǵan osy zańdy basymdylyǵyn tiimdi paidalandy: ári Qytaidy qamtyǵan Shyǵys jáne Ońtústik Aziiany ózine tiianaq etti, ári muhit arqyly Áleke hanmen ushtasyp, Túrkistan men Maýrannahrdy jáne Desti qypshaqty eki búiirden qysyp ustady. Aǵaiyndy ekeýiniń arasyndaǵy taktikalyq, strategiialyq áriptestik olardyń muragerleri tusynda da, Temir qaǵan men Qazan han zamanynda da óz jalǵasyn taýyp otyrdy. Sóitip olar Shyńǵyshan qurǵan uly imperiianyń tutastyǵyn taǵy jarty ǵasyrdan artyq ýaqytqa deiin berik ustap tura aldy. Orda ulyǵy ári bas tarihshy, dáriger, qoja áýletinen shyqqan qart ǵulama Ráshid ád-Din óziniń «Jámih at-taýarih» atty uly tarihi eńbeginde osylai jazady. Sondai-aq, bul tarihi entsiklopediialyq eńbek Qazan hannyń uiymdastyrýymen, joǵarydaǵy avtordyń jetekshiligimen jazylǵan resmi tarihi qujat ekenin de nazarda ustaýymyz kerek. Onda túrik jáne álem tarihyna qatysty asa joǵary ǵylymi qunǵa ie jazba derekter bolýmen birge, dúniejúziniń yqylymdar kartasy, jol-qatynas kartasy, solarmen qosa, iri memleket qairatkerleriniń túrli-tústi sýretteri bar bolatyn. Dúniejúzi kólemindegi eshbir shyńǵyshantanýshy bul uly tarihi qujatty ainalyp ótken emes ári budan bylai da eshkim olai ete almaidy. Al Qarjaýbai Sartqojauly myrzanyń ózi 50-60 jyldai dámdes bolǵan MHR halqy úshin orasan «azamattyq» jasap, osynaý tarihi derekterdi belshesinen basyp ótpekke joǵarydaǵysha tyrashtanyp baqqanyna bárimiz de kýá boldyq.
Qarjaýbai myrza sol jolǵy tok-shoýda taǵy bir shiki pikir, dúmbilez aqpar aityp qaldy. Ol myrzanyń aitysynsha: «móńgý» degen sóz mońǵolsha «kúmis» degen maǵyna beredi eken-mys. Munda da eki túrli anyqsyzdyq bar. Birinshiden, ol mundai úlgidegi etnonimdi qaidan tapty eken? Ekinshiden, ol muny Shyńǵyshan tarihyndaǵy qai etnonimge balama esebinde qoldanyp otyr eken? Oilana kele, bul dúbára ataýdy Qarjaýbai myrza qazirgi qytailardyń osy kúngi mońǵol halqyn «myń-gý» (蒙古) nemese «myń-gý zý» (蒙古族) dep ataitynyn aýdarmalar arqyly ne oqyp, ne estip qalǵan bolsa kerek dep shamaladyq. Al bul etnonimniń ierogliftik maǵnasyna kelsek, odan avtor oilaǵandai «kúmis» túgili, qola degen de maǵyna shyqpaidy. Taratyp aitsaq: «myń» (蒙) nadan, bilimsiz, «gý» (古) kóne, eski degen maǵynalardy beredi. Bul arada bizdiń baýyrymyzdyń mońǵol halqy úshin alhimik bolýynyń, joq jerden kúmis qorytýynyń eshbir ǵylymi negizi joq.
Ekinshi anyqsyzdyqqa kelsek, Qarjaýbai myrzanyń «móńgú» degen etnonimi ámbebap kúide tarihi qujattardaǵy moǵol etnoniminiń ornyna da júre beretin bolsa kerek dep topshyladyq. Shyntýaitynda, senimdi tarihi qujattarǵa jasalǵan aýdarmalarda moǵol ataýy «myń-ý-yr» (蒙兀儿), «myń-ý» (蒙兀) dep qytaishalanady. Aitalyq, «Tarihi Ráshididiń» qytaisha aýdarmasynda osyndai qoldanystar bar. Tipti «Qupiia shejirede» de Qarjaýbai myrzanyń «móńgýine» sáikes qoldanys joq. Onda «mań-ho-ly» (忙豁勒), «da-da» (达达) syndy qoldanystar bar. Bulardyń aldyńǵysy, óz kezeginde R. ád-Din men Á. Bahadurdyń moǵol etnonimine bergen etimologiialyq túsindirmesine úiles keledi. Sońǵysyna, «da-da» nusqasyna kelsek, ol tatar etnoniminiń qytaisha balamasy bolyp tabylady. Bul arada da Mońǵoliia halyq respýblikasy halqynyń upaiyna alhimiia jasaýdyń nemese lotereia oinaýdyń jóni joq. Óitkeni munda Qarjaýbai myrza aitqan «kúmis» joq, moǵol jáne tatar bar. Moǵolǵa keiin taǵy toqtalamyz, al tatar – sonaý máńgitas mátinderine aty bádizdelgen túrki etnosy. Bizdiń tasqa qashalǵan tarihymyzdy mońǵol halqyna tartyp áperýge bir emes, myń Qarjaýbai Sartqojaulynyń da shamasy kelmeidi.
Osydan (2016 j. 23 aqpannan) birneshe kún buryn ǵalamtordan «Shyńǵys handy jerleý rásimi» atty maqala oqydym. Onyń avtory taǵy da Qarjaýbai Sartqojauly myrza bolyp shyqty. Avtor óz sózin: «Sońǵy jyldary álem oqyrmandarynyń Shyńǵys hanǵa degen qyzyǵýshylyqtary arta tústi. Onyń ólimi, jerlengen oryny, týǵan jeri týraly kóp aityla bastady. Basqalardy aitpaǵanda ózimizdiń qazaq oqyrmandary Shyńǵys handy qazaq etip jasaýǵa atsalysyp jatyr», – dep bastaǵan eken.
Oý, Qarjaýbai myrza, siz «Sońǵy jyldary…» degen sózdi qandai negizben aittyńyz? Sonaý HII ǵ. sońy men HIII ǵ. basynan bastap Shyńǵyshan taqyryby álemdik tarihtyń kúntártibinen qashan túsip edi? Kerisinshe, kókten túskendei bolyp bul taqyrypqa nazary endi ǵana aýyp júrgen myna siz ben biz ǵoi. Sizdiń atalmysh sózińizge sengen kisi «Tarihi jahangýshai» men «Jámih at-taýariqty» da «kesheli-búgin jazylǵan eken ǵoi» dep qalyp júrer. Árine, Plano Karpini, Ýilliiam Rýbrýk, Marko Polo qatarly batystyq avtorlar da siz aitqandai «sońǵy jyldardaǵy» kisiler emes. Á. Bahadur, M. Dýlati, Q. Jalaiyri qatarly babalarymyzdy da «sońǵy jyldardaǵy» tarihshylar dep eshkim aita almaidy. Kerek deseńiz, joǵarydaǵy aty nemese avtory aitylǵan eńbekterdiń Batys tilderine aýdarylǵanyna da neshe ondaǵan, tipti, júzdegen jyldar ótti. Osynsha ýaqytty «sońǵy jyldary» dep eshkim aitpaidy. Óitkeni, búgingi jurttyń báriniń keminde arifmetikalyq bilimnen saýaty bar. Endeshe, sizdiń «Sońǵy jyldary álem oqyrmandarynyń Shyńǵys hanǵa degen qyzyǵýshylyqtary arta tústi» degenińizben, tek, ózińizben pikirles adamdar ǵana keliser. Árine, onda da shyndyq turǵysynan emes, kóńil jyqpastyq úshin ǵana «kelisetin» shyǵar.
Qarjaýbai myrza, myna: «Taýdyń qorǵaýshysy ekolog-militsiia Baiarsaihannyń aitýynsha, bul taýǵa jat ulttyń adamdary, odan soń áielder shyǵýǵa tiym salynǵan. Qazaqtardy mońǵol tekti halyq dep esepteitindikten bizge qarsylyq bildirmedi» – degenińizdi qaita bir oqyp kórińizshi. Osy da deni durys kisiniń sózi me? Siz ózińizdi kim deseńiz – sol dei berersiz, erik ózińizde. Biraq, Qazaqty mońǵol deýge moraldyq turǵydan da, zańdyq turǵydan da qyldai qaqyńyz, eshqandai quzyretińiz joq. Qazaqtyń túrik tekti halyq ekenin, túriktiń qarashańyraǵynda otyrǵanyn kúlli álem biledi. Kezinde Turǵut Ozal atamyz: «Túrkiiada meni qosqanda 70 million qazaq bar» – degen edi, taiaýda Ahmet Dáýitoǵly myrza: «Túrkiiada meni qosqanda 78 million 600 myń qazaq bar» – dep aǵynan jaryldy. Uly tulǵalarymyz túrik halyqtarynyń birligi, baqyty úshin osylai dedi. Al siz, Qarjaýbai Sartqojauly myrza: «Qazaqtardy mońǵol tekti halyq…» – degen negizsiz sózdi kim úshin aittyńyz? Álde, álgi «ekolog-militsiianyń» bir atym nasybaiyna bola kúlli qazaq halqyn satqyńyz keldi me? Bul, bilimniń taiaz-tereńdigin bylai qoiǵanda, adamnyń esiniń durys-burystyǵyna syn bolatyndai beipil sóz ǵoi. Erteńgi kúni sol «ekolog-militsiiańyz» ózderińniń «tarihshy-ǵalymdaryń» aitqan edi dep taǵy neni qońyrsytatynyn bir Qudai ózi bilsin?!
Uly Shyńǵyshan: «Aitylǵan sóz – atylǵan oqpen teń… sondyqtan, sóilemes buryn oilanyp alý kerek», – degen eken. Qaǵan babanyń osynaý ósietin qazaq halqy maqalǵa ainaldyryp, kúni búginge deiin jadynda saqtap keledi. Al sizdiń bar armanyńyz Shyńǵyshandy mońǵol etý bolǵandyqtan, antyńyz jat halyqqa ábden aýǵandyqtan, ata ósietinen múlde beihabar bolǵansyz. «Qaǵynǵan qulan qaǵynan jeridi» – degen osy da.
Dál osynyń kerisinshe, kei kisiler mońǵoldy túrikke jatqyzbaqshy bolady. Bunyń da eshbir ǵylymi negizi joq. Ony anyqtaý tom-tom kitap aqtaryp dálel izdeýdi de qajet etpeidi. Ulttyń eń basty belgisi onyń negizgi sózdik qory. Osy turǵydan kelsek, mońǵoldyń adam (hún), aspan (ogtorgýi), jer (gazar), juldyz (od), ai (sar), kún (nar) sekildi eń baiyrǵy ataýlary jáne birden júzge deiingi barlyq san esimderi túrik tilderindegi sáikesti ataýlarǵa múlde uqsamaidy. Tek, tórt (dóróv) degen san esiminiń bastapqy «dór-» býyny ǵana túrikshesine sál-pál uqsaidy. Demek, mońǵol halqynyń tili, o basta túrikterden múlde basqasha bolǵan. Iaǵni, olar túrik tildi, túrik tekti halyq emes. Al sharýashylyqqa qatysty mal, tól, qunan, dónen, t.b. sózderdiń dybystyq jaqtan uqsas nemese jýyq kelýi, mońǵoldardyń osy sózderdi túrikterden alǵanyn kórsetedi. Bul beine bizdiń orys jáne basqa tilderden kóptegen ataý, terminderdi qabyldaǵanymyz sekildi tildik qubylys. Túrik tilinen mońǵoldan basqa da kóptegen halyqtar sóz qabyldaǵan. Áýel deseńiz, syrttan ataý qabyldaýǵa iqýatsyz qytai tiliniń ózinde de kóptegen túrki sózder bar. Aitalyq, «shy-li-sun» (猞猁狲) – sileýsin, «iań-shy-li» (羊(qoi)猞猁) – qoi sileýsin, «ma-shy-li» (马(at)猞猁) – at sileýsin, «nań» (馕) – nan, «ái-je» (娭毑) – áje, «úi» (寓) – úi, t.b. degendei. Bul túrik tiliniń qytai tiline jasaǵan yqpalyn kórsetedi. Alaida, buǵan qarap eki tildi – bir til, eki halyqty – bir halyq deýge bolmaidy. Mońǵol ulty turǵysynan da dál osyndai ǵylymi kózqaras ustanǵan oryndy. Ult – tek, ony teksizdikpen shatastyrýǵa, qazaqty kóringenniń qanjyǵasyna bailaý úshin tyrashtanýǵa eshkimniń qaqysy joq. Mundai bailaýsyz, tiianaqsyz tujyrymsymaqtar, kerisinshe, aitýshysynyń óziniń teksizdigin, paiymsyzdyǵyn kórsetýi múmkin. Kórshi elmen tatý bolý – kórshi elge satylý degen sóz emes, ekeýiniń mándik parqy bar.
Qarjaýbai myrza, siz tarihtaǵy moǵol men búgingi mońǵoldy, tarihtaǵy Moǵolstan men búgingi Mońǵoliiany áli paryqtai almai júrgen siiaqtysyz. Tarihtaǵy moǵoldar – Shyńǵyshan moǵoldary: kerei, naiman, arǵyn, alshyn, úisin, dýlat, jalaiyr, t.b. túrik rý-arystary. Tarihtaǵy Moǵolstan – búgingi Jetisý ólkesi. Muny bilý asa qiynǵa soqpaidy. Ol úshin basqany emes, tek, M. Dýlati jazǵan «Tarihi Rashididi» oqysańyz da jetkilikti. Onda Moǵolstan – Jetisý, Ile alqaby ekeni, tipti, biz Alataý, Tianshan dep atap júrgen taýlardyń Moǵol taýy dep atalǵany anyq jazylǵan. Demek, Shyńǵyshandy «mońǵol» deýshilerdiń sózinde eshqandai tarihi qujattyq negiz, ǵylymi dáiektilik joq.
Bul turǵyda eskermese bolmaityn taǵy bir senimdi tarihi derek bar. «Jámih at-taýarihtyń» Qubylai qaǵanǵa arnalǵan taraýynda jáne basqa da mórtti tustarynda Aryqbuqanyń ordasy Ile alqabynda bolǵany týraly aitylady. Al Aryqbuqa Tóleniń, ol Shyńǵyshannyń qarashańyraǵynda otyrǵany bizge tarihi qujattardan belgili. Endeshe, bul derek te Shyńǵyshannyń atamekeni Mońǵoliiada emes, Moǵolstanda – Jetisý ólkesinde, Qazaq jerinde bolǵanyn bultaryssyz, anyq kórsetip beredi. Jalpy alǵanda, Shyńǵyshan áýletiniń ishki taq talasy Jetisý, Túrkistan jáne Qashǵariia ólkelerinde ótken. R. ád-Din búgingi Mońǵoliia jeri týraly, tek, orman jurtyn nemese Shyńǵyshanǵa qarsylardyń Sibirge bekinýin baiandaǵan mazmundarda ǵana sóz qozǵaidy, tipti ol jaq jóninde óte sirek aitady.
Tarihi derek solai deidi, Qarjaýbai Sartqojauly myrza. Endeshe, siz MHR halqy úshin eńbegińiz esh, tuzyńyz sor bolyp beker aram terge malshynyp júrsiz. Ózińiz aitqandai «tarihshy-ǵalym» bola turyp, osynaý uly tarihnamany tolyq bir qaitara oqyp shyqpaǵanyńyz ári ókinishti, ári uiat qylyq. Qaidaǵy bir «móńgý», «Táńir baba», «qazaq mońǵol tekti» degen dáieksiz, túsiniksiz sózderińizben ózińizge de, ózgeńizge de jeńistik ápere almaisyz. Iaǵni, shyndyqqa qurylǵan resmi, aqiqat tarihi derekter sýaittyqpen qiystyrylǵan solqyldaq, jalǵan syltaýlarǵa eshqashan des bermek emes.
Qarjaýbai myrza, atalmysh maqalańyzda Mońǵoliianyń birtalai jer-sý attaryn atap kórsetipsiz, alaida, sonyń bári Shyǵyshanǵa qatysty tarihi qujattarda joq qoi. Ony tarihpen arnaýly shuǵyldanbaǵan qazaqtardy aldaý úshin jazdyńyz ba, álde mońǵoldarǵa degen súiispenshiligińizdi áigileý úshin jazdyńyz ba? Al Orhon, Onon, Kerýlen degen úsh ózenge kelsek, olar Shyńǵyshannyń atamekenindegi ózenderge aty jaǵynan uqsaǵanymen, gidrografiialyq sipattamasy jaǵynan olarmen múlde kereǵar. Qaraqorymda uzaq aialdap qaitqan batystyq P. Karpini ondaǵy ózenderdiń uly tulǵadan alyp qaraǵanda shyǵystan batysqa qarai aǵatynyn anyqtap sýrettegen. Alaida, Hentei taýynan bastaý alatyn atalmysh ózender buǵan múlde qarama-qarsy baǵytta aǵatyny jurtqa aian ǵoi. Sondai-aq, atalmysh batystyq avtor Ile alqabynda Orǵan atty jerdiń bar ekenin de atap kórsetken. P. Karpini, G. (Ý.) Rýbrýk syndy eki batystyq avtor da Shyńǵyshannyń atamekenine Ileniń Balqashqa quiar saǵasynan óte salyp kóp uzamai jetedi, ony ońtústiktegi taýly óńirden kóredi. Olar Qaraqorymdy da, Úkitei qaǵan, Kúiik han, Móńke qaǵan ordalaryn da osy aimaqtan jolyqtyrady. Ekeýiniń de Shyńǵyshan áýleti ordasyna kelip qaitqan sapar esteliginiń topografiialyq, marshrýttyq sipattamalary osy Jetisý ólkesimen shekteledi. Sonymen birge olar Shyńǵyshan atamekeniniń qala-kentti, egin-jaily, sharýashylyqqa qolaily, qulpyryp turǵan aimaq ekenin sýrettep kórsetken. Bul sipattaýlardy basqa tarihi qujattar da tolyqtai túsedi. «Tarihi jahangýshai» Shyńǵyshannyń atamekeninde órik máýelep ósetini týraly anyq derek beredi. Al siz Hentei bókteri týraly: «Shópti sipalap, ár talyn ustap iiskep kórip jatyrmyz. Uzyndyǵy 8-10 sm shamasynda ósken» – dep jazǵan ekensiz. Osynyń ózi de siz tabynyp otyrǵan ólkeniń tarihi qujattarda jazylǵan jer emes ekenin dáleldep beredi. Naqty aitsaq, dalanyń shóbi tyrbiyp, «8-10 sm» bolyp, óse almai jatqan ólkede egin-jai, baý-baqsha qaidan bolsyn. Demek, siz – Qarjaýbai Sartqojauly myrza, qazaq tarihyn mońǵolǵa tartyp áperem dep bosqa tyrashtanyp júrsiz.
Onyń ústine: «Ǵajap! Bir erekshe jaǵymdy iis ańqidy. Boidy balqytyp jan-júregińdi tynyshtandyrǵandai ma qalai?! Buryn-sońdy talai taýǵa shyǵyp júrgende mundai sezimde bolmaǵan edim. Ishtei janǵa jaily, ǵajaiyp iiske tańqalyp jattym», – degen shabytty sózderińiz de kúlki shaqyrady. Sonda qalai? Siz «Jer jannaty – Jetisýda», «Arqanyń kerbez, sulý Kókshetaýynda», shuǵynyǵy narttai qulpyrǵan «Asqar Altaida» kózińizge kigiz tartyp, tanaýyńyzǵa jabaǵy tyǵyp júrgensiz be? Qazaqtyń asqar taýlaryn, baitaq dalasyn eshqashan súimedińiz be, odan eshqandai lázzát alyp kórmedińiz be? Qazaqtyń alyp bergen táýelsizdigi, salyp bergen astanasy, tegin bergen baspanasy, usynǵan joǵary ǵylymi ataǵy júregińizge jetpegende, mońǵoldyń «8-10 sm» shóbine nege sonsha emirene qaldyńyz?! Osynshalyqty antyńyz aýyp, imanyńyz kúiip shatasatyndai, qazaqtan ne jamandyq, mońǵoldan ne jaqsylyq kórip edińiz?!
Avtor atalmysh maqalasynyń ekinshi azatjolyn: «Endi bir deletanttar: «Mońǵoliiada Býrhan-haldýn, Týrgen dep atalatyn jer-sý joq. Ondai ataý Qazaqstannyń Narynqol aýdanynda» — dep sáýegeilik tanytýda», – dep bastaǵan eken. Tý basta «ondai jer-sý joq» degen sózdi aitqan qazaq ǵalymdary emes, kerisinshe, keńestik, qytailyq jáne mońǵoldyq mamandar ǵoi. Tipti, «Qupiia shejireniń» mońǵolsha aýdarmasynan «Túrgen» degen toponim ádeiilep túsirilip tastalǵan kórinedi. Ony bizder – qazaqtar, Maǵaýiia Sultaniiauly aǵamyzdyń aýdarmasy arqyly oqyp bildik. Eger, Mońǵoliiada shynymen sondai atty jer bar bolsa, onda mońǵol mamandary joǵarydaǵy «aǵattyqty» nege jibergen, olar qytaisha túpnusqadan mońǵolshaǵa aýdarylǵan mátinnen «Túrgen» degen toponimdi nege ádeiilep alyp tastaǵan? Dúniejúzi ǵalymdary ǵasyrlar boiy tappaǵan, ózińiz de buryn-sońdy bilmegen «Burhan» men «Túrgendi» álgi «ekolog-militsiia» ekýińiz qaidan taýyp ala qoidyńyzdar? Al Beksultan Nurjeke-uly bastaǵan qazaq ǵalymdary «Ondai jer-sý qazaq mekeninde bar» dese, tarihi qujattarǵa, Sh. Ýalihanovtyń geografiialyq málimetterine, ótken ǵasyrlardan qalǵan atlastarǵa súienip dáiekti, dáleldi túrde aitty, anyq siltemelermen atap kórsetti. Tarihi qujattar boiynsha Shyńǵyshannyń atamekeninde Burqan, Túrgen, Jarkent degen jerlerdiń bar ekeni naqty jazylǵan. Osy úsh jer aty da Jetisýdyń Jarkent jerinde erteden búginge deiin saqtalyp keledi. Alaida Qarjaýbai myrza bilmestikpen Jarkentti «Narynqol» dep soǵa salǵan kórinedi. Sóitip avtor bul arada da mándik qatelikke urynady.
Ushqarylyq munymen shektelmegen, Qarjaýbai Sartqojauly myrzanyń qazaq tarihymen birge qazaq tiline de ústirt qaraǵany baiqalady. Aitalyq, avtor: «tise túiege, timese butaqqa», – degen idioma oilap taýypty. Ańǵary, bul kisi qazaq tarihy dáiekke, qazaq tili logikaǵa júginbeidi dep oilaityn bolsa kerek. Áitpese: «tise terekke, timese butaqqa» dep keletin táp-táýir tirkesti búitip búldirmese kerek edi. Al atamyz qazaq terekte butaq bolatynyna, ekeýiniń arasynda turaqty bailanys baryna mán bergen. Sóitken qazaq túie men butaq arasynda mundai turaqty bailanys joq ekenin de bilmei qalmas-aý. Oidan tarih jasaý da, júiesiz sóileý de qazaqqa tán qasiet emes. Dánishpan Abai til buzǵandardy bilimsiz, beishara dep shenegen. Oý, Qarjaýbai myrza, ózińiz aitqandai «ǵylymi saraptama jasai» bilseńiz, mundai bátýásiz tirkesti nege qoldanyp júrsiz?!
Avtor qazaq ziialylarynyń derektik negizi bar pikirine, qundy ǵylymi aqparyna osqyryna qaraidy da, kim ekeni belgisiz «ekolog-militsiianyń» alypqashpa sózine imandai uiidy. Tipti onyń «Táńir babanyń (Shyńǵys hannyń) múrdesi saqtalǵan osy qasietti oryn» degen kúpiri, laqpa sózin op-ońai maldana ketedi. Bul sózdiń tarihi turǵyda jalǵan bolýy óz aldyna, adamdy «Táńir» deý bizdiń dinimizge, ulttyq bolmysymyzǵa jat nárse. Is-júzinde Shyńǵyshannyń orda tarihshylary da, Musylman jáne Batys áleminiń tarihshylary da mundai kúpiri ataýdy qoldanbaǵan. Soǵan qaraǵanda, bul ataý «ekolog-militsiia» men «tarihshy-ǵalym» ekeýiniń improvizatsiialyq týyndysy bolsa kerek.
Maqalanyń maman jazdy deýge kelmeitin kereǵar, saýatsyz tustary jetip artylady. Oǵan siz de kýá bolyńyz:
Avtor birde: «Sol salt-dástúr boiynsha Shyńǵys hannyń múrdesi taýdyń ústine jerlengen. Sóitip bul taýdy «Qasietti taý» dep atap, 800 jyl boiy adamdar táý etip kelgen. Taýdyń ústine jatjurttyqtar men áielder shyǵýyna ruqsat etilmeidi» – degen úzildi-kesildi málimet beredi. Buǵan qarap «Shyńǵyshannyń jerlengen orny osynda ekeni 800 jyldan beri kúlli álemge aian, kúmánsiz shyndyq eken-aý» dep qalasyz. Sosyn: «Býrhan-Haldýndaǵy osy tas obany K.Ý.Kempell Shyńǵys hannyń jerlengen orny degen tujyrym jasaǵan», – syndy kókten túskendei, álgisine kereǵar taǵy bir derek usynady. Sóitip, aldyńǵy «derek» túbegeili teristeledi. «Shyńǵys hannyń jerlengen orny» degen boljamdy HH ǵ. basynda K.Ý.Kempell degen batystyq adam ortaǵa qoiǵan bolyp shyǵady.
Keleside avtor: «1921-jyly Tarihi jazbalar ǵylymi zertteý institýtynyń direktory O.Jamian, Mońǵoliianyń sol kezdegi asa bedeldi L.Dendev, Bat-Ochir siiaqty tarihshylar quramynda bolǵan. «Shyńǵys hannyń týǵan jyly men jerlengen ornyn anyqtaý memlekettik komissiia» qurylyp jumys jasaǵan. Osy komissiianyń 1926 jylǵy aldyn ala jasaǵan boljamdary boiynsha Shyńǵys hannyń múrdesi Býrhan-Haldýn taýyna jerlengen degen qorytyndyǵa júgingen» – degen basqa bir derek usynady. Avtor endi «tujyrym boiynsha» deýdiń ornyna «boljamdary boiynsha» degen sózdi qoldanady. Sonymen aldyńǵy usynǵan birneshe dereginiń eshbiriniń kók tiyndyq quny qalmaidy. Iaǵni, osydan buryn oqtai tóndirip, qustai qondyryp aitqandarynyń bári de quidai ótirik bolyp shyǵady. Al túzeimin dep otyryp kúzep alǵanyn, ótiriginiń órge baspai qalǵanyn avtordyń ózi sonda da ańǵarmaǵan.
Qarjaýbai myrzanyń bundai qutymsyz, quntsyz qylyǵyna ań-tań bolyp otyrǵanymyzda: «Osy joǵaryda biz aitqan tarihi aqparattardy ekshep, saraptap, zerttep zerdeleýmen sońǵy 1989 jyldan beri bankir N.Davaa, arheolog Z.Batsaihan, tarihshy J. Bor degen azamattar ainalysty. Myna biz otyrǵan Býrhan-Haldýn taýyndaǵy, Táńir obasy atalǵan keshende Shyńǵys hannyń múrdesi jatqanyn ǵylymdaǵy jetilgen tehnika-tehnologiiany paidalana otyryp anyqtaǵanyn ózińiz jaqsy bilesiz», – deitin endi bir solqyldaq «derek» tóbe kórsetedi. Sosyn: «Osyǵan bailanysty Mońǵoliianyń sol kezdegi prezidenti H.Enhbaiar Býrhan-Haldýndaǵy Shyńǵys han múrdesi kómilgen Táńir obasyn qazýǵa bolmaidy degen jarlyq qabyldaǵan», – degen joldar arqyly sońǵy usynylǵan derektiń de kúli kókke ushady. Iaǵni, avtordyń álgi aitqany da, «boljamdary boiynsha» degen sózi de múlde beker bolyp shyǵady. Naqty aitqanda, obany eshkim qazbaǵan, oǵan eshqandai ǵylymi saraptama jasalman. Árine, sosyn odan eshbir ǵylymi qortyndy da shyqpaǵan. Mine, osylaisha avtor biraz tyrashtanyp alady da, aqyr sońynda óz sózin ózi túbegeili mansuqtap tynady. Basqasha aitqanda, avtordyń barsha sóziniń soqyr jarmaqtyq quny qalmaidy. Naǵyz «Ótirik órge baspaidynyń» keri keledi. Sóitsek, avtordyń baǵanadan beri tizbelegenderi, ánsheiin jai daqpyrt, qurǵaq ósek eken. Qazaq: «Qyzyqta qyzyq – qyzdan jyǵylǵan qyzyq» – dep ázildeýshi edi, kisi ózgeden emes, ózinen jyǵylsa odan da qyzyq bolady eken-aý.
Avtor osydan soń ótken tarihqa biraz sheginis jasaidy da, barsha Shyńǵyshan áýletin ózi «Kentei» dep ataǵan taýdyń tóńiregine jinaýǵa tyrysady. Alaida aýyq-aýyq tarihi qujattyq derekterden aýa jaiylyp, odan da eshteńe óndire almai tityqtaidy. Sóite kelip óz tarapynan: «Sýret №4. Shyńǵys handy tabytqa salý rásimi. Tashkent Ulttyq murajaiynda jáne Rashid-ad-din kitabiniń 117-betinde saqtalǵan. (Frantsiianyń Parij kitaphanasy)», – dep kórsetilgen sýretterge túsinikteme berýge kóshedi.
Onyń bir fragmenti týraly: «Hannyń tórt burysh tabyt jáshigin altyndaǵan áshekeili japsyrmalarmen árlegen. Tabyt jáshiktiń bas jaǵynda erkekter, aiaq jaǵynda áielder… Tabyt jáshiktiń bas jaǵyndaǵy erkek adam tabyt ishindegi múrdege oń qolyn jiberip álde bir nárseni jónge keltirip jatqandai sýrettegen» – dep jazady avtor. Al shyndyǵynda avtordyń «tabyt» degeni uzyny sýrettegi adamdar boiynyń 70 – 80 paiyzyna ǵana týra keletin, esesine eni keńdeý, tigi biikteý kelken kádimgi sandyq bolatyn. R. ád-Din de ony «sanduq» dep jazǵan-dy. Sirá, qujat salýǵa arnalǵan bolar? Derekke júginsek, Shyńǵyshan topty jaýmen jalǵyz saiysqan batyr adam bolǵan. Iaǵni, uly qaǵan sýrettegidei sandyqqa siia qoiarlyq shaǵyn deneli kisi emes edi. Sondai-aq avtordyń: «Tabyt jáshiktiń bas jaǵyndaǵy erkek adam…» – degeni de aqylǵa qonymdy emes. Sýrette eshqendai «bas jaq» kórsetilmegen.
Ekinshi bir: «Sýret №5. Shyńǵys hannyń múrdesin máńgilikke apara jatqan sát. Tebriz (Iran).1330 jyl. Kólemi 22h29sm. «Shah name». Jozef Pýlittserdiń qory Niý-Iork, Metrpolitan» – delingen sýretke, avtor: «Rashid-ad-dinniń uly Giaas-ad-din 1330-jyldary syzyp, «Shah-name» dastanyn kórkemdegen sýretterdiń ishine engizgen. Meńsiz, shymqai qara tústi at mingen er adam nópir halyqtyń legin bastap barady. Qara arǵymaqtyń kekili men quiryǵyn short kesken» – degen túsindirme beredi. Alaida at ústinde adam joq, úzeńgi bos salaqtap tur, tizgin de at jalyna bos salynǵan, shylbyrynan bireý jetektep bara jatqandai, iaǵni, shylbyr alǵa sozylǵan. Sonymen birge er-toqym teris, iaǵni, erdiń aldyńǵy qasy attyń saýyryna qaratyp erttelgen. Avtor aitqandai, attyń kekili short kesilip, quiryǵy kúzelgen. Muny qazaq «at tuldaý» dep ataidy. Bul qaitys bolǵan er adamǵa aza tutýdyń bir joralǵysy. Tuldanatyn at sol adamnyń tirisinde paidalanǵan menshikti minis kóligi bolýǵa tiis. Bul úrdis tuldanǵan at marqumnyń asyna soiylǵanǵa deiin jalǵasady. Mundai kórinis M. Áýezovtyń «Abai joly» epopeiasynda, M. Maqataevtyń «Raiymbek, Raiymbek» poemasynda, t.b. eńbekterde bar. Osyndai dástúr qazaq arasynda XX ǵ. 50-jyldaryna deiin jalǵasqan. Tipti, qazaqy, shalǵai aýyldarda álige deiin bar. Demek, Shyńǵyshannyń máiitin shyǵarý rásimi qazaq dástúrimen uqsas jaǵdaida ótkizilgen. Endeshe, Qarjaýbai myrza, sizdiń Shyńǵyshandy mońǵolǵa telýińizden túk shyqpaitynyn osy sýret taǵy bir qaitara kórsetip tur. Basqasha aitqanda, bul sýret Shyńǵyshannyń túrik tekti, qazaq qandy ekenin áigileitin eń jarqyn dálelderdiń biri.
Qoryta kelgende, táýelsizdik jyldarynan beri kóptegen zettýshiler jabal kirisip, Shyńǵyshannyń teginiń túrik, qanynyń qazaq ekenin, dininiń islam bolǵanyn, qazaq dalasynda orda tigip, túrik tilinde el bilegenin tolyqtai dáleldep berdi. Al Qazaq handyǵyn Shyńǵyshan áýleti qurǵanyna, barlyq handarymyz sol uly qaǵannyń tike urpaqtary ekenine, tipti, keńestik kezeńde de eshkim shek keltirgen emes. 2015 jyly «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna» orai kóptegen konferentsiialar, is-sharalar ótkizildi. Astanada jáne Tarazda jerjúzine saýyn aitylǵan uly mereitoi boldy. Oǵan MHR-dan da sily qonaqtar kelip qutty bolsyn aitty, baiandamalar jasady. Dálirek aitqanda, Shyńǵyshannyń túrik, onyń ishinde qazaq ekenin kúlli dúnie moiyndady. Atap ótkenimizdei, sol qatarda mońǵoldar da bar. Bul aýqym endi toqtamaq emes, qaita, ýaqyt ozǵan saiyn tereńdei, keńeie, nyǵaia túspek. «It úredi, kerýen kóshedi» demekshi, az sandy jat niettiler qarsy shyqty eken dep qazaq tarihy aqiqat arnasyn ózgertpek emes. Óz ishimizden shyqqan qarsy kózqarastaǵylar da birtindep Shyńǵyshannyń túrik tekti bolǵanyn moiyndai bastady. Tek, keibireýleri ǵana «Buǵan ýaqyt kerek» degen syltaýmen atty alysqa aidaǵysy keledi. Olardyń bulai degeni onsha mańyzdy nárse emes, onysy ne «Erinshekke búgingiden erteń ońai» deitin boikúiezdik bolar, ne ózine senimsizdikten týyndaǵan jaltaqoilyq bolar, tipti, myqtaǵanda «Ózim eńbek sińire almaǵan soń bul taqyryp jabýly qala tursyn» deitin pendeshilik shyǵar? Ne bolsa da meili. Áiteý, taýyq shaqyrmai qaldy eken dep tań atpai qalmasy anyq. Qalai bolǵanda da kózi ashyq, kókiregi oiaý kisiler Shyńǵyshan taqyrybynyń jolyna kóldeneń túsýden taisap ketip jatyr. Keminde qarsy kelýden jaltaryp eki ushty sóilei bastady, iaǵni, olar qarsylasýdan qoldaýǵa baǵyttalǵan ótpeli kezeńde tur.
Qoryta kelgende aitarymyz, Shyńǵyshan tarihyn zertteýde ósekke emes, derekke júgingen abzal. Óitkeni, Shyńǵyshan tarihy – Qazaq tarihy.
Tarih, ol – ulttyń eń negizgi qundylyǵy, ulttyq ideologiianyń arqaýy. Qundylyǵymyzdy qunsyz sózdermen lastaýdan saq bolaiyq, aǵaiyn.
Al uly Shyńǵyshannyń túrkilik kelbeti kún ozǵan saiyn aq mármárdai áidiktene, asqar taýdai aibattana túsip, kúlli álem aldynda túrik halyqtarynyń, qazaq ultynyń mereiin máńgilikke asqaqtata bermek.
(mátinniń sońy)
Asa qurmetti oqyrman, bul maqalamyzda túrli tarihi qujattarǵa naqty silteme jasamadyq, onyń sebebi ekeý: birinshiden, munda keltirilgen dáiekter burynǵy eńbekterimizde siltemelermen kórsetilgen edi; ekinshiden, maqala kópshilik oqyrmanǵa baǵyttap jazylǵandyqtan oqýǵa jeńilirek bolsyn dedik. Eger qyzyǵýshylar bolsa tómendegi eńbekterge qaraýyna bolady.
Shyńǵyshan týraly avtorlyq jáne aýdarma eńbekterim:
Avtorlyq eńbekterim:
«Shynyńa kósh, tarih! Shyńǵyshan kim?», birinshi basylýy, Almaty: Nurly-Álem 2008, ekinshi basylýy, Almaty: Nurly-Álem, 2009, oryssha aýdarmasy, «Chingishan: pravda i loj», aýd.: Tynymov M., Kishibai M., Almaty: Nurly-Álem, 2009.
«Ata jazý alystan syr qozǵaidy», Almaty: Nurly-Álem, 2008.
«Qupiia shejireniń qupiiasy», birinshi basylýy, Almaty: Nurly-Álem, 2010, ekinshi basylýy, Almaty: Shapaǵat-Nur, 2013, oryssha aýdarmasy, «Taina tainoi istorii», aýd.: Kishibai M., Almaty: Shapaǵat-Nur, 2013.
«Túgel taýarihtyń túbinde ne jatyr?», Almaty: Nurly-Álem, 2011.
«Shyńǵyshan áýleti týraly bastaý málimetter ne deidi?», Almaty: Shapaǵat-Nur, 2013.
«Shyńǵyshannyń ata mekeni men ata tegi jáne tili men dini» nemese «Tórt dálel», birinshi basylýy, Almaty: Shapaǵat-Nur, 2014. Ekinshi basylýy (qazaqsha jáne orssha eki tilde), Almaty: Shapaǵat-Nur, 2015.
Aýdarma eńbekterim:
«Mańǵul tarihy», av: Karpini P., Almaty: Shapaǵat-Nur, 2013.
«Rýbrýktiń Shyǵysqa sapar esteligi», av: Rýbrýk Ý. (G.), Almaty: Shapaǵat-Nur, 2013.
Tileýberdi Ábenaiuly Tynybaiyn
Qazaqstan Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń qurmetti akademigi,
shyńǵyshantanýshy, tarihshy, aýdarmashy.
