تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنان بەرٸ تاريحىمىزدى قايتا تارازىلاۋ قولعا مىقتاپ الىندى. شىندىققا جٷگٸنسەك, بۇل يگٸ ٸسكە مۇرىندىق بولعان تاريحشىلار ەمەس, ٷكٸمەت, جوعارعى بيلٸك ەدٸ. سوناۋ «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىنان تارتىپ كەشەگٸ «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق» مەرەيتويىنا دەيٸن قانشاما باعدارلامالار جولعا قويىلدى, نەشەلەگەن ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلدٸ.
مۇنىڭ ٸشٸندە «ابايدىڭ 150 جىلدىق» مەرەيتويى, «تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىق» مەرەيتويى, 2015 جىلعى «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق» مەرەيتويى قاتارلىلار يۋنەسكو كٶلەمٸندە, حالقارالىق دەڭگەيدە دٷركٸرەتٸپ ٶتكٸزٸلدٸ. قىسقا عانا ۋاقىت ٸشٸندە ەلٸمٸز ەكونوميكا جاعىنان عانا ەمەس, تاريحي, مەدەني جاعىنان دا تۇتاس پلانەتاعا تانىمال بولدى. بۇل تۇرعىدا حالقىمىز ارحەولوگتارعا, ارحيتەكتورلارعا زور العىس ايتۋعا تيٸس. سونداي-اق, ٶلكەتانۋشىلارعا, تٸلتانۋشىلارعا, جازۋشى-قالامگەرلەرگە, قىسقاسى, «ەۋەسقوي تاريحشى» دەپ اتالاتىن اسا ەڭبەككەر, ەرەك دارىندى جاندارعا قارىزدارمىز. ەگەر ولاردىڭ ەڭبەگٸ بولماسا, وسىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلماس تا ەدٸ. تٸپتٸ, ەۋەسقوي تاريحشىلاردىڭ كٶبٸ سونشالىقتى زور ەڭبەگٸنە قازىنادان كٶك تيىن اقى العان جوق. حوش, دەڭٸز. ەندٸ تاقىرىپقا تٸكە كٸرٸسەلٸك.
شىڭعىسحان تاريحىن زەرتتەۋدەگٸ, شىندىعىندا قازاق تاريحىن زەرتتەۋدەگٸ تاعى بٸر ٷلكەن كەدەرگٸ – كەيبٸر كٸسٸلەردٸڭ «كەسٸپقوي تاريحشى» دەگەن اتاقتى بەتكە ۇستاپ الىپ, جالعان اقپارات بەرۋٸ نەمەسە نەگٸزسٸز, دەيەكسٸز سٶيلەۋٸ. ولار مەرزٸمدٸ باسىلىمداردى, عالامتور سايتتارىن قويا سالىپ, ەندٸ مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردا ەش شٸمٸرٸكپەستەن ٶتٸرٸك, تاريحي دەرەكتٸك نەگٸزٸ جوق داقپىرتتاردى تاراتىپ, حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن شاتاستىراتىن دەڭگەيگە دەيٸن جەتتٸ. سٶزٸمٸز دەيەكتٸ بولۋ ٷشٸن بٸرەر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن.
جۋىردا «اشىعىن ايتقاندا» (2016) توك-شوۋىندا «شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ كٸم? شىڭعىسحان موڭعول ما, ەلدە قازاق پا?» دەگەن تاقىرىپتا پٸكٸرسايىس ٶتكٸزٸلدٸ. سوندا قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزا قۇبىلاي قاعاننىڭ بٸر وردا تاريحشىسى 1224 جىلى ەڭ العاشقى, ەڭ شىنايى جىلنامالىق ەڭبەك قالدىرعانىن ايتتى. بۇعان, ەرينە, كٶپ ساندى كٶرەرمەن باس شۇلعىدى, سەندٸ. ولار: «موڭعولدار ۇلى حالىق ەكەن عوي, ال بٸزدەر – قازاقتار, سولاردىڭ تاريحىنا جارماسىپ جٷرگەن سورلى حالىق ەكەمٸز-اۋ» دەگەن ويعا قالدى. تالايىنىڭ تاريحي ساناسى تۇمانداندى, ٶز حالقىنا دەگەن ماقتانىش سەزٸمٸ سالقىنداپ, ۇلتتىق رۋحى جاسىدى. ٶيتپەيشٸ, مىنا سٶزدٸ مٷيٸزٸ قاراعايداي «كەسٸپقوي تاريحشى» ايتىپ وتىر عوي. ال شىندىعىندا بۇل سٶز ەش تاريحي دەرەكتٸك نەگٸزٸ جوق, ويدان ويىستىرىلعان شىلعي ٶتٸرٸك بولاتىن. ونىڭ مٷلدە جالعان اقپارات ەكەنٸ مىنادا:
ال ارىقبۇقا جەنە ٷكٸتەي ەۋلەتٸنەن شىققان قايداۋ (قايدۋ) حان, شاعاتاي ەۋلەتٸنەن شىققان دۋا (داۋا) حان ٷشتٸگٸ, سونداي-اق جوشى ەۋلەتٸنەن شىققان بٸر بٶلٸم سۇلتاندار قۇبىلايعا قاعاندىق تاقتى بەرسە دە, ۇلىس استاناسىن – قاراقورىمدى, ياعني, شىڭعىسحاننىڭ قاراشاڭىراعىن بەرمەدٸ. وسىلايشا, قۇبىلاي قاعان ەلدٸ حانبالىقتا (قازٸرگٸ بەيجٸڭدە) وتىرىپ بيلەۋگە مەجبٷر بولدى. ٶيتكەنٸ, اعالارى ەرٸ ۇلىس بيلەۋشٸسٸ مٶڭكە قاعان بٸر ٸنٸسٸنە, وسى قۇبىلايعا بۇل كٷندەگٸ قىتاي (قحر) اۋماعىن, تاعى بٸر ٸنٸسٸنە, ەلەكە (ھٷلەكٶ) حانعا ەمۋدٸڭ باتىسىنان مىسىرعا (ەگيپەتكە) دەيٸنگٸ جەردٸ ەنشٸلەپ بەرگەن بولاتىن. قۇبىلاي قاعان وسى زاڭدى باسىمدىلىعىن تيٸمدٸ پايدالاندى: ەرٸ قىتايدى قامتىعان شىعىس جەنە وڭتٷستٸك ازييانى ٶزٸنە تيياناق ەتتٸ, ەرٸ مۇحيت ارقىلى ەلەكە حانمەن ۇشتاسىپ, تٷركٸستان مەن ماۋرانناحردى جەنە دەستٸ قىپشاقتى ەكٸ بٷيٸردەن قىسىپ ۇستادى. اعايىندى ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى تاكتيكالىق, ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك ولاردىڭ مۇراگەرلەرٸ تۇسىندا دا, تەمٸر قاعان مەن قازان حان زامانىندا دا ٶز جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. سٶيتٸپ ولار شىڭعىسحان قۇرعان ۇلى يمپەرييانىڭ تۇتاستىعىن تاعى جارتى عاسىردان ارتىق ۋاقىتقا دەيٸن بەرٸك ۇستاپ تۇرا الدى. وردا ۇلىعى ەرٸ باس تاريحشى, دەرٸگەر, قوجا ەۋلەتٸنەن شىققان قارت عۇلاما رەشيد ەد-دٸن ٶزٸنٸڭ «جەميح ات-تاۋاريح» اتتى ۇلى تاريحي ەڭبەگٸندە وسىلاي جازادى. سونداي-اق, بۇل تاريحي ەنتسيكلوپەدييالىق ەڭبەك قازان حاننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, جوعارىداعى اۆتوردىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جازىلعان رەسمي تاريحي قۇجات ەكەنٸن دە نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. وندا تٷرٸك جەنە ەلەم تاريحىنا قاتىستى اسا جوعارى عىلىمي قۇنعا يە جازبا دەرەكتەر بولۋمەن بٸرگە, دٷنيەجٷزٸنٸڭ ىقىلىمدار كارتاسى, جول-قاتىناس كارتاسى, سولارمەن قوسا, ٸرٸ مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ تٷرلٸ-تٷستٸ سۋرەتتەرٸ بار بولاتىن. دٷنيەجٷزٸ كٶلەمٸندەگٸ ەشبٸر شىڭعىسحانتانۋشى بۇل ۇلى تاريحي قۇجاتتى اينالىپ ٶتكەن ەمەس ەرٸ بۇدان بىلاي دا ەشكٸم ولاي ەتە المايدى. ال قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزانىڭ ٶزٸ 50-60 جىلداي دەمدەس بولعان محر حالقى ٷشٸن وراسان «ازاماتتىق» جاساپ, وسىناۋ تاريحي دەرەكتەردٸ بەلشەسٸنەن باسىپ ٶتپەككە جوعارىداعىشا تىراشتانىپ باققانىنا بەرٸمٸز دە كۋە بولدىق.
قارجاۋباي مىرزا سول جولعى توك-شوۋدا تاعى بٸر شيكٸ پٸكٸر, دٷمبٸلەز اقپار ايتىپ قالدى. ول مىرزانىڭ ايتىسىنشا: «مٶڭگۋ» دەگەن سٶز موڭعولشا «كٷمٸس» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ ەكەن-مىس. مۇندا دا ەكٸ تٷرلٸ انىقسىزدىق بار. بٸرٸنشٸدەن, ول مۇنداي ٷلگٸدەگٸ ەتنونيمدٸ قايدان تاپتى ەكەن? ەكٸنشٸدەن, ول مۇنى شىڭعىسحان تاريحىنداعى قاي ەتنونيمگە بالاما ەسەبٸندە قولدانىپ وتىر ەكەن? ويلانا كەلە, بۇل دٷبەرا اتاۋدى قارجاۋباي مىرزا قازٸرگٸ قىتايلاردىڭ وسى كٷنگٸ موڭعول حالقىن «مىڭ-گۋ» (蒙古) نەمەسە «مىڭ-گۋ زۋ» (蒙古族) دەپ اتايتىنىن اۋدارمالار ارقىلى نە وقىپ, نە ەستٸپ قالعان بولسا كەرەك دەپ شامالادىق. ال بۇل ەتنونيمنٸڭ يەروگليفتٸك ماعناسىنا كەلسەك, ودان اۆتور ويلاعانداي «كٷمٸس» تٷگٸلٸ, قولا دەگەن دە ماعىنا شىقپايدى. تاراتىپ ايتساق: «مىڭ» (蒙) نادان, بٸلٸمسٸز, «گۋ» (古) كٶنە, ەسكٸ دەگەن ماعىنالاردى بەرەدٸ. بۇل ارادا بٸزدٸڭ باۋىرىمىزدىڭ موڭعول حالقى ٷشٸن الحيميك بولۋىنىڭ, جوق جەردەن كٷمٸس قورىتۋىنىڭ ەشبٸر عىلىمي نەگٸزٸ جوق.
ەكٸنشٸ انىقسىزدىققا كەلسەك, قارجاۋباي مىرزانىڭ «مٶڭگٷ» دەگەن ەتنونيمٸ ەمبەباپ كٷيدە تاريحي قۇجاتتارداعى موعول ەتنونيمٸنٸڭ ورنىنا دا جٷرە بەرەتٸن بولسا كەرەك دەپ توپشىلادىق. شىنتۋايتىندا, سەنٸمدٸ تاريحي قۇجاتتارعا جاسالعان اۋدارمالاردا موعول اتاۋى «مىڭ-ۋ-ىر» (蒙兀儿), «مىڭ-ۋ» (蒙兀) دەپ قىتايشالانادى. ايتالىق, «تاريحي رەشيديدٸڭ» قىتايشا اۋدارماسىندا وسىنداي قولدانىستار بار. تٸپتٸ «قۇپييا شەجٸرەدە» دە قارجاۋباي مىرزانىڭ «مٶڭگۋٸنە» سەيكەس قولدانىس جوق. وندا «ماڭ-حو-لى» (忙豁勒), «دا-دا» (达达) سىندى قولدانىستار بار. بۇلاردىڭ الدىڭعىسى, ٶز كەزەگٸندە ر. ەد-دٸن مەن ە. باحادۇردىڭ موعول ەتنونيمٸنە بەرگەن ەتيمولوگييالىق تٷسٸندٸرمەسٸنە ٷيلەس كەلەدٸ. سوڭعىسىنا, «دا-دا» نۇسقاسىنا كەلسەك, ول تاتار ەتنونيمٸنٸڭ قىتايشا بالاماسى بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا دا موڭعولييا حالىق رەسپۋبليكاسى حالقىنىڭ ۇپايىنا الحيمييا جاساۋدىڭ نەمەسە لوتەرەيا ويناۋدىڭ جٶنٸ جوق. ٶيتكەنٸ مۇندا قارجاۋباي مىرزا ايتقان «كٷمٸس» جوق, موعول جەنە تاتار بار. موعولعا كەيٸن تاعى توقتالامىز, ال تاتار – سوناۋ مەڭگٸتاس مەتٸندەرٸنە اتى بەدٸزدەلگەن تٷركٸ ەتنوسى. بٸزدٸڭ تاسقا قاشالعان تاريحىمىزدى موڭعول حالقىنا تارتىپ ەپەرۋگە بٸر ەمەس, مىڭ قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ دا شاماسى كەلمەيدٸ.
وسىدان (2016 ج. 23 اقپاننان) بٸرنەشە كٷن بۇرىن عالامتوردان «شىڭعىس حاندى جەرلەۋ رەسٸمٸ» اتتى ماقالا وقىدىم. ونىڭ اۆتورى تاعى دا قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزا بولىپ شىقتى. اۆتور ٶز سٶزٸن: «سوڭعى جىلدارى ەلەم وقىرماندارىنىڭ شىڭعىس حانعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ارتا تٷستٸ. ونىڭ ٶلٸمٸ, جەرلەنگەن ورىنى, تۋعان جەرٸ تۋرالى كٶپ ايتىلا باستادى. باسقالاردى ايتپاعاندا ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق وقىرماندارى شىڭعىس حاندى قازاق ەتٸپ جاساۋعا اتسالىسىپ جاتىر», – دەپ باستاعان ەكەن.
وۋ, قارجاۋباي مىرزا, سٸز «سوڭعى جىلدارى…» دەگەن سٶزدٸ قانداي نەگٸزبەن ايتتىڭىز? سوناۋ حٸٸ ع. سوڭى مەن حٸٸٸ ع. باسىنان باستاپ شىڭعىسحان تاقىرىبى ەلەمدٸك تاريحتىڭ كٷنتەرتٸبٸنەن قاشان تٷسٸپ ەدٸ? كەرٸسٸنشە, كٶكتەن تٷسكەندەي بولىپ بۇل تاقىرىپقا نازارى ەندٸ عانا اۋىپ جٷرگەن مىنا سٸز بەن بٸز عوي. سٸزدٸڭ اتالمىش سٶزٸڭٸزگە سەنگەن كٸسٸ «تاريحي جاھانگۋشاي» مەن «جەميح ات-تاۋاريقتى» دا «كەشەلٸ-بٷگٸن جازىلعان ەكەن عوي» دەپ قالىپ جٷرەر. ەرينە, پلانو كارپيني, ۋيللييام رۋبرۋك, ماركو پولو قاتارلى باتىستىق اۆتورلار دا سٸز ايتقانداي «سوڭعى جىلدارداعى» كٸسٸلەر ەمەس. ە. باحادۇر, م. دۋلاتي, ق. جالايىري قاتارلى بابالارىمىزدى دا «سوڭعى جىلدارداعى» تاريحشىلار دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. كەرەك دەسەڭٸز, جوعارىداعى اتى نەمەسە اۆتورى ايتىلعان ەڭبەكتەردٸڭ باتىس تٸلدەرٸنە اۋدارىلعانىنا دا نەشە ونداعان, تٸپتٸ, جٷزدەگەن جىلدار ٶتتٸ. وسىنشا ۋاقىتتى «سوڭعى جىلدارى» دەپ ەشكٸم ايتپايدى. ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ كەمٸندە اريفمەتيكالىق بٸلٸمنەن ساۋاتى بار. ەندەشە, سٸزدٸڭ «سوڭعى جىلدارى ەلەم وقىرماندارىنىڭ شىڭعىس حانعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى ارتا تٷستٸ» دەگەنٸڭٸزبەن, تەك, ٶزٸڭٸزبەن پٸكٸرلەس ادامدار عانا كەلٸسەر. ەرينە, وندا دا شىندىق تۇرعىسىنان ەمەس, كٶڭٸل جىقپاستىق ٷشٸن عانا «كەلٸسەتٸن» شىعار.
قارجاۋباي مىرزا, مىنا: «تاۋدىڭ قورعاۋشىسى ەكولوگ-ميليتسييا بايارسايحاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاۋعا جات ۇلتتىڭ ادامدارى, ودان سوڭ ەيەلدەر شىعۋعا تيىم سالىنعان. قازاقتاردى موڭعول تەكتٸ حالىق دەپ ەسەپتەيتٸندٸكتەن بٸزگە قارسىلىق بٸلدٸرمەدٸ» – دەگەنٸڭٸزدٸ قايتا بٸر وقىپ كٶرٸڭٸزشٸ. وسى دا دەنٸ دۇرىس كٸسٸنٸڭ سٶزٸ مە? سٸز ٶزٸڭٸزدٸ كٸم دەسەڭٸز – سول دەي بەرەرسٸز, ەرٸك ٶزٸڭٸزدە. بٸراق, قازاقتى موڭعول دەۋگە مورالدىق تۇرعىدان دا, زاڭدىق تۇرعىدان دا قىلداي قاقىڭىز, ەشقانداي قۇزىرەتٸڭٸز جوق. قازاقتىڭ تٷرٸك تەكتٸ حالىق ەكەنٸن, تٷرٸكتٸڭ قاراشاڭىراعىندا وتىرعانىن كٷللٸ ەلەم بٸلەدٸ. كەزٸندە تۇرعۇت وزال اتامىز: «تٷركييادا مەنٸ قوسقاندا 70 ميلليون قازاق بار» – دەگەن ەدٸ, تاياۋدا احمەت دەۋٸتوعلى مىرزا: «تٷركييادا مەنٸ قوسقاندا 78 ميلليون 600 مىڭ قازاق بار» – دەپ اعىنان جارىلدى. ۇلى تۇلعالارىمىز تٷرٸك حالىقتارىنىڭ بٸرلٸگٸ, باقىتى ٷشٸن وسىلاي دەدٸ. ال سٸز, قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزا: «قازاقتاردى موڭعول تەكتٸ حالىق…» – دەگەن نەگٸزسٸز سٶزدٸ كٸم ٷشٸن ايتتىڭىز? ەلدە, ەلگٸ «ەكولوگ-ميليتسييانىڭ» بٸر اتىم ناسىبايىنا بولا كٷللٸ قازاق حالقىن ساتقىڭىز كەلدٸ مە? بۇل, بٸلٸمنٸڭ تاياز-تەرەڭدٸگٸن بىلاي قويعاندا, ادامنىڭ ەسٸنٸڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا سىن بولاتىنداي بەيپٸل سٶز عوي. ەرتەڭگٸ كٷنٸ سول «ەكولوگ-ميليتسيياڭىز» ٶزدەرٸڭنٸڭ «تاريحشى-عالىمدارىڭ» ايتقان ەدٸ دەپ تاعى نەنٸ قوڭىرسىتاتىنىن بٸر قۇداي ٶزٸ بٸلسٸن?!
ۇلى شىڭعىسحان: «ايتىلعان سٶز – اتىلعان وقپەن تەڭ… سوندىقتان, سٶيلەمەس بۇرىن ويلانىپ الۋ كەرەك», – دەگەن ەكەن. قاعان بابانىڭ وسىناۋ ٶسيەتٸن قازاق حالقى ماقالعا اينالدىرىپ, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جادىندا ساقتاپ كەلەدٸ. ال سٸزدٸڭ بار ارمانىڭىز شىڭعىسحاندى موڭعول ەتۋ بولعاندىقتان, انتىڭىز جات حالىققا ەبدەن اۋعاندىقتان, اتا ٶسيەتٸنەن مٷلدە بەيحابار بولعانسىز. «قاعىنعان قۇلان قاعىنان جەريدٸ» – دەگەن وسى دا.
دەل وسىنىڭ كەرٸسٸنشە, كەي كٸسٸلەر موڭعولدى تٷرٸككە جاتقىزباقشى بولادى. بۇنىڭ دا ەشبٸر عىلىمي نەگٸزٸ جوق. ونى انىقتاۋ توم-توم كٸتاپ اقتارىپ دەلەل ٸزدەۋدٸ دە قاجەت ەتپەيدٸ. ۇلتتىڭ ەڭ باستى بەلگٸسٸ ونىڭ نەگٸزگٸ سٶزدٸك قورى. وسى تۇرعىدان كەلسەك, موڭعولدىڭ ادام (حٷن), اسپان (وگتورگۋي), جەر (گازار), جۇلدىز (ود), اي (سار), كٷن (نار) سەكٸلدٸ ەڭ بايىرعى اتاۋلارى جەنە بٸردەن جٷزگە دەيٸنگٸ بارلىق سان ەسٸمدەرٸ تٷرٸك تٸلدەرٸندەگٸ سەيكەستٸ اتاۋلارعا مٷلدە ۇقسامايدى. تەك, تٶرت (دٶرٶۆ) دەگەن سان ەسٸمٸنٸڭ باستاپقى «دٶر-» بۋىنى عانا تٷرٸكشەسٸنە سەل-پەل ۇقسايدى. دەمەك, موڭعول حالقىنىڭ تٸلٸ, و باستا تٷرٸكتەردەن مٷلدە باسقاشا بولعان. ياعني, ولار تٷرٸك تٸلدٸ, تٷرٸك تەكتٸ حالىق ەمەس. ال شارۋاشىلىققا قاتىستى مال, تٶل, قۇنان, دٶنەن, ت.ب. سٶزدەردٸڭ دىبىستىق جاقتان ۇقساس نەمەسە جۋىق كەلۋٸ, موڭعولداردىڭ وسى سٶزدەردٸ تٷرٸكتەردەن العانىن كٶرسەتەدٸ. بۇل بەينە بٸزدٸڭ ورىس جەنە باسقا تٸلدەردەن كٶپتەگەن اتاۋ, تەرميندەردٸ قابىلداعانىمىز سەكٸلدٸ تٸلدٸك قۇبىلىس. تٷرٸك تٸلٸنەن موڭعولدان باسقا دا كٶپتەگەن حالىقتار سٶز قابىلداعان. ەۋەل دەسەڭٸز, سىرتتان اتاۋ قابىلداۋعا يقۋاتسىز قىتاي تٸلٸنٸڭ ٶزٸندە دە كٶپتەگەن تٷركي سٶزدەر بار. ايتالىق, «شى-لي-سۇن» (猞猁狲) – سٸلەۋسٸن, «ياڭ-شى-لي» (羊(قوي)猞猁) – قوي سٸلەۋسٸن, «ما-شى-لي» (马(ات)猞猁) – ات سٸلەۋسٸن, «ناڭ» (馕) – نان, «ەي-جە» (娭毑) – ەجە, «ٷي» (寓) – ٷي, ت.ب. دەگەندەي. بۇل تٷرٸك تٸلٸنٸڭ قىتاي تٸلٸنە جاساعان ىقپالىن كٶرسەتەدٸ. الايدا, بۇعان قاراپ ەكٸ تٸلدٸ – بٸر تٸل, ەكٸ حالىقتى – بٸر حالىق دەۋگە بولمايدى. موڭعول ۇلتى تۇرعىسىنان دا دەل وسىنداي عىلىمي كٶزقاراس ۇستانعان ورىندى. ۇلت – تەك, ونى تەكسٸزدٸكپەن شاتاستىرۋعا, قازاقتى كٶرٸنگەننٸڭ قانجىعاسىنا بايلاۋ ٷشٸن تىراشتانۋعا ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق. مۇنداي بايلاۋسىز, تيياناقسىز تۇجىرىمسىماقتار, كەرٸسٸنشە, ايتۋشىسىنىڭ ٶزٸنٸڭ تەكسٸزدٸگٸن, پايىمسىزدىعىن كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. كٶرشٸ ەلمەن تاتۋ بولۋ – كٶرشٸ ەلگە ساتىلۋ دەگەن سٶز ەمەس, ەكەۋٸنٸڭ مەندٸك پارقى بار.
قارجاۋباي مىرزا, سٸز تاريحتاعى موعول مەن بٷگٸنگٸ موڭعولدى, تاريحتاعى موعولستان مەن بٷگٸنگٸ موڭعولييانى ەلٸ پارىقتاي الماي جٷرگەن سيياقتىسىز. تاريحتاعى موعولدار – شىڭعىسحان موعولدارى: كەرەي, نايمان, ارعىن, الشىن, ٷيسٸن, دۋلات, جالايىر, ت.ب. تٷرٸك رۋ-ارىستارى. تاريحتاعى موعولستان – بٷگٸنگٸ جەتٸسۋ ٶلكەسٸ. مۇنى بٸلۋ اسا قيىنعا سوقپايدى. ول ٷشٸن باسقانى ەمەس, تەك, م. دۋلاتي جازعان «تاريحي راشيديدٸ» وقىساڭىز دا جەتكٸلٸكتٸ. وندا موعولستان – جەتٸسۋ, ٸلە القابى ەكەنٸ, تٸپتٸ, بٸز الاتاۋ, تيانشان دەپ اتاپ جٷرگەن تاۋلاردىڭ موعول تاۋى دەپ اتالعانى انىق جازىلعان. دەمەك, شىڭعىسحاندى «موڭعول» دەۋشٸلەردٸڭ سٶزٸندە ەشقانداي تاريحي قۇجاتتىق نەگٸز, عىلىمي دەيەكتٸلٸك جوق.
بۇل تۇرعىدا ەسكەرمەسە بولمايتىن تاعى بٸر سەنٸمدٸ تاريحي دەرەك بار. «جەميح ات-تاۋاريحتىڭ» قۇبىلاي قاعانعا ارنالعان تاراۋىندا جەنە باسقا دا مٶرتتٸ تۇستارىندا ارىقبۇقانىڭ ورداسى ٸلە القابىندا بولعانى تۋرالى ايتىلادى. ال ارىقبۇقا تٶلەنٸڭ, ول شىڭعىسحاننىڭ قاراشاڭىراعىندا وتىرعانى بٸزگە تاريحي قۇجاتتاردان بەلگٸلٸ. ەندەشە, بۇل دەرەك تە شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸ موڭعولييادا ەمەس, موعولستاندا – جەتٸسۋ ٶلكەسٸندە, قازاق جەرٸندە بولعانىن بۇلتارىسسىز, انىق كٶرسەتٸپ بەرەدٸ. جالپى العاندا, شىڭعىسحان ەۋلەتٸنٸڭ ٸشكٸ تاق تالاسى جەتٸسۋ, تٷركٸستان جەنە قاشعارييا ٶلكەلەرٸندە ٶتكەن. ر. ەد-دٸن بٷگٸنگٸ موڭعولييا جەرٸ تۋرالى, تەك, ورمان جۇرتىن نەمەسە شىڭعىسحانعا قارسىلاردىڭ سٸبٸرگە بەكٸنۋٸن بايانداعان مازمۇنداردا عانا سٶز قوزعايدى, تٸپتٸ ول جاق جٶنٸندە ٶتە سيرەك ايتادى.
تاريحي دەرەك سولاي دەيدٸ, قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزا. ەندەشە, سٸز محر حالقى ٷشٸن ەڭبەگٸڭٸز ەش, تۇزىڭىز سور بولىپ بەكەر ارام تەرگە مالشىنىپ جٷرسٸز. ٶزٸڭٸز ايتقانداي «تاريحشى-عالىم» بولا تۇرىپ, وسىناۋ ۇلى تاريحنامانى تولىق بٸر قايتارا وقىپ شىقپاعانىڭىز ەرٸ ٶكٸنٸشتٸ, ەرٸ ۇيات قىلىق. قايداعى بٸر «مٶڭگۋ», «تەڭٸر بابا», «قازاق موڭعول تەكتٸ» دەگەن دەيەكسٸز, تٷسٸنٸكسٸز سٶزدەرٸڭٸزبەن ٶزٸڭٸزگە دە, ٶزگەڭٸزگە دە جەڭٸستٸك ەپەرە المايسىز. ياعني, شىندىققا قۇرىلعان رەسمي, اقيقات تاريحي دەرەكتەر سۋايتتىقپەن قيىستىرىلعان سولقىلداق, جالعان سىلتاۋلارعا ەشقاشان دەس بەرمەك ەمەس.
قارجاۋباي مىرزا, اتالمىش ماقالاڭىزدا موڭعولييانىڭ بٸرتالاي جەر-سۋ اتتارىن اتاپ كٶرسەتٸپسٸز, الايدا, سونىڭ بەرٸ شىعىسحانعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردا جوق قوي. ونى تاريحپەن ارناۋلى شۇعىلدانباعان قازاقتاردى الداۋ ٷشٸن جازدىڭىز با, ەلدە موڭعولدارعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸڭٸزدٸ ەيگٸلەۋ ٷشٸن جازدىڭىز با? ال ورحون, ونون, كەرۋلەن دەگەن ٷش ٶزەنگە كەلسەك, ولار شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸندەگٸ ٶزەندەرگە اتى جاعىنان ۇقساعانىمەن, گيدروگرافييالىق سيپاتتاماسى جاعىنان ولارمەن مٷلدە كەرەعار. قاراقورىمدا ۇزاق ايالداپ قايتقان باتىستىق پ. كارپيني ونداعى ٶزەندەردٸڭ ۇلى تۇلعادان الىپ قاراعاندا شىعىستان باتىسقا قاراي اعاتىنىن انىقتاپ سۋرەتتەگەن. الايدا, حەنتەي تاۋىنان باستاۋ الاتىن اتالمىش ٶزەندەر بۇعان مٷلدە قاراما-قارسى باعىتتا اعاتىنى جۇرتقا ايان عوي. سونداي-اق, اتالمىش باتىستىق اۆتور ٸلە القابىندا ورعان اتتى جەردٸڭ بار ەكەنٸن دە اتاپ كٶرسەتكەن. پ. كارپيني, گ. (ۋ.) رۋبرۋك سىندى ەكٸ باتىستىق اۆتور دا شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸنە ٸلەنٸڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسىنان ٶتە سالىپ كٶپ ۇزاماي جەتەدٸ, ونى وڭتٷستٸكتەگٸ تاۋلى ٶڭٸردەن كٶرەدٸ. ولار قاراقورىمدى دا, ٷكٸتەي قاعان, كٷيٸك حان, مٶڭكە قاعان وردالارىن دا وسى ايماقتان جولىقتىرادى. ەكەۋٸنٸڭ دە شىڭعىسحان ەۋلەتٸ ورداسىنا كەلٸپ قايتقان ساپار ەستەلٸگٸنٸڭ توپوگرافييالىق, مارشرۋتتىق سيپاتتامالارى وسى جەتٸسۋ ٶلكەسٸمەن شەكتەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە ولار شىڭعىسحان اتامەكەنٸنٸڭ قالا-كەنتتٸ, ەگٸن-جايلى, شارۋاشىلىققا قولايلى, قۇلپىرىپ تۇرعان ايماق ەكەنٸن سۋرەتتەپ كٶرسەتكەن. بۇل سيپاتتاۋلاردى باسقا تاريحي قۇجاتتار دا تولىقتاي تٷسەدٸ. «تاريحي جاھانگۋشاي» شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸندە ٶرٸك مەۋەلەپ ٶسەتٸنٸ تۋرالى انىق دەرەك بەرەدٸ. ال سٸز حەنتەي بٶكتەرٸ تۋرالى: «شٶپتٸ سيپالاپ, ەر تالىن ۇستاپ يٸسكەپ كٶرٸپ جاتىرمىز. ۇزىندىعى 8-10 سم شاماسىندا ٶسكەن» – دەپ جازعان ەكەنسٸز. وسىنىڭ ٶزٸ دە سٸز تابىنىپ وتىرعان ٶلكەنٸڭ تاريحي قۇجاتتاردا جازىلعان جەر ەمەس ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرەدٸ. ناقتى ايتساق, دالانىڭ شٶبٸ تىربيىپ, «8-10 سم» بولىپ, ٶسە الماي جاتقان ٶلكەدە ەگٸن-جاي, باۋ-باقشا قايدان بولسىن. دەمەك, سٸز – قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزا, قازاق تاريحىن موڭعولعا تارتىپ ەپەرەم دەپ بوسقا تىراشتانىپ جٷرسٸز.
ونىڭ ٷستٸنە: «عاجاپ! بٸر ەرەكشە جاعىمدى يٸس اڭقيدى. بويدى بالقىتىپ جان-جٷرەگٸڭدٸ تىنىشتاندىرعانداي ما قالاي?! بۇرىن-سوڭدى تالاي تاۋعا شىعىپ جٷرگەندە مۇنداي سەزٸمدە بولماعان ەدٸم. ٸشتەي جانعا جايلى, عاجايىپ يٸسكە تاڭقالىپ جاتتىم», – دەگەن شابىتتى سٶزدەرٸڭٸز دە كٷلكٸ شاقىرادى. سوندا قالاي? سٸز «جەر جانناتى – جەتٸسۋدا», «ارقانىڭ كەربەز, سۇلۋ كٶكشەتاۋىندا», شۇعىنىعى نارتتاي قۇلپىرعان «اسقار التايدا» كٶزٸڭٸزگە كيگٸز تارتىپ, تاناۋىڭىزعا جاباعى تىعىپ جٷرگەنسٸز بە? قازاقتىڭ اسقار تاۋلارىن, بايتاق دالاسىن ەشقاشان سٷيمەدٸڭٸز بە, ودان ەشقانداي لەززەت الىپ كٶرمەدٸڭٸز بە? قازاقتىڭ الىپ بەرگەن تەۋەلسٸزدٸگٸ, سالىپ بەرگەن استاناسى, تەگٸن بەرگەن باسپاناسى, ۇسىنعان جوعارى عىلىمي اتاعى جٷرەگٸڭٸزگە جەتپەگەندە, موڭعولدىڭ «8-10 سم» شٶبٸنە نەگە سونشا ەمٸرەنە قالدىڭىز?! وسىنشالىقتى انتىڭىز اۋىپ, يمانىڭىز كٷيٸپ شاتاساتىنداي, قازاقتان نە جاماندىق, موڭعولدان نە جاقسىلىق كٶرٸپ ەدٸڭٸز?!
اۆتور اتالمىش ماقالاسىنىڭ ەكٸنشٸ ازاتجولىن: «ەندٸ بٸر دەلەتانتتار: «موڭعولييادا بۋرحان-حالدۋن, تۋرگەن دەپ اتالاتىن جەر-سۋ جوق. ونداي اتاۋ قازاقستاننىڭ نارىنقول اۋدانىندا» — دەپ سەۋەگەيلٸك تانىتۋدا», – دەپ باستاعان ەكەن. تۋ باستا «ونداي جەر-سۋ جوق» دەگەن سٶزدٸ ايتقان قازاق عالىمدارى ەمەس, كەرٸسٸنشە, كەڭەستٸك, قىتايلىق جەنە موڭعولدىق ماماندار عوي. تٸپتٸ, «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» موڭعولشا اۋدارماسىنان «تٷرگەن» دەگەن توپونيم ەدەيٸلەپ تٷسٸرٸلٸپ تاستالعان كٶرٸنەدٸ. ونى بٸزدەر – قازاقتار, ماعاۋييا سۇلتانيياۇلى اعامىزدىڭ اۋدارماسى ارقىلى وقىپ بٸلدٸك. ەگەر, موڭعولييادا شىنىمەن سونداي اتتى جەر بار بولسا, وندا موڭعول ماماندارى جوعارىداعى «اعاتتىقتى» نەگە جٸبەرگەن, ولار قىتايشا تٷپنۇسقادان موڭعولشاعا اۋدارىلعان مەتٸننەن «تٷرگەن» دەگەن توپونيمدٸ نەگە ەدەيٸلەپ الىپ تاستاعان? دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى عاسىرلار بويى تاپپاعان, ٶزٸڭٸز دە بۇرىن-سوڭدى بٸلمەگەن «بۇرحان» مەن «تٷرگەندٸ» ەلگٸ «ەكولوگ-ميليتسييا» ەكۋٸڭٸز قايدان تاۋىپ الا قويدىڭىزدار? ال بەكسۇلتان نۇرجەكە-ۇلى باستاعان قازاق عالىمدارى «ونداي جەر-سۋ قازاق مەكەنٸندە بار» دەسە, تاريحي قۇجاتتارعا, ش. ۋاليحانوۆتىڭ گەوگرافييالىق مەلٸمەتتەرٸنە, ٶتكەن عاسىرلاردان قالعان اتلاستارعا سٷيەنٸپ دەيەكتٸ, دەلەلدٸ تٷردە ايتتى, انىق سٸلتەمەلەرمەن اتاپ كٶرسەتتٸ. تاريحي قۇجاتتار بويىنشا شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸندە بۇرقان, تٷرگەن, جاركەنت دەگەن جەرلەردٸڭ بار ەكەنٸ ناقتى جازىلعان. وسى ٷش جەر اتى دا جەتٸسۋدىڭ جاركەنت جەرٸندە ەرتەدەن بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ. الايدا قارجاۋباي مىرزا بٸلمەستٸكپەن جاركەنتتٸ «نارىنقول» دەپ سوعا سالعان كٶرٸنەدٸ. سٶيتٸپ اۆتور بۇل ارادا دا مەندٸك قاتەلٸككە ۇرىنادى.
ۇشقارىلىق مۇنىمەن شەكتەلمەگەن, قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزانىڭ قازاق تاريحىمەن بٸرگە قازاق تٸلٸنە دە ٷستٸرت قاراعانى بايقالادى. ايتالىق, اۆتور: «تيسە تٷيەگە, تيمەسە بۇتاققا», – دەگەن يديوما ويلاپ تاۋىپتى. اڭعارى, بۇل كٸسٸ قازاق تاريحى دەيەككە, قازاق تٸلٸ لوگيكاعا جٷگٸنبەيدٸ دەپ ويلايتىن بولسا كەرەك. ەيتپەسە: «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەپ كەلەتٸن تەپ-تەۋٸر تٸركەستٸ بٷيتٸپ بٷلدٸرمەسە كەرەك ەدٸ. ال اتامىز قازاق تەرەكتە بۇتاق بولاتىنىنا, ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا تۇراقتى بايلانىس بارىنا مەن بەرگەن. سٶيتكەن قازاق تٷيە مەن بۇتاق اراسىندا مۇنداي تۇراقتى بايلانىس جوق ەكەنٸن دە بٸلمەي قالماس-اۋ. ويدان تاريح جاساۋ دا, جٷيەسٸز سٶيلەۋ دە قازاققا تەن قاسيەت ەمەس. دەنٸشپان اباي تٸل بۇزعانداردى بٸلٸمسٸز, بەيشارا دەپ شەنەگەن. وۋ, قارجاۋباي مىرزا, ٶزٸڭٸز ايتقانداي «عىلىمي ساراپتاما جاساي» بٸلسەڭٸز, مۇنداي بەتۋەسٸز تٸركەستٸ نەگە قولدانىپ جٷرسٸز?!
اۆتور قازاق زييالىلارىنىڭ دەرەكتٸك نەگٸزٸ بار پٸكٸرٸنە, قۇندى عىلىمي اقپارىنا وسقىرىنا قارايدى دا, كٸم ەكەنٸ بەلگٸسٸز «ەكولوگ-ميليتسييانىڭ» الىپقاشپا سٶزٸنە يمانداي ۇييدى. تٸپتٸ ونىڭ «تەڭٸر بابانىڭ (شىڭعىس حاننىڭ) مٷردەسٸ ساقتالعان وسى قاسيەتتٸ ورىن» دەگەن كٷپٸري, لاقپا سٶزٸن وپ-وڭاي مالدانا كەتەدٸ. بۇل سٶزدٸڭ تاريحي تۇرعىدا جالعان بولۋى ٶز الدىنا, ادامدى «تەڭٸر» دەۋ بٸزدٸڭ دٸنٸمٸزگە, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا جات نەرسە. ٸس-جٷزٸندە شىڭعىسحاننىڭ وردا تاريحشىلارى دا, مۇسىلمان جەنە باتىس ەلەمٸنٸڭ تاريحشىلارى دا مۇنداي كٷپٸري اتاۋدى قولدانباعان. سوعان قاراعاندا, بۇل اتاۋ «ەكولوگ-ميليتسييا» مەن «تاريحشى-عالىم» ەكەۋٸنٸڭ يمپروۆيزاتسييالىق تۋىندىسى بولسا كەرەك.
ماقالانىڭ مامان جازدى دەۋگە كەلمەيتٸن كەرەعار, ساۋاتسىز تۇستارى جەتٸپ ارتىلادى. وعان سٸز دە كۋە بولىڭىز:
اۆتور بٸردە: «سول سالت-دەستٷر بويىنشا شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ تاۋدىڭ ٷستٸنە جەرلەنگەن. سٶيتٸپ بۇل تاۋدى «قاسيەتتٸ تاۋ» دەپ اتاپ, 800 جىل بويى ادامدار تەۋ ەتٸپ كەلگەن. تاۋدىڭ ٷستٸنە جاتجۇرتتىقتار مەن ەيەلدەر شىعۋىنا رۇقسات ەتٸلمەيدٸ» – دەگەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ مەلٸمەت بەرەدٸ. بۇعان قاراپ «شىڭعىسحاننىڭ جەرلەنگەن ورنى وسىندا ەكەنٸ 800 جىلدان بەرٸ كٷللٸ ەلەمگە ايان, كٷمەنسٸز شىندىق ەكەن-اۋ» دەپ قالاسىز. سوسىن: «بۋرحان-حالدۋنداعى وسى تاس وبانى ك.ۋ.كەمپەلل شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى دەگەن تۇجىرىم جاساعان», – سىندى كٶكتەن تٷسكەندەي, ەلگٸسٸنە كەرەعار تاعى بٸر دەرەك ۇسىنادى. سٶيتٸپ, الدىڭعى «دەرەك» تٷبەگەيلٸ تەرٸستەلەدٸ. «شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى» دەگەن بولجامدى حح ع. باسىندا ك.ۋ.كەمپەلل دەگەن باتىستىق ادام ورتاعا قويعان بولىپ شىعادى.
كەلەسٸدە اۆتور: «1921-جىلى تاريحي جازبالار عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى و.جاميان, موڭعولييانىڭ سول كەزدەگٸ اسا بەدەلدٸ ل.دەندەۆ, بات-وچير سيياقتى تاريحشىلار قۇرامىندا بولعان. «شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جىلى مەن جەرلەنگەن ورنىن انىقتاۋ مەملەكەتتٸك كوميسسييا» قۇرىلىپ جۇمىس جاساعان. وسى كوميسسييانىڭ 1926 جىلعى الدىن الا جاساعان بولجامدارى بويىنشا شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ بۋرحان-حالدۋن تاۋىنا جەرلەنگەن دەگەن قورىتىندىعا جٷگٸنگەن» – دەگەن باسقا بٸر دەرەك ۇسىنادى. اۆتور ەندٸ «تۇجىرىم بويىنشا» دەۋدٸڭ ورنىنا «بولجامدارى بويىنشا» دەگەن سٶزدٸ قولدانادى. سونىمەن الدىڭعى ۇسىنعان بٸرنەشە دەرەگٸنٸڭ ەشبٸرٸنٸڭ كٶك تيىندىق قۇنى قالمايدى. ياعني, وسىدان بۇرىن وقتاي تٶندٸرٸپ, قۇستاي قوندىرىپ ايتقاندارىنىڭ بەرٸ دە قۇيداي ٶتٸرٸك بولىپ شىعادى. ال تٷزەيمٸن دەپ وتىرىپ كٷزەپ العانىن, ٶتٸرٸگٸنٸڭ ٶرگە باسپاي قالعانىن اۆتوردىڭ ٶزٸ سوندا دا اڭعارماعان.
قارجاۋباي مىرزانىڭ بۇنداي قۇتىمسىز, قۇنتسىز قىلىعىنا اڭ-تاڭ بولىپ وتىرعانىمىزدا: «وسى جوعارىدا بٸز ايتقان تاريحي اقپاراتتاردى ەكشەپ, ساراپتاپ, زەرتتەپ زەردەلەۋمەن سوڭعى 1989 جىلدان بەرٸ بانكير ن.داۆاا, ارحەولوگ ز.باتسايحان, تاريحشى ج. بور دەگەن ازاماتتار اينالىستى. مىنا بٸز وتىرعان بۋرحان-حالدۋن تاۋىنداعى, تەڭٸر وباسى اتالعان كەشەندە شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸ جاتقانىن عىلىمداعى جەتٸلگەن تەحنيكا-تەحنولوگييانى پايدالانا وتىرىپ انىقتاعانىن ٶزٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸز», – دەيتٸن ەندٸ بٸر سولقىلداق «دەرەك» تٶبە كٶرسەتەدٸ. سوسىن: «وسىعان بايلانىستى موڭعولييانىڭ سول كەزدەگٸ پرەزيدەنتٸ ح.ەنحبايار بۋرحان-حالدۋنداعى شىڭعىس حان مٷردەسٸ كٶمٸلگەن تەڭٸر وباسىن قازۋعا بولمايدى دەگەن جارلىق قابىلداعان», – دەگەن جولدار ارقىلى سوڭعى ۇسىنىلعان دەرەكتٸڭ دە كٷلٸ كٶككە ۇشادى. ياعني, اۆتوردىڭ ەلگٸ ايتقانى دا, «بولجامدارى بويىنشا» دەگەن سٶزٸ دە مٷلدە بەكەر بولىپ شىعادى. ناقتى ايتقاندا, وبانى ەشكٸم قازباعان, وعان ەشقانداي عىلىمي ساراپتاما جاسالمان. ەرينە, سوسىن ودان ەشبٸر عىلىمي قورتىندى دا شىقپاعان. مٸنە, وسىلايشا اۆتور بٸراز تىراشتانىپ الادى دا, اقىر سوڭىندا ٶز سٶزٸن ٶزٸ تٷبەگەيلٸ مانسۇقتاپ تىنادى. باسقاشا ايتقاندا, اۆتوردىڭ بارشا سٶزٸنٸڭ سوقىر جارماقتىق قۇنى قالمايدى. ناعىز «ٶتٸرٸك ٶرگە باسپايدىنىڭ» كەرٸ كەلەدٸ. سٶيتسەك, اۆتوردىڭ باعانادان بەرٸ تٸزبەلەگەندەرٸ, ەنشەيٸن جاي داقپىرت, قۇرعاق ٶسەك ەكەن. قازاق: «قىزىقتا قىزىق – قىزدان جىعىلعان قىزىق» – دەپ ەزٸلدەۋشٸ ەدٸ, كٸسٸ ٶزگەدەن ەمەس, ٶزٸنەن جىعىلسا ودان دا قىزىق بولادى ەكەن-اۋ.
اۆتور وسىدان سوڭ ٶتكەن تاريحقا بٸراز شەگٸنٸس جاسايدى دا, بارشا شىڭعىسحان ەۋلەتٸن ٶزٸ «كەنتەي» دەپ اتاعان تاۋدىڭ تٶڭٸرەگٸنە جيناۋعا تىرىسادى. الايدا اۋىق-اۋىق تاريحي قۇجاتتىق دەرەكتەردەن اۋا جايىلىپ, ودان دا ەشتەڭە ٶندٸرە الماي تيتىقتايدى. سٶيتە كەلٸپ ٶز تاراپىنان: «سۋرەت №4. شىڭعىس حاندى تابىتقا سالۋ رەسٸمٸ. تاشكەنت ۇلتتىق مۇراجايىندا جەنە راشيد-اد-دين كٸتابٸنٸڭ 117-بەتٸندە ساقتالعان. (فرانتسييانىڭ پاريج كٸتاپحاناسى)», – دەپ كٶرسەتٸلگەن سۋرەتتەرگە تٷسٸنٸكتەمە بەرۋگە كٶشەدٸ.
ونىڭ بٸر فراگمەنتٸ تۋرالى: «حاننىڭ تٶرت بۇرىش تابىت جەشٸگٸن التىنداعان ەشەكەيلٸ جاپسىرمالارمەن ەرلەگەن. تابىت جەشٸكتٸڭ باس جاعىندا ەركەكتەر, اياق جاعىندا ەيەلدەر… تابىت جەشٸكتٸڭ باس جاعىنداعى ەركەك ادام تابىت ٸشٸندەگٸ مٷردەگە وڭ قولىن جٸبەرٸپ ەلدە بٸر نەرسەنٸ جٶنگە كەلتٸرٸپ جاتقانداي سۋرەتتەگەن» – دەپ جازادى اۆتور. ال شىندىعىندا اۆتوردىڭ «تابىت» دەگەنٸ ۇزىنى سۋرەتتەگٸ ادامدار بويىنىڭ 70 – 80 پايىزىنا عانا تۋرا كەلەتٸن, ەسەسٸنە ەنٸ كەڭدەۋ, تٸگٸ بيٸكتەۋ كەلكەن كەدٸمگٸ ساندىق بولاتىن. ر. ەد-دٸن دە ونى «ساندۇق» دەپ جازعان-دى. سٸرە, قۇجات سالۋعا ارنالعان بولار? دەرەككە جٷگٸنسەك, شىڭعىسحان توپتى جاۋمەن جالعىز سايىسقان باتىر ادام بولعان. ياعني, ۇلى قاعان سۋرەتتەگٸدەي ساندىققا سييا قويارلىق شاعىن دەنەلٸ كٸسٸ ەمەس ەدٸ. سونداي-اق اۆتوردىڭ: «تابىت جەشٸكتٸڭ باس جاعىنداعى ەركەك ادام…» – دەگەنٸ دە اقىلعا قونىمدى ەمەس. سۋرەتتە ەشقەنداي «باس جاق» كٶرسەتٸلمەگەن.
ەكٸنشٸ بٸر: «سۋرەت №5. شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸن مەڭگٸلٸككە اپارا جاتقان سەت. تەبريز (يران).1330 جىل. كٶلەمٸ 22ح29سم. «شاح نامە». جوزەف پۋليتتسەردٸڭ قورى نيۋ-يورك, مەترپوليتان» – دەلٸنگەن سۋرەتكە, اۆتور: «راشيد-اد-ديننٸڭ ۇلى گيااس-اد-دين 1330-جىلدارى سىزىپ, «شاح-نامە» داستانىن كٶركەمدەگەن سۋرەتتەردٸڭ ٸشٸنە ەنگٸزگەن. مەڭسٸز, شىمقاي قارا تٷستٸ ات مٸنگەن ەر ادام نٶپٸر حالىقتىڭ لەگٸن باستاپ بارادى. قارا ارعىماقتىڭ كەكٸلٸ مەن قۇيرىعىن شورت كەسكەن» – دەگەن تٷسٸندٸرمە بەرەدٸ. الايدا ات ٷستٸندە ادام جوق, ٷزەڭگٸ بوس سالاقتاپ تۇر, تٸزگٸن دە ات جالىنا بوس سالىنعان, شىلبىرىنان بٸرەۋ جەتەكتەپ بارا جاتقانداي, ياعني, شىلبىر العا سوزىلعان. سونىمەن بٸرگە ەر-توقىم تەرٸس, ياعني, ەردٸڭ الدىڭعى قاسى اتتىڭ ساۋىرىنا قاراتىپ ەرتتەلگەن. اۆتور ايتقانداي, اتتىڭ كەكٸلٸ شورت كەسٸلٸپ, قۇيرىعى كٷزەلگەن. مۇنى قازاق «ات تۇلداۋ» دەپ اتايدى. بۇل قايتىس بولعان ەر ادامعا ازا تۇتۋدىڭ بٸر جورالعىسى. تۇلداناتىن ات سول ادامنىڭ تٸرٸسٸندە پايدالانعان مەنشٸكتٸ مٸنٸس كٶلٸگٸ بولۋعا تيٸس. بۇل ٷردٸس تۇلدانعان ات مارقۇمنىڭ اسىنا سويىلعانعا دەيٸن جالعاسادى. مۇنداي كٶرٸنٸس م. ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا, م. ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك, رايىمبەك» پوەماسىندا, ت.ب. ەڭبەكتەردە بار. وسىنداي دەستٷر قازاق اراسىندا XX ع. 50-جىلدارىنا دەيٸن جالعاسقان. تٸپتٸ, قازاقى, شالعاي اۋىلداردا ەلٸگە دەيٸن بار. دەمەك, شىڭعىسحاننىڭ مەيٸتٸن شىعارۋ رەسٸمٸ قازاق دەستٷرٸمەن ۇقساس جاعدايدا ٶتكٸزٸلگەن. ەندەشە, قارجاۋباي مىرزا, سٸزدٸڭ شىڭعىسحاندى موڭعولعا تەلۋٸڭٸزدەن تٷك شىقپايتىنىن وسى سۋرەت تاعى بٸر قايتارا كٶرسەتٸپ تۇر. باسقاشا ايتقاندا, بۇل سۋرەت شىڭعىسحاننىڭ تٷرٸك تەكتٸ, قازاق قاندى ەكەنٸن ەيگٸلەيتٸن ەڭ جارقىن دەلەلدەردٸڭ بٸرٸ.
قورىتا كەلگەندە, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنان بەرٸ كٶپتەگەن زەتتۋشٸلەر جابال كٸرٸسٸپ, شىڭعىسحاننىڭ تەگٸنٸڭ تٷرٸك, قانىنىڭ قازاق ەكەنٸن, دٸنٸنٸڭ يسلام بولعانىن, قازاق دالاسىندا وردا تٸگٸپ, تٷرٸك تٸلٸندە ەل بيلەگەنٸن تولىقتاي دەلەلدەپ بەردٸ. ال قازاق حاندىعىن شىڭعىسحان ەۋلەتٸ قۇرعانىنا, بارلىق حاندارىمىز سول ۇلى قاعاننىڭ تٸكە ۇرپاقتارى ەكەنٸنە, تٸپتٸ, كەڭەستٸك كەزەڭدە دە ەشكٸم شەك كەلتٸرگەن ەمەس. 2015 جىلى «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا» وراي كٶپتەگەن كونفەرەنتسييالار, ٸس-شارالار ٶتكٸزٸلدٸ. استانادا جەنە تارازدا جەرجٷزٸنە ساۋىن ايتىلعان ۇلى مەرەيتوي بولدى. وعان محر-دان دا سيلى قوناقتار كەلٸپ قۇتتى بولسىن ايتتى, باياندامالار جاسادى. دەلٸرەك ايتقاندا, شىڭعىسحاننىڭ تٷرٸك, ونىڭ ٸشٸندە قازاق ەكەنٸن كٷللٸ دٷنيە مويىندادى. اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, سول قاتاردا موڭعولدار دا بار. بۇل اۋقىم ەندٸ توقتاماق ەمەس, قايتا, ۋاقىت وزعان سايىن تەرەڭدەي, كەڭەيە, نىعايا تٷسپەك. «يت ٷرەدٸ, كەرۋەن كٶشەدٸ» دەمەكشٸ, از ساندى جات نيەتتٸلەر قارسى شىقتى ەكەن دەپ قازاق تاريحى اقيقات ارناسىن ٶزگەرتپەك ەمەس. ٶز ٸشٸمٸزدەن شىققان قارسى كٶزقاراستاعىلار دا بٸرتٸندەپ شىڭعىسحاننىڭ تٷرٸك تەكتٸ بولعانىن مويىنداي باستادى. تەك, كەيبٸرەۋلەرٸ عانا «بۇعان ۋاقىت كەرەك» دەگەن سىلتاۋمەن اتتى الىسقا ايداعىسى كەلەدٸ. ولاردىڭ بۇلاي دەگەنٸ ونشا ماڭىزدى نەرسە ەمەس, ونىسى نە «ەرٸنشەككە بٷگٸنگٸدەن ەرتەڭ وڭاي» دەيتٸن بويكٷيەزدٸك بولار, نە ٶزٸنە سەنٸمسٸزدٸكتەن تۋىنداعان جالتاقويلىق بولار, تٸپتٸ, مىقتاعاندا «ٶزٸم ەڭبەك سٸڭٸرە الماعان سوڭ بۇل تاقىرىپ جابۋلى قالا تۇرسىن» دەيتٸن پەندەشٸلٸك شىعار? نە بولسا دا مەيلٸ. ەيتەۋ, تاۋىق شاقىرماي قالدى ەكەن دەپ تاڭ اتپاي قالماسى انىق. قالاي بولعاندا دا كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ كٸسٸلەر شىڭعىسحان تاقىرىبىنىڭ جولىنا كٶلدەنەڭ تٷسۋدەن تايساپ كەتٸپ جاتىر. كەمٸندە قارسى كەلۋدەن جالتارىپ ەكٸ ۇشتى سٶيلەي باستادى, ياعني, ولار قارسىلاسۋدان قولداۋعا باعىتتالعان ٶتپەلٸ كەزەڭدە تۇر.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, شىڭعىسحان تاريحىن زەرتتەۋدە ٶسەككە ەمەس, دەرەككە جٷگٸنگەن ابزال. ٶيتكەنٸ, شىڭعىسحان تاريحى – قازاق تاريحى.
تاريح, ول – ۇلتتىڭ ەڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىعى, ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ ارقاۋى. قۇندىلىعىمىزدى قۇنسىز سٶزدەرمەن لاستاۋدان ساق بولايىق, اعايىن.
ال ۇلى شىڭعىسحاننىڭ تٷركٸلٸك كەلبەتٸ كٷن وزعان سايىن اق مەرمەرداي ەيدٸكتەنە, اسقار تاۋداي ايباتتانا تٷسٸپ, كٷللٸ ەلەم الدىندا تٷرٸك حالىقتارىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ مەرەيٸن مەڭگٸلٸككە اسقاقتاتا بەرمەك.
(مەتٸننٸڭ سوڭى)
اسا قۇرمەتتٸ وقىرمان, بۇل ماقالامىزدا تٷرلٸ تاريحي قۇجاتتارعا ناقتى سٸلتەمە جاسامادىق, ونىڭ سەبەبٸ ەكەۋ: بٸرٸنشٸدەن, مۇندا كەلتٸرٸلگەن دەيەكتەر بۇرىنعى ەڭبەكتەرٸمٸزدە سٸلتەمەلەرمەن كٶرسەتٸلگەن ەدٸ; ەكٸنشٸدەن, ماقالا كٶپشٸلٸك وقىرمانعا باعىتتاپ جازىلعاندىقتان وقۋعا جەڭٸلٸرەك بولسىن دەدٸك. ەگەر قىزىعۋشىلار بولسا تٶمەندەگٸ ەڭبەكتەرگە قاراۋىنا بولادى.
شىڭعىسحان تۋرالى اۆتورلىق جەنە اۋدارما ەڭبەكتەرٸم:
اۆتورلىق ەڭبەكتەرٸم:
«شىنىڭا كٶش, تاريح! شىڭعىسحان كٸم?», بٸرٸنشٸ باسىلۋى, الماتى: نۇرلى-ەلەم 2008, ەكٸنشٸ باسىلۋى, الماتى: نۇرلى-ەلەم, 2009, ورىسشا اۋدارماسى, «چينگيسحان: پراۆدا ي لوج», اۋد.: تىنىموۆ م., كٸشٸباي م., الماتى: نۇرلى-ەلەم, 2009.
«اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى», الماتى: نۇرلى-ەلەم, 2008.
«قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى», بٸرٸنشٸ باسىلۋى, الماتى: نۇرلى-ەلەم, 2010, ەكٸنشٸ باسىلۋى, الماتى: شاپاعات-نۇر, 2013, ورىسشا اۋدارماسى, «تاينا تاينوي يستوريي», اۋد.: كٸشٸباي م., الماتى: شاپاعات-نۇر, 2013.
«تٷگەل تاۋاريحتىڭ تٷبٸندە نە جاتىر?», الماتى: نۇرلى-ەلەم, 2011.
«شىڭعىسحان ەۋلەتٸ تۋرالى باستاۋ مەلٸمەتتەر نە دەيدٸ?», الماتى: شاپاعات-نۇر, 2013.
«شىڭعىسحاننىڭ اتا مەكەنٸ مەن اتا تەگٸ جەنە تٸلٸ مەن دٸنٸ» نەمەسە «تٶرت دەلەل», بٸرٸنشٸ باسىلۋى, الماتى: شاپاعات-نۇر, 2014. ەكٸنشٸ باسىلۋى (قازاقشا جەنە ورسشا ەكٸ تٸلدە), الماتى: شاپاعات-نۇر, 2015.
اۋدارما ەڭبەكتەرٸم:
«ماڭعۇل تاريحى», اۆ: كارپيني پ., الماتى: شاپاعات-نۇر, 2013.
«رۋبرۋكتٸڭ شىعىسقا ساپار ەستەلٸگٸ», اۆ: رۋبرۋك ۋ. (گ.), الماتى: شاپاعات-نۇر, 2013.
تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلى تىنىبايىن
قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ,
شىڭعىسحانتانۋشى, تاريحشى, اۋدارماشى.
