Jaqynda Ǵ. Músirepov teatryna jolym tústi. Qoiylym aty: «Qara shekpen». Georg Hýgaev atty osetiialyq dramatýrgtyń shyǵarmasy eken.
Eki saǵatqa sozylǵan spektakldi kórip, ekiudai sezimde qaldym… «Qara shekpen» — izgi qasietterin joǵaltqan ǵasyrdaǵy Adamdyq ańsary. Jan arpalysy, oilar tartysy, sezim qaishylyǵy toǵysqan pálsapalyq týyndy.
Qoiylym adamdyqtan aiyrylǵan qatygez qoǵamnyń búgingi bet-beinesin aina-qatesiz jaiyp salady. Avtor ártúrli jan-janýardy paidalana otyryp, aitpaq oiyn solardyń obrazy arqyly jetkizýge tyrysady.
Tuzar – qojaiynyna qaltqysyz qyzmet etip, qasqyrdan qorasyn qorǵap júrgen tóbet. Ol «dúniede adamnan asqan tirshilik iesi joq» degen sózdi ǵumyrlyq uranyna ainaldyrǵan. Adamǵa qyzmet etýdi hám týra jolynan taiqymaýdy ómirlik paryzy sanaidy. Tipti, Kókshýlanǵa ǵashyq bop, sezimi synǵa túsken kezde de, adamǵa degen adaldyǵynan ainymaidy. Tóbettiń iesine degen kirshiksiz kóńili kúzeýde umyt qalǵan qara shekpendi qys boiy kúzetip qalǵan tusta anyq baiqalady.
Tórt mezgil qoishynyń iyǵynan túspeitin shekpendi qaharly qysta aryp-ashyp qorǵaýy – qojaiynǵa degen riiasyz senimniń jemisi edi. Alaida shekpendi shopanǵa aman jetkizsem degen jankeshtiligi ózin jarǵa iteredi… Súiegi terisine ilinse de, senimine selkeý túsirmegen Tuzar, qojaiynnyń qaita oralýyn asyǵa kútken bolatyn. Shopan bolsa, qasqyr alar qaýhar qalmaǵan «qańǵyr ittiń» aiaǵynan tura almaǵan súikimsiz siqyn unatpai, óz qolymen atyp tastaidy… Ol úskirik aiazda úmitin jamylyp, adamzatqa degen adaldyǵyna syzat túsirmegen edi. Alaida asyl qasietterinen ajyraǵan adamzat qaýymy bunyń parqyna jete almady. Iá, zamana aǵymyna ilesip, uly qundylyqtardy umytqan urpaq, adami bolmysyn joǵaltyp barady… Satqyndyq pen qýlyq, ótirik pen kórealmaýshylyqtyń jailaǵan jalǵanda baiǵus júrek meiirimge shóldeidi…
Tuzardyń taǵdyry týraly oilanyp otyryp, Safýan Shaimerdenovtyń «It ashýy» povesti oiǵa oraldy. Bunda da Lezbai otary kúzeýge kóship bara jatyp qara tony jurtta qalyp ketedi emes pe?! Adamdai aqyldy Marǵaý iesiniń tonyn ainalǵyshtap, kete almai alasuratyny este. «Qara tonmen oinama, ol meniń qutym» degen Lezbai sózin eskermei, ter sasidy dep jolai laqtyryp ketken Umsyndyqqa qandai kiná artarsyń? Marǵaý bolsa, atalarynan qalǵan eń asyl boryshyndai, elsiz dalada qara tondy kúzetip qala beredi. Borasynda qoi tastyń yǵyn panalap, ash bórilermen alysyp, nebir mehnat keshedi. Sóitse de jyrtyq tondy kóziniń qarashyǵyndai qorǵap, bes aidai azapty ómir arpalysyna túsedi. Ańǵa shyqqan Sárshen kórshisi ańdaýsyz jolyqpaǵanda, Lezbai otbasy Marǵaýdai adal kómekshisin umytyp ta keter me edi? Iz-tússiz ketken itin izdep kelgen Lezbai úńgir aýzynda jatqan óz tonyn kórip, tań-tamasha bolady. Qara ton men ittiń joǵalýynda bir bailanys bary úsh uiqtasa da túsine kirmegen. Baiǵus shopan óz túisiksizdigine nalydy ma, joq álde áieliniń «pysyqtyǵyna» kúiindi me, tondy laqtyryp jiberedi…
Shaimerdenov shyǵarmasynda da ittiń adaldyǵy aiaqqa taptalyp, adamdar tarapynan laiyqty baǵalanbaidy.
«It – adamnyń dosy» deimiz ǵoi, al adam itke qanshalyqty «dos» bolyp júr? Rasynda olar «zaty it bolǵanmen, keibir eki aiaqty aqymaqtardan áldeqaida artyq» edi ǵoi…
Qoiylym sońynda oqqa ushqan itke ata qasqyr: «Kimderge qyzmet etkensiń, Tuzar?» dep, kinálai suraityny bar. «Men oǵan emes, adamdarǵa qyzmet ettim» deidi ol. Iá, adal joldasynan áp sátte ainyp shyǵa keletin adamdar osyndai taza sezimderdiń qadirine jete alsa deisiń.
«Qara shekpendegi» ár obraz kóńil muńyn qozǵap, túrli sezimge jeteleidi. Keiipkerlerdiń is-áreketi, minezi, oi-piǵyly búgingi qoǵamdaǵy adamdar beinesin kóz aldyńa keltiredi.
Kókjaldyń (qasqyr) zulymdyǵy men ynsapsyzdyǵy, Sylańnyń (túlki) ailakerligi men ekijúzdiligi, Qosúreidiń (qoian) tragediiaǵa toly taǵdyry bizdiń ómirimizde de kezdeser shyndyq. Bir tusta eki jarym ǵasyr jasaǵan qara qarǵanyń aýzymen: «Tiri júrip, ishtei iri bastaǵan adamdar bir birin aiaýsyz óltiredi» degen ashy aqiqat aitylady.
Spektakldiń qoiýshy rejisseri Ashat Maemirov «Qara shekpen – rýh, al, Tuzar tóbet – rýhty kúzetýshi» degen eken. Rýhmyz joǵalmaý úshin kúzetshisin ardaqtaýymyz kerek. Ol kúzetshi – bizdiń izgi sezimderimiz… Asyl qasietterimizdi amandyǵy – adamdyǵymyzdyń ainasy.
Sherhan Talap
.jpg)
