جاقىندا ع. مٷسٸرەپوۆ تەاترىنا جولىم تٷستٸ. قويىلىم اتى: «قارا شەكپەن». گەورگ حۋگاەۆ اتتى وسەتييالىق دراماتۋرگتىڭ شىعارماسى ەكەن.
ەكٸ ساعاتقا سوزىلعان سپەكتاكلدٸ كٶرٸپ, ەكٸۇداي سەزٸمدە قالدىم… «قارا شەكپەن» — ٸزگٸ قاسيەتتەرٸن جوعالتقان عاسىرداعى ادامدىق اڭسارى. جان ارپالىسى, ويلار تارتىسى, سەزٸم قايشىلىعى توعىسقان پەلساپالىق تۋىندى.
قويىلىم ادامدىقتان ايىرىلعان قاتىگەز قوعامنىڭ بٷگٸنگٸ بەت-بەينەسٸن اينا-قاتەسٸز جايىپ سالادى. اۆتور ەرتٷرلٸ جان-جانۋاردى پايدالانا وتىرىپ, ايتپاق ويىن سولاردىڭ وبرازى ارقىلى جەتكٸزۋگە تىرىسادى.
تۇزار – قوجايىنىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتٸپ, قاسقىردان قوراسىن قورعاپ جٷرگەن تٶبەت. ول «دٷنيەدە ادامنان اسقان تٸرشٸلٸك يەسٸ جوق» دەگەن سٶزدٸ عۇمىرلىق ۇرانىنا اينالدىرعان. ادامعا قىزمەت ەتۋدٸ ھەم تۋرا جولىنان تايقىماۋدى ٶمٸرلٸك پارىزى سانايدى. تٸپتٸ, كٶكشۋلانعا عاشىق بوپ, سەزٸمٸ سىنعا تٷسكەن كەزدە دە, ادامعا دەگەن ادالدىعىنان اينىمايدى. تٶبەتتٸڭ يەسٸنە دەگەن كٸرشٸكسٸز كٶڭٸلٸ كٷزەۋدە ۇمىت قالعان قارا شەكپەندٸ قىس بويى كٷزەتٸپ قالعان تۇستا انىق بايقالادى.
تٶرت مەزگٸل قويشىنىڭ يىعىنان تٷسپەيتٸن شەكپەندٸ قاھارلى قىستا ارىپ-اشىپ قورعاۋى – قوجايىنعا دەگەن ريياسىز سەنٸمنٸڭ جەمٸسٸ ەدٸ. الايدا شەكپەندٸ شوپانعا امان جەتكٸزسەم دەگەن جانكەشتٸلٸگٸ ٶزٸن جارعا يتەرەدٸ… سٷيەگٸ تەرٸسٸنە ٸلٸنسە دە, سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرمەگەن تۇزار, قوجايىننىڭ قايتا ورالۋىن اسىعا كٷتكەن بولاتىن. شوپان بولسا, قاسقىر الار قاۋھار قالماعان «قاڭعىر يتتٸڭ» اياعىنان تۇرا الماعان سٷيكٸمسٸز سيقىن ۇناتپاي, ٶز قولىمەن اتىپ تاستايدى… ول ٷسكٸرٸك ايازدا ٷمٸتٸن جامىلىپ, ادامزاتقا دەگەن ادالدىعىنا سىزات تٷسٸرمەگەن ەدٸ. الايدا اسىل قاسيەتتەرٸنەن اجىراعان ادامزات قاۋىمى بۇنىڭ پارقىنا جەتە المادى. يە, زامانا اعىمىنا ٸلەسٸپ, ۇلى قۇندىلىقتاردى ۇمىتقان ۇرپاق, ادامي بولمىسىن جوعالتىپ بارادى… ساتقىندىق پەن قۋلىق, ٶتٸرٸك پەن كٶرەالماۋشىلىقتىڭ جايلاعان جالعاندا بايعۇس جٷرەك مەيٸرٸمگە شٶلدەيدٸ…
تۇزاردىڭ تاعدىرى تۋرالى ويلانىپ وتىرىپ, سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ «يت اشۋى» پوۆەستٸ ويعا ورالدى. بۇندا دا لەزباي وتارى كٷزەۋگە كٶشٸپ بارا جاتىپ قارا تونى جۇرتتا قالىپ كەتەدٸ ەمەس پە?! ادامداي اقىلدى مارعاۋ يەسٸنٸڭ تونىن اينالعىشتاپ, كەتە الماي الاسۇراتىنى ەستە. «قارا تونمەن ويناما, ول مەنٸڭ قۇتىم» دەگەن لەزباي سٶزٸن ەسكەرمەي, تەر ساسيدى دەپ جولاي لاقتىرىپ كەتكەن ۇمسىندىققا قانداي كٸنە ارتارسىڭ? مارعاۋ بولسا, اتالارىنان قالعان ەڭ اسىل بورىشىنداي, ەلسٸز دالادا قارا توندى كٷزەتٸپ قالا بەرەدٸ. بوراسىندا قوي تاستىڭ ىعىن پانالاپ, اش بٶرٸلەرمەن الىسىپ, نەبٸر مەحنات كەشەدٸ. سٶيتسە دە جىرتىق توندى كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, بەس ايداي ازاپتى ٶمٸر ارپالىسىنا تٷسەدٸ. اڭعا شىققان سەرشەن كٶرشٸسٸ اڭداۋسىز جولىقپاعاندا, لەزباي وتباسى مارعاۋداي ادال كٶمەكشٸسٸن ۇمىتىپ تا كەتەر مە ەدٸ? ٸز-تٷسسٸز كەتكەن يتٸن ٸزدەپ كەلگەن لەزباي ٷڭگٸر اۋزىندا جاتقان ٶز تونىن كٶرٸپ, تاڭ-تاماشا بولادى. قارا تون مەن يتتٸڭ جوعالۋىندا بٸر بايلانىس بارى ٷش ۇيقتاسا دا تٷسٸنە كٸرمەگەن. بايعۇس شوپان ٶز تٷيسٸكسٸزدٸگٸنە نالىدى ما, جوق ەلدە ەيەلٸنٸڭ «پىسىقتىعىنا» كٷيٸندٸ مە, توندى لاقتىرىپ جٸبەرەدٸ…
شايمەردەنوۆ شىعارماسىندا دا يتتٸڭ ادالدىعى اياققا تاپتالىپ, ادامدار تاراپىنان لايىقتى باعالانبايدى.
«يت – ادامنىڭ دوسى» دەيمٸز عوي, ال ادام يتكە قانشالىقتى «دوس» بولىپ جٷر? راسىندا ولار «زاتى يت بولعانمەن, كەيبٸر ەكٸ اياقتى اقىماقتاردان ەلدەقايدا ارتىق» ەدٸ عوي…
قويىلىم سوڭىندا وققا ۇشقان يتكە اتا قاسقىر: «كٸمدەرگە قىزمەت ەتكەنسٸڭ, تۇزار?» دەپ, كٸنەلاي سۇرايتىنى بار. «مەن وعان ەمەس, ادامدارعا قىزمەت ەتتٸم» دەيدٸ ول. يە, ادال جولداسىنان ەپ سەتتە اينىپ شىعا كەلەتٸن ادامدار وسىنداي تازا سەزٸمدەردٸڭ قادٸرٸنە جەتە السا دەيسٸڭ.
«قارا شەكپەندەگٸ» ەر وبراز كٶڭٸل مۇڭىن قوزعاپ, تٷرلٸ سەزٸمگە جەتەلەيدٸ. كەيٸپكەرلەردٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ, مٸنەزٸ, وي-پيعىلى بٷگٸنگٸ قوعامداعى ادامدار بەينەسٸن كٶز الدىڭا كەلتٸرەدٸ.
كٶكجالدىڭ (قاسقىر) زۇلىمدىعى مەن ىنساپسىزدىعى, سىلاڭنىڭ (تٷلكٸ) ايلاكەرلٸگٸ مەن ەكٸجٷزدٸلٸگٸ, قوسٷرەيدٸڭ (قويان) تراگەديياعا تولى تاعدىرى بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدە دە كەزدەسەر شىندىق. بٸر تۇستا ەكٸ جارىم عاسىر جاساعان قارا قارعانىڭ اۋزىمەن: «تٸرٸ جٷرٸپ, ٸشتەي ٸري باستاعان ادامدار بٸر بٸرٸن اياۋسىز ٶلتٸرەدٸ» دەگەن اششى اقيقات ايتىلادى.
سپەكتاكلدٸڭ قويۋشى رەجيسسەرٸ اسحات ماەميروۆ «قارا شەكپەن – رۋح, ال, تۇزار تٶبەت – رۋحتى كٷزەتۋشٸ» دەگەن ەكەن. رۋحمىز جوعالماۋ ٷشٸن كٷزەتشٸسٸن ارداقتاۋىمىز كەرەك. ول كٷزەتشٸ – بٸزدٸڭ ٸزگٸ سەزٸمدەرٸمٸز… اسىل قاسيەتتەرٸمٸزدٸ اماندىعى – ادامدىعىمىزدىڭ ايناسى.
شەرحان تالاپ
.jpg)
