Pendeniń basyna túsetin jazmysh isi derlik qasirettiń eń aýyry – baýyreti balasynan aiyrylǵan zardan artyq zar joq. Ol sherdiń ne ekenin «Záýresh» ánindegi qaiǵyny bastan keshken jan ǵana biledi…
«Záýresh» áni – azaly rekviem.
Áli esimde, búginderi Aqtóbe qalasynda Qudaibergen Jubanov atyndaǵy ýniversitette isteitin belgili til mamany Eset Jubanov 1967 jyldyń jaz aiynda «Qozy Kórpesh – Baian Sulý» eposynyń tili» degen taqyrypta kandidattyq dissertatsiia qorǵady. Sonyń erteńinde bir tymyrsyq keshte akademikter – Smet Keńesbaev, Máýlen Balaqaev, Ǵainiden Musabaev, professor Málik Ǵabdýllin bastaǵan bir top eńseli ǵalymdar Esettiń eki bólmeli shaǵyn úiinde otyrys jasady. Esetpen dos-kóńildes bop aralasyp júrgendikten osy kósheli jiynda biz Ómirzaq Aitbaev (qazir filologiia ǵylymynyń doktory, professor) ekeýimiz úlken kisilerge qyzymet kórsettik. Seri kóńildi Smet aqsaqal Ómirzaqqa aýyq-aýyq án saldyrdy. Ázil-qaljyń júrip jatty. Dastarhan dýy qyza bergende akademik Ahmet Qýanuly Jubanov keldi. Otyrǵandar oryndarynan óre túregelip, Ahańdy tórge shyǵardy. Bul kisiniń aty jaman naýqasqa shaldyqqanyn biletin edim. Endi, mine, buryn da qarshyǵadai ǵana qaǵylez jan ábden meńdegen dertten qur súldesi qalǵan. Kózi shúńireie tereńdep, eki jaǵy sýalyp, qarlyǵashtyń qanatyndai jup-juqa erini kezerip, eki bileginiń terisi salbyrap, etten arylǵan. Qimyly múlde baiaý. Samarqaý. Selqos. Osy jaǵdaiyn ishtei sezip otyrǵan ziialy top báiek bola qozǵalaqtap, aldyna bas tartyp, ile-shala sóz berdi. Ahań: – Búgin bizdiń Estai báigiden keldi. Ol sizderdiń arqalaryńyz. Estaidyń ǵalym bolatyn jóni bar. Eńbegin jalǵastyra bersin. Sizderge allanyń rahymy jaýsyn, – dep akademikterge bas iip, izet bildirdi. Kóp uzamai úzilis boldy. Biz Ómirzaq ekeýimiz Ahańdy eki jaǵynan qoltyqtap, tysqa alyp shyqtyq. Lúp etken lep joq. Typ-tynysh múlgigen qapyryq kesh. Qonaqtar ekeý-úsheýden bólinip, ózdi-ózi sóilesip turdy. Men Ahańnyń qasynan kete almadym. Ahań únsiz. Birdeme dep til qatý qiyn. Qaljaý tartqan. Jeńil kúrsinedi. Sonyń ózinde móldiregen bir bekzat. Bir kezde anadai jerde bireýlermen sóilesip turǵan Málik Ǵabdýllin bizdi kóre salyp: – O, Aha, – dep úiirile kep Ahańdy jailap qana qushaqtai aldy, – qudai qalasa jazylyp ketesiz, reńińiz jaqsy. Keshe radiodan bir mýzykaly áńgime erilip, onda «Záýresh» ánin Leonid Shargorodskiige tapsyryp, orkestrge qalai túsirtkenińizdi kelistirip turyp aitty. Muhit ta túpsiz tereń bir álem eken. Ony jan-júregimen sezingen Shargorodskiidyń da atasyna myń da bir rahmet. «Záýreshti» tyńdaǵanda Abaidyń «Elsiz jer turǵandai bir haqqa múlgip» degen sózi eske túsip, tuńǵiyq oiǵa berilip, odan zorǵa aryldym. «Záýresh» hikaiasyn Ánýarbek Baijanbaev ta bar janyn salyp oqydy. Iapyrai, bul «Záýresh» «Topan» siiaqty kúilerden de aýyr rekviem eken ǵoi.
Málik Ǵabdýllinniń bul sózine razy bolǵandai Ahań jai ǵana bas izep, birdeme degisi keldi de, biraq, úndemedi. Biraz tunjyrady. Sálden soń: - Ana bir jyldary Kúlásh… Muqan Tólebaev… Muqtar Áýezov… Qanysh Sátbaev… oi, qudai-ai, bári de ketti-aý… Sonda solardyń eń sońǵy azaly sátinde osy «Záýresh» zar tókti. Sonaý qyryq ekinshi jyldyń aiaǵynda orkestrge bas dirijer bop Leonid Shargorodskii keldi. Ol bizdiń orkestrmen burynnan tyǵyz bailanysta edi. Men alǵash ret orkestrge «Jiyrma bes», «Eki jiren», «Qaratorǵai» ánderin Brýsilovskii, Zilber, Hamidilerge berip orkestrovka jasattym. Al, ózim «Aididai», «Janbota», «Záýresh» ánderiniń partitýrasyn jazdym. Osy ánderdiń ishinde Leonid Shargorodskii «Záýreshke» tańǵaldy da júrdi. Taǵy bir dirijerimiz Sergei Shabelskii de «Záýreshti» jii-jii tyńdady. Olarǵa bizdiń Latekeń… Hamidi qosylyp, «Záýresh» tóńireginde uzaq filosofiia tolǵaidy. Sondai bir kúnderi Leonid Shargorodskii: «Dúniede Motsarttyń «Rekvieminen» asqan ne bar deýshi edik. Bethovenniń de jan kúizeltetin qaiǵyly mýzykasy jetkilikti ǵoi. Sonyń bárin oilaǵanda «Záýreshtiń» sheri basym eken. Bul án ǵoi. Bar bolǵany án… al, orkestrde ol – azaly simfoniia!» dedi. Men turyp oǵan: «Olai bolsa «Záýreshti» sol simfoniialyq tolǵaýǵa túsirip kórińizshi» dep tilek ettim. Kóp uzamai ol án «Záýreshti» aspaptyq shyǵarma tabiǵaty qalpynda júrek syzdata jazyp shyqty. E, Málik inim… Málikjan, men óz rekviemimdi osylaisha jasattym, – dedi.
Málik: – Aha… Aha… - dep dir-dir ete kemseńdep, ne isterin bilmedi…
Keler jyly – 1968 jyldyń maýsym aiynyń birinshi juldyzynda Almaty jurtshylyǵynyń jer qaiysqan azaly qaýymy Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatrynyń daladai keń foiesinde akademik Ahmet Qýanuly Jubanovpen sońǵy ret qoshtasyp turyp, «Záýreshtiń» azaly zarymen kóz jastaryn kóldetti.
«Záýresh»…
El júreginde «Záýresh» hikaiasy qily-qily syr bolyp aitylyp jatady. Sonyń bári túrlene qubylyp kep, Ahmet Jubanov jazǵan tarihqa toqtaidy. Ol kóbine Oral men Aqtóbe jaǵynda saqtalǵan áńgimeler. Basqa jerlerge onyń saryny ǵana jetedi. Laqap… dolbar…joramal… tipti, kórshiles jatqan Atyraý eli «Záýreshtiń» jaiyn aqtóbelikterdei jaqsy bile bermeidi. Oǵan kózim anyq jetti.
1995 jyldyń tamyz–qyrkúiek ailarynda aqtóbelikter ózderiniń bir súiikti arysy – kórnekti aqyn Qýandyq Shańǵytbaevtyń jetpis jyldyq toiyn toilap, eldi aralatty. Aqynnyń jeleýin kótergen bir top Almatylyq serikteri bop biz de sol bir esten ketpes jaqsy kúnderdiń qýanyshyn birge kórdik. Sol saparda men jyldar boiy alańdatqan «Záýresh» ániniń beimálim tarihyna oida joqta kez boldym. Dál osy jerde sol bir sátti ózimnen góri bizben saparlas bop birge júrgen belgili tarihshy, professor Tóreǵali Qarataevtyń baiandaǵanyn jón kórip, onyń «Qazaq ádebieti» gazetinde (1997 jyl, 15 kókek) jariialanǵan «Muhitqa án shyǵartqan Záýresh – kim?» degen maqalasynan mynadai bir úzindini alǵa tartqym keledi: «…Yrǵyz aýdanynda birer kún bolyp, endi Shalqarǵa qarai attanar aldyndaǵy qoshtasý rásimine «qolymyzda ósken Qýandyǵymyzdy shyǵaryp salamyz» dep, bir-eki kóne kóz qariia da kelgen eken. Dastarhan basynda álgi qariianyń bireýi (áttegene-ai, aty esimde qalmapty!) osy óńirde erteli-kesh ómir keshken tulǵalar týraly áńgimelep otyrdy da: «Muhit ánge qosqan Záýreshtiń súiegi de osy Yrǵyz irgesinde jatyr» dep qalǵany. Ilia eleń etip: – Beiitin kórsete alasyz ba? – dedi.
– Kórsetem, mashinaǵa on bes–jiyrma minýt jer, – dep qariia kelise ketti.
Ilianyń: – Al, qane, menimen birge qaisyń barasyń? – deýi muń eken, men ornymnan atyp turdym.»
Professor Tóreǵali Qarataevtyń baiandaǵanyndai biz ile-shala dalanyń kedir-budyr jolymen shoqyraqtata tartyp, Yrǵyz ózeniniń oń jaq betindegi qalyń eski qorymǵa jettik. Jergilikti el ony «zirat» dep ataidy. Zirattyń orta tusynda tóńkerilgen taqiiadai bop topyraǵy teńiz tunbasy siiaqty surǵylt jumsaq tóbeniń betinde birneshe balbal tastardy kórdik. Bizdi bastap ákelgen qariia ár tasqa zer sala úńilip, keibireýiniń bederin saýsaǵymen sipap, oilana aralap bir ásem órnekti eskertkishke qarap turyp: – Mine, shirkin Záýreshtiń jatqan jeri. Qulpytasy. Janyń jannatta bolǵyr, Záýresh, – dep qoly qaltyrap tolqyp ketti, – Záýreshtiń kúieýi Seidalin de osynda jerlengen.
Záýreshtiń qulpytasy… Záýresh jaiynda Ahmet Jubanovtan bastap qansha adam qalam terbedi. Sonyń birde-biri Záýreshtiń Yrǵyz topyraǵynda jany jai tapqanyn jazǵan joq edi. Sebebi, olar Záýreshtiń qaida jatqanyn bilmegen bolý kerek. Záýreshtiń qulpytasy jartysyna deiin jerge batqan. Túsi kúńgirt tartqan. O basta bozǵylt bolǵanǵa uqsaidy. Jaýyn men jeldiń áserinen bastapqy syny buzylyńqyrap, biraz mújilipti de. Kúnshyǵys jaqqa qaraǵan betindegi ireleńdegen arapsha jazýdy oqý múmkin emes. Áýelgi kezde ol jazýdy oiyp jazypty. Jyrym-jyrym bolǵan bederiniń izderi ǵana tur. Qasymyzdaǵy qariia: – Bizdiń Yrǵyz jurty osy beiitti «Záýreshtiki» deidi. Ol – úlkenderden qalǵan sóz. Sizderden buryn da bul qorymǵa syrttan kelgen talai qonaqtar ádeii burylyp, quran oqyp, sýretke túsirip alyp ketip júrdi. Sońǵy bir jyldarda Záýreshti izdeýshiler múlde tiyldy. Burynǵylardan estigen sózimiz – Záýreshtiń kúieýi Seidalin degen bir ziialy adam desedi, – dedi. Bizben birge júrgen taǵy bir kisi: – Záýreshtiń kúieýi – sol Seidalin – osy Yrǵyzda mirovoi sýdia bolypty, – degen sózdi men de úlkenderden talai ret estidim, – dep ana kisiniń sózin bas izei qýattady.
Biz Záýreshke, basqa da arýaqtarǵa arnap duǵa oqydyq.
El tekke sóilemeidi. Biledi. Jol ústinde biz óz oiymyzben ózimiz bop, mashina ústinde únsiz múlgidik. Men Seidalin degen esimdi ishtei qaitalai berdim. Ony kóbine sońǵy jyldary ártúrli basylymdarda jariialanǵan tarihshylardyń zertteý eńbekterinen kózim shalǵany bar-dy. Biraq, ol Seidalinderdiń Záýreshke qatysy bary esh qaperime kelgen joq. Endi, mine, Záýreshtiń osy bir deregi Almatyǵa kelgen soń da kóp alańdatty. Sóitip júrgende professor Tóreǵali Qarataevtyń jańa álginde úzindisin keltirgen maqalasy jaryq kórdi. Ol maqalanyń qyzyqtyǵy sol - bir Seidalin emes, alty Seidalinniń bar ekendigin aian etti. Olar 1882 jyly Qazan ýniversitetiniń zań fakýltetin bitirgen (aty-jóni belgisiz) Seidalin; Álmuhamed Kúntóreuly Seidalin – tóre tuqymy. 1860 jyly Peterbýrgke barǵan. Orynbor sultandaryna tilmash bolǵan. Onyń sol saparyn Shoqan ákesine jazǵan hatynda (1860 jyl 9 tamyz) aitatyny bar. T.A. Seidalin (1837-1919 jj.), tóre tuqymy. Ol Álmuhamed Seidalinniń týysy bolý kerek. Torǵai óńiriniń egin sharýashylyǵyn zerttep, «O razvitii hlebopashestva po basseiný reki Týrgaia» degen taqyrypta eńbek jazǵan. Jansha Seidalin (1877-1923jj.). Álmuhamed Seidalinniń balasy. Peterbýrg ýniversitetiniń zań fakýltetin 1904 jyly bitirgen. Orynbor gýberniiasyna qaraityn Troitsk qalasynda advokat bop istegen. Alash partiiasyn jaqtamaǵan. Janaidar Seidalin – birinshi orys revoliýtsiiasy kezinde kadetter shyǵarǵan «Rech» gazetine maqalalar jazǵan. Ony Álihan Bókeihanov erekshe qadir tutqan. Ol saiasi áreketteri úshin qýǵyndalǵan. Musa Seidalin – Birinshi dúniejúzilik soǵys kezinde maidandaǵy qazaqtarǵa kómektesý úshin Minskige deiin barǵan. Ol 1917 jyly Moskvada Názir Tórequlovpen birge oqyǵan.
Mine, alty Seidalin. Meni oilandyrǵan jai – Yrǵyzda osy Seidalinderdiń qaisysy sýdia bop qyzmet etti? Men osy beimaza saýalmen izdeniske tústim. Eger táńir iip, osy Seidalinderdiń biri Yrǵyzda anyq qyzmet etti degen derekke kez bolsam, ol, sóz joq, Záýreshtiń kúieýi! Professor Tóreǵali Qarataev zerttegen eńbekterdiń bárine úńildim. Ol jarqyratyp kórsetken Seidalinderdiń biri asyl Záýreshtiń qudai qosqan qosaǵy bop shyqsa, aty ańyzǵa ainalǵan án keiipkeriniń bir tylsym syry ashylar edi. Seidalin… Záýresh…
Men 1999 jyldyń jeltoqsanynan bastap Kókshetaýda Shoqan Ýálihanov atyndaǵy ýniversitette «Sal, Seriler mektebin» ashyp, stýdentterdi halyq mýzykasyna baýlý maqsatynda bir qyzyqty tirlikti bastap edim. Buǵan stýdentterdiń yqylasy erekshe boldy. Men olarǵa anda-sanda kelip, ánge arnalǵan áńgime-kontsertter ótkizip júrdim. Al, 2000 jyldyń qys ailarynda taǵy bir kelgen saparymda ýniversitettiń rektory, fizika ǵylymynyń doktory, professor Abai Aitmuhambetovtyń ǵalym uly Aidarmen tanystym. Ol Qostanaidaǵy Ahmet Baitursynov atyndaǵy ýniversitette oqytýshy eken. Áńgimelese kele ýyzdai jap-jas jigittiń qazaq tarihynyń bizge beimálim syrlaryna qanyq bilimpaz ekenine tánti bop, ol tapqan derekterdi qazbalap surai berdim. Ol Qazaqstandaǵy alǵashqy halyq aǵartý isiniń tarihy qalai bastalǵanyn zerttep júrip, kóp materialdarǵa jolyqqan. Sonyń birinde – Álmuhamed Seidalin jóninde: «V 1876 g. prikazom po Ministerstvý iýstitsii Seidalin pereveden na doljnost ýezdnogo sýdi v Irgizsii ýezd» degen sózdi qaz-qalpynda aityp otyrmyn» dedi. Men Aidardyń osy sózin ustai aldym. Sóittim de oǵan Záýreshtiń hikaiasyn sherttim. «El júreginde saqtalǵan áńgimelerde ol Seidalin Yrǵyzda bir-aq jyl sýdia bop istegen» dedim. Ol bul ýájdi bas izei qoshtap: «Men tapqan derekterde de Álmuhamed Seidalin Yrǵyzda bir-aq jyl qyzmet etken. Ol týraly jazǵan maqalam bar» dedi. Aqyry bir-eki kúnnen keiin sol maqala meniń qolyma tidi. Ony bastan-aiaq oqyp shyqqanda yrǵyzdyqtar ardaqtap sóz etken Záýreshtiń kúieýi – osy Álmuhamed Seidalin degen oiǵa nyq toqtadym. Álmuhamed Kúntóreuly Seidalin! Ol kim bolǵan? Endi osy saýalǵa sáýle túsirip, shyrai taratyp kóreiin.
Álmuhamed Seidalinniń násili tóre tuqymynan. Óz ákesi – Kúntóre. Uly atasy – Seidaly sultan. Ol - Dosaly sultannyń balasy. Bul áýlettiń qym-qiǵash tarihy bar. Ákeli-balaly Dosaly, Seidaly sultandar kezinde ( 1773-1775 jj.) Pýgachev dúrbeleńinde birese patsha ókimetiniń otarshyldyq saiasatyna qarsy bolsa, Pýgachev búlinshiligi qandy qyrǵynmen basylǵanda olar patsha jaǵyna shyǵyp, eki jaqty saiasat ustap bultaqtap baqqan. Olar Qobda men Elek ózenderiniń jaǵasyn jailaǵan tama, tabyn rýlarynyń eki myń tútinin basqarǵan. Pýgachev kóterilisinen keiin dál osy eki rýdyń ishinen zaty Tabyn, Máten degen kisiniń qyzy Sapar «Nevidimka», «Kýktemir», «Svetaia» degen jasyryn atpen 1775 jyldyń qyrkúieginen 1776 jyldyń kóktemine deiin patsha ókimetiniń záresin alyp, esin shyǵarǵan qozǵalys júrgizgende ákeli-balaly Dosaly, Seidaly sultandar osy surapyl oqiǵalardyń ishinde bolǵan. Sol kezderde Sapardyń jasy jiyrma ekide eken. Kúieýin qalmaqtar óltirgen. Odan keiin ol ámeńgerlik jolmen qainysy Janbolatqa tigen. Sapar – «Nevidimkanyń» (bul qozǵa-lys jaiynda patshaǵa berilgen raporttardyń bárinde onyń jetekshisi ylǵi osylai atalǵan) dál ózi. Ol «Pýgachevti óltirilgen joq, tiri» dep jariialap, onyń Ýfada bir sebeptermen bógelip jatqanyn, birazdan keiin kóp kúshpen Edilden ótip, Orynbor gýberniiasyna qaita keletinin jariia ǵyp, tama, tabyndardyń patsha ókimetine qarsy kóterilgen qolyn on myńǵa jetkizgen. Patsha ókimeti sol bir shaqtarda Bashqurttardy qazaqtarǵa qarsy dúrkin-dúrkin aidap salyp, qyrqystyra bergen. «Nevidimkanyń» qozǵalysyna jel berip, osy eski egesti óz maqsatyna paidalanǵan Dosaly, Seidaly kórshiles Bashqurt aýyldaryn kórine-kózge talap, shekara janjalyn ýshyqtyrǵan. Olar túptep kelgende Sapar bastaǵan halyq qozǵalysyna shyn nietti bolmaǵan. Sol sebepti halyq ta olardy jek kórgen. Mine, butaǵy mol sultan áýleti – Seidalinderdiń arǵy bir tarihy osylai shertiledi.
Endi Kúntóreuly Álmuhamed Seidalinniń ómirine kóz jiberip kóreiik. Ol Orynbordaǵy Nepliýev Kadet korpýsyn bitirgen.
Nepliýev Kadet korpýsy Orynborda 1825 jyly qańtar aiynyń ekinshi juldyzynda áskeri ýchilishe bop ashylǵan. Keiin 1844 jyly ol Nepliýev Kadet korpýsy bolyp qaita quryldy. Munda, negizinen, dvoriandardyń balalary oqydy. Qazaq balalary kóp qabyldanbady. Korpýsta – evropalyq jáne aziialyq eskadron dep atalǵan eki bólim jumys istedi. Zań boiynsha munda qazaqtyń bailary men starshyndarynyń otyz balasy oqýǵa tiis bolǵan. Kele-kele patsha ókimeti qazaqtardyń oqý oqyp, bilim alyp sanasynyń oianýynan qaýiptene bastap, sol otyz balaǵa beriletin stipendiiany qysqartyp tastaǵan soń qazaq balalarynyń oqýǵa túsýi sireidi. Álmuhamed Seidalin dál osyndai bir qystalań shaqta oqidy. Sol kezderde onyń turmys hali qandai bolǵandyǵy jóninde derek joq. Biraq, qaltasy myǵym balalarmen birge túskendigi aian. Ol jóninde endi Aidar Aitmuhambetovtyń «Sýltan Seidalin – vypýsknik Nepliýevskogo Kadetskogo korpýsa» atty maqalasynan birneshe úzindi keltireiin:
…Tochnaia data ego rojdeniia ne izvestna, veroiatno, on rodilsia v kontse 30-h godov H1H veka. Imenno togda v 30-40 gg. H1H veka Orenbýrge nachinaet fýnktsionirovat voennoe ýchilishe, vskore preobrazovannoe v korpýs.
…Kak i vse kazahi, Seidalin ýchilsia v aziatskom eskadrone voennogo korpýsa.
Po okonchanii korpýsa deti sýltanov s horoshei ýspevae-mostiý polýchali zvanie sotnika, s plohoi ýspevaemostiý – horýnjego. Seidalin po okonchanii kýrsa naýk vysochaishim prikazom proizvoditsia v praporshiki v Orenbýrgkii 4-lineinyi batalon. V noiabre 1855g. ego komandirovali k nachalniký 23-ei pehodnoi divizii s zaseleniem batalon. Tak nachinaetsia voennaia slýjba Seidalina. 26 marta 1856g. Seidalina naznachaiýt v vedomstvo Oblastnogo Pravleniia Orenbýrgskimi kazahami s «sostoianiem po armeiskoi pehote» svidetelstvýet, chto Seidalin chislilsia na novom meste kak ofitser imperatorskoi armii.
… V 1857g. Seidalin komandirovan v Sankt-Peterbýrg dlia «nahojdeniia pri Býharskom posolstve».
… Sotsialnoe proishojdenie, izyskannaia vospitannost, svetskie manery, obrazovannost, znanie iazyka i vostochnoi kýltýry sdelali ego vesma ýdobnym chelovekom pri Býharskom posolstve. V kachestve voznagrajdeniia za ýserdnýiý slýjbý Seidalin ýdostaivaetsia denejnoi premii ot pravitelstva «edinovremenno iz kibitochnogo s kirgizov sbora 300 rýb. serebrom».
… 22 sentiabria 1858g. Vysochaishim prikazom po voennomý vedomstvý Seidalin «zachislen po armeiskoi kavalerii s ostavleniem pri Oblastnom pravlenii». Perevod po voennomý vedomstvý svidetelstvýet, chto Seidalin prodoljal chislitsia v kachestve kadrovogo ofitsera v voorýjennyh strýktýrah. V to je vremia za otlichnýiý slýjbý Seidalin proizveden v podporýchiki, t.e. ofitsialno ýdostaivaetsia ofitserskogo zvaniia, tak neobhodi-mogo emý dalneishei voennoi karery.
Álmuhamed Seidalinniń imperator áskeriniń ofitseri retinde órleýi óte tez bolǵan. Orynbor ólkesinde oqyǵan qazaq jastarynyń arasynda orys tilin, jáne shyǵys halyqtarynyń tilderi, atab aitqanda, arab, parsy, túrkmen, sondai-aq, ózbek tilin óte jetik biletin mundai jan-jaqty bilimdi, ári joǵary mádenietti qyzmetkerdi tabý qiyn edi. Patsha ókimetiniń Shyǵysqa, Orta Aziiaǵa dámesi birte-birte kúsheiip bara jatty. Sol maqsatyn júzege asyrý úshin Seidalinderdei áskeri adamǵa jaǵdai jasaýy zańdy da. On toǵyzynshy ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń aiaǵynda arany ashylǵan Rossiianyń Orta Aziia memleketterimen sharpysýy bastalyp, jańa jerlerdi iemdenip, jylandai jyljyp, ilgerilei berdi. Olar Qazaqstandaǵy bekinisterine sendi. Ony odan saiyn kúsheite tústi. Olardyń ushy-qiyry joq elsiz dalada, ańyzaqty shólde, boraǵan qum ishinde júrip – turýy, soǵysýy óte qiyn edi. Rossiianyń bul basqynshylyq áreketine bas imegen jergilikti el partizandyq kúres júrgizdi. Mine, osyndai jaǵdaida bul elderdiń mán-jaiyn biletin áskeri adamdar aýadai qajet ekendigi sol bir alasapyran kezeńde keremet sezildi. Joǵaryda keltirilgen maqaladan taǵy bir úzindi:
… V takom je polojenii nahodilas Aralskaia flotiliia, kýda i byla napravlena voennaia ekspeditsiia, v sostave kotoroi nahodilsia Seidalin. V rezýltate emý «za ýsednye trýdy i staraniia v dostavlenii k nachalniký Aralskoi flotilii poslannyh veshei i deneg 15 tys. rýb. iziavlena blagodarnost ot Orenbýrgskogo i Samarskogo general-gýbernatora».
Sol kezderde Rossiianyń kókeiin tesken bir jer – Qońyrat edi. Ol jerdi atamzamannan túrkmenniń jaýynger rýlary jailaityn-dy. Ámýdariianyń jaiqalǵan jaǵasy ǵoi, ol. Oǵan Hiýa men Qoqan handyǵy da erteden qyzyǵatyn- dy. Rossiianyń áskeri ekspeditsiiasy buryn bul aimaqqa alǵash ret aýyz salyp kórgende it rásýa bop jeńilip qaitqan-dy. Olar ótkendegi osy sátsiz áreketterinen qorytyndy shyǵaryp, jan-jaqty daiyndalyp, taǵy da joryq bastaidy. Biz súienip otyrǵan maqalanyń endigi bir tusynda Seidalindi osyndai áskeri ekspeditsiianyń quramynda kóremiz:
…Letom 1859 g. Seidalin vnov prinimaet ýchastie v sredno- aziatskoi ekspeditsii na pobereje Amýdari.
…Odnako i v etot raz Seidalin zarekomendoval sebia s lýchshei storony i za proiavlennoe ýserdie ýdostaivaetsia nagrady edinovre-mennogo polýgodovogo oklada jalovaniem v 160 rýb. serebrom.
Imperator áskeriniń talantty, isker, bilimdi ofitseri Seidalin osy eki áskeri ekspeditsiia sátti aiaqtalǵan soń Peterbýrgke shaqyrtylyp alynady. Áskeri qyzmette onyń juldyzy erekshe jarqyrap, aldynan nebir úmit sáýlesi kórinip edi. Biraq, osydan bastap ol endi azamattyq qyzmetterge aýystyrylady. Biz tilge tiek etip, ár jerinen úzip-úzip alyp, mysal keltirip otyrǵan maqalanyń dáldigi, qundylyǵy sondai - ol Seidalindei iri tulǵanyń buryn-sońdy ashylmaǵan ómirbaianyn, onyń ózimen zamandas Shoqan Ýálihanov, Ybyrai Altynsarin, Muhamedsalyq Babajanov siiaqty ozyq oily, óreli bitim - bolmysyn endi-endi tanyp bilýge qushtar etetin óte... óte mańyzdy eńbek. Sol sebepti oǵan taǵy da bir úńilip qaraiyq:
…V Peterbýrge v 1860 g. Seidalin okazalsia zadeistvovannym pri kazahskoi depýtatsii, pribyvshei dlia «predstavleniia k Vysochaishemý Dvorý», v kachestve perevodchika. Za chto vsemilostiveishe byl nagrajden edinovremennym godovym okladom jalovaniia v 320 rýb.
Osydan keiin arada bir jyl ótti, ótpedi, Seidalin 1861 jyldyń jeltoqsan aiynda Orynbor vedomostvosynyń qazaq dalasyndaǵy qyzmetin baqylaityn jumysqa jiberiledi. Bul qyzmette de ol iskerligimen erekshe kózge túsedi. Oǵan porýchik degen ataq beredi. Al, 1862-jyldyń kúzinde Seidalin Obylystyq Basqarmanyń keńesshisi bolyp taǵaiyndalady. Dál osy bir kezderde Seidalin Orynbor qazaqtary oblystyq basqarmasynyń bastyǵy bop isteitin orystyń belgili shyǵystanýshysy, orientalist, professor Vasilii Vasilevich Grigorevpen dostyq qatynasta boldy. Grigorev Ybyrai Altynsarinniń qazaq dalasyndaǵy aǵartýshylyq isine tiianaqty aqyl qosyp, kómektesken jan. Osy Grigorev Orynborda qazaq ómirin jan-jaqty zerttep, bul halyqtyń bolashaǵy úshin óz oiyn ashyq jáne batyl aityp, Peterbýrgtyń gazetteri men jýrnaldaryna tereń syrly maqalalar jazǵan. Ol úshin qaqqy kórip, qýdalanǵan da. Biraq, ádildik jolynan esh ainymaǵan. Ol Seidalinniń óreli azamat ekenin tanyǵan. Bir kúnderi ol qyzmetten bosap, Peterbýrgte jaǵdaiy bolmai júrgende Seidalinge bar muńyn shaǵyp, onymen hat alysyp turady. Professor N. I. Veselovskii onyń qazaq turmysyna arnalǵan ǵylymi maqalaryn tereń zerdelep: «Vasilii Vasilevich ózi basqarǵan kezinde qazaqtarǵa kóp jaqsylyq jasady. Keiin, Orynbordan ketip qalǵanda da qazaqtarǵa qyzmet etýin toqtatqan emes, Vasilii Vasilevichtiń qazaqtarǵa jasaǵan erekshe bir jaqsylyǵyn áste umytýǵa bolmas. Oǵan deiin bizdiń Orynbor ólkesindegi ákimshiligimiz qazaqtardyń óz tili bar ekenin sezbegen de edi. Biz «qazaqtar tek tatar tilinde sóileidi» degen tatar chinovnikteriniń sózine senip kelippiz. Vasilii Vasilevich dala ákimshiliginiń ishinde birinshi bolyp, qazaq tilin resmi tilge ainaldyrdy. Qazaq tilin ǵylymi taldaýǵa kirisken N.I. Ilminskiidiń eńbekterin onyń qýana maquldaǵanyn umytýǵa bolmaidy. (Veselovskii N.I. «V.V. Grigorev, po ego pismam i trýdam.» 212-215 better.). Seidalin… Ilminskii… Grigorev… Altynsarin… bir-birimen iyq teńestirgen iri tulǵalar! Seidalin osy ortada irilene túsedi. Dáiim joǵarǵy jaqtyń airyqsha nazarynda bolady. 1864 jyly shtabs – rotmistr ataǵyn alady. Sodan eki jyldan keiin taǵy da jańa qyzymetke kirisedi:
…V marte 1866 g. Seidalin «naznachen ispravliaiýshim doljnost sýltana – pravitelia Zapadnoi chasti oblasti. V moment svoego naznacheniia Seidalin edva li dogtig 30- letnego vozrasta, no po stepeni obrazovannosti prevoshodil mnogih.
Osy tusta qazaq qoǵamynda rý men rý, áýlet pen áýlet arasyndaǵy ózara baqtalastyq, báseke, baqas áreketter ýshyǵyp, ushynyp turǵan-dy. Seidalin óz ortasynyń ondai soraqylyǵyn Shoqan Ýálihanov siiaqty kórip baǵady. Ol eldi jańa jolǵa, jańa baǵytqa bastaityn jańa túsiniktegi azamat edi. Ony ol toqtaýsyz órlegen ár qyzmetinde dáleldep, belesten – beleske kóterildi. 1866 jyly Seidalin rotmistr sheninde. 1869 jyly ol iýstitsiia ministrliginiń buiryǵymen sol kezderde Orynbor gýberniiasynyń quramyndaǵy Torǵai oblysynyń Nikolaevsk ýeziniń ýezdik sýdiasy qyzmetine bekitiledi. Seidalin zań oqýyn oqymasa da óziniń tereń bilimi, saliqaly oi - órisiniń keńdigi arqasynda Rossiianyń zań ilimi jáne qazaq qoǵamyna tán zań jolyna zerek bop, sýdialyq qyzmetti minsiz atqarady. Ol sol qyzymette maior ataǵyna ie bolady. Mundai ataqty sol kezderde tek sultandar ǵana alǵan. Osydan keiin arada jeti jyl ótkende Seidalin iýstitsiia ministrliginiń buiryǵymen 1876 jyly Yrǵyz ýeziniń ýezdik sýdiasy bop qyzmet ete bastaidy. Dál osy kezde ol (1837 jyly týǵan. Shoqanmen zamandas, ekeýi bir-birin Peterbýrgtan biledi. Álmuhamed Peterbýrgke kelgende onyń osy kelisin Shoqannyń ákesine jazǵan hatynan ańǵarýǵa bolady. Ol Shoqannan eki jas kishi)otyz toǵyz jasta. Kelinshegi – Záýre. Ózi erkeletip Záýresh dep ataǵan. Bir-birine teń eki ǵashyq bal jalasyp, ertegi dúniesindei bir baqytty ómir qushaǵynda bolady. Yrǵyzda qazaq, orys, tatar, bashqurt, Buqarlyq ózbek, evrei, poliak ulttarynyń ártúrli ókilderi turǵan. Ashylǵanyna alty-aq jyl bolǵan Yrǵyz jármeńkesi de dýyldap tez jandanǵan. Bir kezderde Yrǵyzdyń oń jaq betindegi biik jarqabaqtyń ústindegi sonaý Shyńǵyshan zamanynan qalǵan, tipti, odan da eski qorymdarǵa bailanysty Jarmola atanǵan bul jer alǵashynda Oral bekinisi bop, keiin Yrǵyz atanyp, sol tóńirektiń ákimshilik jáne mádeni ortalyǵyna ainalyp, qula túzge osylaisha qyzý tirshilik ákelip, jan bergen edi. Munda qyzmet etetin chinovnikterdiń ishinde sýdia Álmuhamed Seidalinniń bedeli erekshe zor bolǵan. El sózine den qoisaq – Yrǵyz ziialylarynyń otyrys-jiyndarda Záýresh ekeýiniń elden erek sáýletti kórki kóz súisintip, jan qyzyqtyrǵan. Aqpeiil jandar olardy Qozy-Kórpesh pen Baian Sulýdai kórse, ishi tar bireýler qyzǵanyshty sýyq kózben qaraǵan. Ómir qashanda ómir, «kózdiniń kózinen, tildiniń tilinen saqtai gór» deitin úrip aýyzǵa salǵandai eki muńlyqtyń bul ǵajaiyp ómiri uzaqqa barmaidy. Jelegi jelkildep, betinen bet monshaǵy tógilip, táńir iip bere salǵan bir sulýlyq perishtesi - adamnyń suqtana qaraýǵa kózi barmaityn Záýresh kenet jaryq dúnieden júzin úiiredi. Ertegi keiipkerindei sulý Záýreshti aza tutý maǵan ár kez bylai elesteidi: lala gúlmen qulpyrǵan Yrǵyz dalasy kún tutylǵandai qaraýyta qabaryp, azaly kúimen yzyldaidy. Yrǵyz sýyna kúmistei syldyrap kep qosylatyn bulaq bitken kóz jasy bop móldirep, boz tańda shyryldaityn boztorǵailardyń da úni óshedi. Yrǵyz jurty botasy ólgen boz ingendei bozdap, keshe ǵana Záýreshpen birge júrgen qyz-kelinder qara jamylady. Qariialardyń taram-taram saqalynan jas sorǵalaidy. Analardyń ańyraǵan úni dalany kúńirentedi. Jypyrlaǵan qalyń qorymnyń orta kezinde tóreler ziratynyń ishinde topyraǵy sýymaǵan bir tómpeshikti qushaqtap «Záýresh, Záýresh» dep Álmuhamed jatyr jer baýyrlap. Men ár kez «Záýresh» ánin shertkenimde tula boiym osy qaraly sezimmen qaltyraidy…
Záýreniń ákesi Medet kezinde el tutqasy – bi bolyp, bilikke aralasqan jan edi. Quryǵy uzyn, sózi dýaly, shalqyǵan dáýleti bar bai atanyp, tóre tuqymynda dańqy shyqqan sińirli adam. Úsh áiel alǵan. Úsheýi úsh aýyl bop yrǵalyp otyrǵanda oqtyn-oqtyn tosyn kelgen indetten Medettiń otyz uly túgel shetineidi. Dushpanyna tilemeitin bul sumdyqtan úsh úidiń ortasynda kóziniń aǵy menen qarasyndai bop jalǵyz Záýre ǵana qalady…
Qatygez taǵdyrdyń boljaýsyz isine ne aila – qoiyny sýyq qara jer endi, mine, Záýreshti de alyp tynady.
El aýyzynda qaimaǵy shaiqalmai saqtalǵan osy áńgimeni akademik Ahmet Jubanov qaǵazǵa bylai dep túsirdi:
«Medet Orynborǵa jolaýshylap ketip, qaityp kelgeninde Záýre de ólip, tek shoshaiyp molasy ǵana qalady. Medet molany qushaqtap qúńirenedi. Mine, osy tragediia Muhitty qobaljytady. Ol dombyrasyn alyp, Medet aitypty degen sózderge án shyǵarady. Ánniń aty halyq arasynda «Záýresh» bolyp taraidy. Ánniń sózin túgel (álbette, bul jerde bizge jetip saqtalǵanyn ǵana túgel berip otyrmyz.Negizi bul azaly ánniń alpystan astam shýmaǵy bolǵan) keltirýge tyrysalyq:
Qaraǵym, seniń úshin elden keldim,
Baiaǵy óziń kórgen jerden keldim.
Sen nege men kelgende tebirenbeisiń?
Iiskep, bir súieiin degen edim.
Qulannyń túzde kórdim shoqyraǵyn,
Qaiyńnyń jasta kórdim japyraǵyn.
Sen qalǵan otyz uldan jalǵyz Záýresh,
Bir ýys buiyrmady topyraǵyń.
Jaqyn dos bir-birine syr aitady,
Atasy balasyna shyn aitady.
Aiyrylyp jalǵyzymnan qalǵannan soń,«
«Kóke» dep endi meni kim aitady?
Oilap em, men kelgende shyǵar ma, dep,
Atańnyń hal – ahýalyn surar ma, dep.
Qozǵalmai ózgelerge jatsań-daǵy,
Ornyńnan meniń úshin turar ma, dep.
Rýhyń bilgen shyǵar kelgenimdi,
Oqydym minájattap bilgenimdi.
Basyńdy men kelgende kótermediń,
Jalǵyzym, jańa bildim ólgenińdi.
Qaiǵynyń jańa jettim qiynyna,
Sel boldy kózim jasy qoiynyma.
Qushaqtap qabirińdi biraz jattym,
Erkelep asylar, dep moiynyma.
Saqtalmas bolat pyshaq qyn bolmasa,
Ótirik nege kerek shyn bolmasa.
Zarlanyp saýly ingendei men kelgende,
Basyńdy bir kótershi tym bolmasa.
Sen ediń taýdan aqqan bulaǵym-ai,
Taǵdyrdan ómirińdi suradym-ai.
Otyzdan jalǵyz qalǵan balam ediń,
Shynyńmen ketkeniń be, shyraǵym-ai.
Kóńilimdi tura almadym elde tiyp,
Bir qulash qalqam jatyr jerge syiyp.
Kóziń bar janaryndai quralaidyń,
Kim kómdi, bul orynǵa kózi qiyp?
Otyrmyn áiet oqyp, attan túsip,
Shydamai mezgil-mezgil qabir qushyp.
Kórmesem bir saǵat ta tózbeýshi edim,
Ǵaiyp bop ketkeniń be, qoldan ushyp.
Elime Medet atym boldy dárip,
Kezinde aittym bilik buzyp-jaryp.
Taianyshym uzaq bolmai sen de kettiń,
Syiady jalǵyz basym qaida baryp?
Dúnie, myna jalǵan kettiń qyryn,
Pendege kim de bolsa perzent shyryn.
Ajal oq saǵan degen maǵan jetip,
Aldyńda men ólsemshi úsh kún buryn.
Jainaǵan jai tasyndai kóziń qaida,
Syimadyń qyz da bolsań qý mańdaiǵa.
Kókeńniń eńirep qalǵan halin bilseń,
Kúninde qyiamettiń oryn saila.
Aq betiń aidyn kóldiń alabyndai,
Qasyń bar moldalardyń qalamyndai.
Aldyńnan taǵdyr- qudiret jarylqasyn,
Keshikpei men de artyńnan baramyn-ai…
Záýresh sheshek dertinen mezgilsiz dúnie salyp, osylaisha ah urǵyzǵan.
Záýreshtiń Yrǵyz topyraǵyna janbasy tigeni dál osy 1876 jyl siiaqty. Al, kelesi jyly Seidalindi qaitadan Nikolaevsk ýeziniń ýezdik sýdiasy etip aýystyrady. Seidalin onda qansha ýaqyt sýdia bop istedi? Ol ázirshe belgisiz. Seidalinniń budan keiingi ómiri, qyzmeti jóninde Aidar Aitmuhambetovtyń deregine taǵy bir nazar salaiyq: …V 1884g. Seidalin «ýkazom Pravitelstvennogo Senata… za nomerom 141 proizveden na vyslýgý let v Nadvornye Sovetniki so starshinstvom». A ýje v aprele 1885g. proizveden v kollejskie sovetniki so starshinstvom. Prodvijenie Seidalina shlo so stremitelnoi bystrotoi, veroiatno, ego karera vyzyvala zavist okrýjaiýshih, odnako besspornom ostaetsia to, chto svoim prodvijeniem on obiazan byl ýpornomý trýdý, talantý, chestnosti i obrazovannosti. V oktiabre 1885 goda on « ýkazom Pravitelstennogo Senata… za nomerom 102 proizveden na vyslýgý let v Statskie Sovetniki so starshinstvom. V nabore nagrad Seidalina chislilas svetlo – bronzovaia na Vladimirskoi lente v pamiat voiny 1853 – 1856gg… Buǵan qosarymyz – Seidalin 1873 jyly úshinshi dárejeli áýlie Anna ordenimen nagradtalǵan. Endigi bir derekterdiń biri – Seiilhan Orazymbetovtyń «Yrǵyz» atty kitabynda Seidalindi taǵy da Yrǵyzda sýdia bop istep júrgenine kóz jetkizedi. Ony dál keltirsek: «… Á. Seidalin qazaq balalaryn oqytýdy maqsat etken, osy igilikti oiyn iske asyrýda halqymyzdyń uly aǵartýshysy Y. Altynsarinmen istes, kóńildes, pikirles bolǵan kórnekti tulǵa. Ol Yrǵyzda qazaq qyzdary úshin mektep ashýǵa qulshyna kirisedi. Bul jóninde Y. Altynsarin dosy N.I. Ilminskiige 1889 jyly aqpan aiynda jazǵan hatynda bylai deidi: «Yrǵyzda mirovoi sýdia jáne tergeýshi bolyp Álmuhamed Seidalin isteidi. Ol qazaqtardy oqytý isine óte yntaly adam. Biyl ol qazaq qyzdary úshin Yrǵyzda qazaq saharasyndaǵy alǵashqy 20 kisilik qyzdar mektebin ashýyma kómektesti» degen qyzyqty derekten Seidalinniń gaýhardai jarqyraǵan taǵy bir qyryn tanimyz. Seidalinniń Gúljaýhar, Gúljihan esimdi eki qyzy osy mektepte oqyǵan. (Gúljaýhar Batys, Shyǵys elderiniń ádebieti men tarihy, mádenieti, ádet-ǵurpyna zerek bolǵan. Tekti bir tuqym-Birimjanovtar áýletiniń kórikti, kósem kelini. Ahmet Qorǵanbekuly Birimjanovtyń qudai qosqan qosaǵy. Qýǵyn-súrgin jyldarda jandy-jaqty týystaryna qorǵan bop, mysaly, sol kezde sergeldeńge túsken týǵan apasy – Rabiǵa (Raqysh) Álmuqamedqyzy Seidalina-Tunǵashina (Rabiǵanyń kúieýi-Varshava ýniversitetiniń mal dárigerlik fakýltetin bitirgen-Ahmet Tunǵashin. Tóre tuqymy.) 1888 jyly Yrǵyzda týyp, 1959 jyly Almatyda dúnieden qaitqan.) Osyndai isterine qaraǵanda Seidalinniń keiingi ómiri Yrǵyzda ótken, Ol 1897 jyly otstavkaǵa shyǵar aldynda Orynbordyń qyzdar gimnaziiasynda qazaq qyzdary úshin arnaiy stipendiia taǵaiyndaý máselesin kóteredi. Bul tilegi de oryndalyp, eki qazaq qyzyna jyl saiyn 500 somnan stipendiia bólinedi. Memlekettik qyzmette Seidalin qyryq jyl boiy osylaisha eńbek etedi.
Álmuhamed Seidalin 1898 jyly dúnieden qaitady. Ol óziniń alǵashqy jary Záýreshtiń qasyna jerlenedi. Onyń ekinshi áieli jaiynda ázirshe derek joq.
Álmuhambet Seidalinniń balalary jóninde joǵaryda keltirilgen maqala: «Posle ego smerti v seme ostalos semero detei, prichem samomý starshemý – syný Jiganshahý (Jansha) v tý porý ispolnilsia 21 god. Bolshaia semia sýshestvovala na pensiiý, vydavaemýiý za zaslýgi Seidalina. Vposledstvii ego syn Jiganshah (Jansha) postýpil v Sankt-Peterbýrgskii ýniversitet na iýridicheskii fakýltet. Jiganshah (Jansha) priznavalsia, chto ispytyval materialnye trýdnosti stýdencheskie gody. Ochevidno, pensii Seidalina bylo iavno nedostatochno dlia obespechenie semi» degen sózben aiaqtalady. Arada jyldar ótedi. Bul azamat eseiedi. Elge belgili qairatker bolady. Ony biz Álihan Bókeihanov -tyń «Tańdamaly» (Almaty. 1995, 24-bet.) jinaǵynda keltirilgen ómirbaiandyq derekten kóremiz: «Álihan Bókeihan ómiriniń Samaralyq kezeńi onyń «Musylman sezine» qatysýymen aiaqtalady. 1914-jyly ony Semei qazaqtary Sank-Peterborǵa shaqyrylǵan Reseidiń musylman halyqtarynyń tuńǵysh sezine ókil etip usynady. Musylman seziniń jumysyna (barlyǵy otyz bes depýtat) Álihan qyzý aralasyp, Baqytjan Qarataev, Dosan qajy Amanshy balasy, Jihansha Seidalinmen (búkil qazaqtan tórt depýtat qatysqan) birge iyq tiresip jumys istegen.»
Mine, «Záýresh» áninine bailanysty osy kúnge deiin tarihtyń qat-qat qatparynda kómilip, eleýsiz bop tunshyǵyp jatqan tuńǵiyq syrdyń otyn tutatyp, shyraǵyn endi ǵana jaǵyp otyrǵandaimyz. Óz asyldarymyzdy ózimizge jat qylǵan keshegi bir ádiletsiz qoǵamnyń japasyn shekken ( álbette, ol – han tuqymy, tóre, sultan) bir beikúná jan - sulý Záýreshtiń altyn aidarly qosaǵy - Álmuhamed Kúntóreuly Seidalindi osy joly ǵana júrekti diril qaqtyryp otyryp sóz ettik. Bul alda aitylar kóp tarihtyń basy ǵana…
O, shirkin, kókirekti qars aiyrǵan azaly joqtaý bolsa da besik jyryndai jan tebirente terbeitin «Záýresh»…
Akademik Ahmet Jubanovtyń tolǵanysy:
«…Halyq aýyzynda Medet aitypty bolyp kelgen óleń Muhitty tolqytyp, onyń shyǵarǵan áni osy kúnge sheiin tyńdaǵan adamnyń sai-súiegin syrqyratady.
…«Záýresh» daýystyń joǵarǵy registrinen bastalady. Asyqpai- saspai jai júredi. Óleńniń bir kýpleti boiy melodiia qaitalamai, únemi jańa bir ún qosylyp, zar ústine zar, qaiǵyǵa qaiǵy qosylyp, jamala beredi. Ánniń negizgi kontekstisinde artyq bir dybys joq, biri men biri jalǵasqan, birin-biri tolyqtyryp turǵan, birinshi notadan bastap úzdiksiz damý, shynyǵý, órbý jolyndaǵy melodiia tolqyny aiaǵyna sheiin tyńdaýshyny bilep, ustap otyrady».
Ahmet Jubanov «Záýreshtiń» ándik bitimin qarapaiym tilmen osylaisha baiandap dál jetkizedi. Buǵan osy zardy oryndaýshylar –dyń bir-birine uqsamaityn ózindik mánerindegi qiial jetpeitin qiyn iirimderdiń tańǵajaiyp órnekterin, ony kúsheite túsetin ahylap-ýhilegen emotsiia qýatynyń azaly lebin qosý kerek. Ahmet Jubanov «Záýreshti» «kishigirim rekviem satysyna jaraityn shyǵarma» dese, bul ánniń boiynan simfoniianyń tabiǵatyn sezgen kompozitor – dirijerlar Leonid Shargorodskii men Sergei Shabelskiiler ony óz «Simfoniettasynyń» ekinshi bóliminiń negizgi taqyryby etip yńyrantty.
Men kompozitor Evgenii Grigorevich Brýsilovskii alpys jasqa tolý qarsańynda bul bir qazaq mýzykasynyń zańǵar oily korifeiimen esten ketpes bir ǵajaiyp suhbat qurǵan edim. Ol áńgime qazaq radiosynyń altyn qorynda. Umytqam joq, sol kúni bizdiń sózimiz «Qyz Jibek» operasynyń jazylý tarihyna arnaldy. Kompozitor osy operaǵa qazaqtyń halyq mýzykasynan ánder men kúiler tańdaǵanda Jibektiń negizgi ariiasy men sońǵy aktide Tólegendei erden aiyrylǵan soń ne ómir bar deitin qaterli oimen ózin-ózi óltirer sáttegi sońǵy ariiasyna laiyqty án tabý bir qiiamet is bolǵan. Ol án tabyla qalǵan kúnde aldymen Jibektiń partiiasyn oinaityn Kúlásh Baiseiitovaǵa, librettonyń avtory Ǵabit Músirepovke, osylardyń bár-bárinen shataǵy – osy operany jazýǵa otyrǵyzǵan Halyq aǵartý komissariatynyń bastyǵy Temirbek Júrgenovke unaýy kerek. Osylardyń biri «bolmaidy» dese bitti, isińniń zaia ketkeni. Evgenii Grigorevich oiy ilkimdi, óte jinaqy adam. Ol kúlimsirep otyryp, sóilep ketti: «Sondai beimaza izdenistiń ústinde bir joly Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptary orkestriniń repetittsiiasyna qatystym. Ahmet Jubanov Muhittyń «Záýreshin» júrek syzdata zarlatyp, meni keremet tańǵaldyrdy. Án emes bir simfoniianyń tolǵaýly sazy. Men ár kez Frans Shýberttiń «Aiaqtalmaǵan simfoniiasyn» tyńdaǵanda tuńǵiyq oiǵa batyp, kóp ókinishti ómirdi kóz aldymnan ótkizip, qaljyrap qalýshy edim. Sondai-aq, Edvard Grigtiń Genrih Ibsen pesasy «Per Giýntke» jazǵan simfoniialyq siýitasynyń «Azanyń ólimi» atty sherli bólimi de meni qabyrǵamdy sóge qamyqtyratyn-dy. Men Jibektiń jaryq dúniemen qoshtasatyn sońǵy ariiasyna osyndai mýzykany tilep júrdim. Endi, mine, qarańyz – «Záýresh» áni júregimdi tilip barady. Men únim shyqpai ishimnen «Záýresh» ánin iemdenip, «taptym» dep nyq senimde otyrdym. Biraq, bul oiymdy Ahmet Jubanovqa aita almadym. Aitsam da ol kisi meniń sózimdi jaýapsyz qaldyratyn edi dep kúdiktendim. Ekeýimizdiń aramyzǵa saitan júgirip ótken-di. Men Ahmet Qýanulynyń qaramaǵynda mýzyka tehnikýmyndaǵy folklorlyq kabinettegi jumysymdy tastap, Temirbek Júrgenovtiń «ámirimen» opera jáne balet teatryna kórkemdik jaǵynan jetekshi bop aýysyp ketkem-di. Buǵan sonaý Leningradtan meni ózi shaqyryp ákelgen Ahmet Qýanuly qatty taryndy. Men ketkenimmen qoimai, kabinetimdegi roialdi qosa alyp ketem dep jynyna tigem. Jáne olar maǵan samannan úi salyp berip jatqan-dy. Osy jaqsylyqtyń bárin riia etip, «mańǵyt, aýyzyńa sańǵyt» dep jalt burylǵam. Meniń bul « opasyzdyǵymdy» Ahmet Qýanuly keshirmedi. Bir ketse qatty ketetin minezin kórip te úlgergem-di. Osyndai jaǵdaida janasyp kórińiz. Sol repetitsiia ústinde ol kisi meniń zalda otyrǵanymdy kórse de kórmegendei bop syr bildirmedi. Burylyp amandasqan da joq. Al, «Záýresh» áni ózegimdi órtep, tereńnen shymyrlap, jai ǵana qarapaiym garmoniiamen bir zil batpan aýyr sazdy simfoniiadai kóz aldymda jaryq dúnie qaraýytyp, bir túpsiz oi shyńyraýǵa tartty. Jibek osy «Záýreshpen» jylap turyp Tólegen jatqan ana dúnieni «ańsap» bir ǵajaiyp ómirdi elestetkendei sumdyq sýret aza boiymdy qaza etti. Ahmet Qýanulyna tis jaryp, til qatpadym. Sonyń erteńinde teatrda Kúláshqa óz bólmesinde «Záýresh» ánin oinap berdim. Kúláshtiń unatatynyna shúbá keltirmedim. Bul án emes, rekviem ǵoi. Maǵan keregi osy! «Záýreshti» ún-túnsiz úsh ret qaitaladym. Kúlásh turymtaidai bop kishireiip, búristi de qaldy. Sóitti de sheshek daǵy bar búirek betiniń oimaqtai qyzyly joǵala berip, sup-sur bop jup-juqa erini diril qaqty. Sileiip terezege qaraǵan kúii: « Men «Záýreshti» bilem ǵoi. Bul – er adamnyń zary. Maǵan «dúnie-ai!» degen sózdi qyz lebizimen aitqyzatyn ariia kerek. Siz, Evgenii Grigorevich, sál sabyr etińizshi, sondai bir án bar siiaqty» dedi. Men ornymnan súlesoq halde turdym da «bilmeimin, «Záýreshten» asqan azaly ándi kezdestirgem joq. «Elim-ai» ekeýi qazaqtyń rýhy zor rekviemi. Kim biledi, sen kóksegen ándi taba qalsaq osy «Záýreshtiń» zaryndai zarǵa jolyǵarmyz da. Biraq, oǵan áli kózim jetpeidi» dep jyǵyla sóilesem de Kúláshtiń «Záýreshti» qabyldamaǵanyna qatty nalydym. Sodan kóp sarsańǵa túsip, taǵy da Muhit ánderine kep tirele berdik. Bir kúni onyń «Dúnie -ai» degen ánin keziktirdik. Kúláshtiń kókten izdegeni jerden tabyldy. Bul án de aǵylyp jatqan sher. Men Kúláshtiń sondai názik syrshyl sezimine, pák talǵamyna tańǵaldym. «Dúnie-ai» óziniń jaratylysy, sypaty jaǵynan «Záýreshke» qarama-qarsy naǵyz áiel zary bop shyqty. Sóitip, ol operanyń sońǵy aktisinde Jibektiń azaly ariiasy bop operany múlde qudirettendirip jiberdi. Al, «Záýresh» báribir júregimdi uiytty da júrdi. Jyldar óte berdi. Birde Qyrǵyzstannan kelip, meniń klasymda oqyp bitirip ketken talantty kompozitor Altynbek Janybekov óziniń «Birinshi simfoniiasyn» kórsetti. Bul simfoniia qyrǵyzdyń uly aqyny, ári kompozitory Toqtaǵul Satylǵanovqa arnalǵan-dy. Toqtaǵul patsha zamanynda Sibirge aidalǵan. Aidaýdan bosaǵannan keiin ol qazaq dalasy arqyly eline qaitady. Qazaq topyraǵyna tabany tigende ol qabyrǵasy qaiysyp, eldegi anasyn, jaryn, balasyn eske alady. Ózi joqta jan jarynyń dúnie salǵanyn estidi. Simfoniianyń osy bir tusynda «Záýresh» áni zar tógedi. Sondai tolǵanysty aýyr sát. Men ózim «Záýreshti» paidalanbaǵanyma ishqusta bop júrgende ol qyrǵyz kompozitorynyń simfoniiasyna erekshe rýh bergenin qarańyz. Muhittyń júregi qandai júrek boldy eken? Osynshama sher kúiigin shegý, bilmeimin, ol qudiretti kúshti adam qaidan alady? Qaidan? Bul «Záýresh» talai kompozitordyń qiialyn qozǵaidy, áli. Biz bir kúnderi aitqyzbai keletin jazmysh isimen kóz jumamyz. Odan eshkim qutylǵan emes. Sol «uiqy» ústinde «Záýreshtei» azaly kúi terbep tursa bolǵany. Mynaý kúibeń tirliktiń azabynan qutylyp, jan «rahatyn» sonda kórermiz…»
«Záýreshke» jan-júregi ezilgen jannyń biri – aqyn Isa Baizaqov.Isanyń Mahfýza esimdi belgili artistka qyzy ákesi jai -ly kitap jazyp júrip, onyń keibir taraýlaryn radioǵa ákelip, maǵan kórsetip, aqyldasyp, ánge bailanysty jerlerin biz efirden birneshe ret berdik. Sol áńgimelerdi radiodan tyńdaǵan Qanabek Baiseiitov: «Radiodan meni de sóiletińdershi, Kúlásh… Kúláshim jaiynda ishime simai júrgen muńym kóp, sony «Záýresh» ánimen kórkemdep, zarlatyp berińdershi, men de «Záýreshpen» maýqyn basqan Isa siiaqty jeńildep qalaiyn. Aqqýdyń kógildirindei móldiregen ýyzdai jas, sulý jary Shárban da Záýresh siiaqty erte dúnie salyp, Isany jer soqtyryp ketken joq pa?!Sol qaraly kúnderde Isanyń jan daýasy «Záýresh» bolǵan eken. Ony myna qý kózimiz kórgen edi. Isanyń qyzy Mahfýza «Záýreshti» óz kitabynda qalai jaqsy keltirgen» dep maǵan telefon shalyp, egilgeni bar edi. Biz Qanabek Baiseiitovtiń sol tebirenisti tilegin oryndadyq ta. Qanekeń radioda Kúláshtiń uly talantyn, bar bolmysyn óbektep, jyly sezimmen qalai ardaqtady deseńizshi. Sol habarlarda «Záýresh» áni leitmotiv bop, júrek syzdatty. Keiin Isa aqynnyń eki tomdyǵy jaryq kórgende qyzy Mahfýza Baizaqovanyń ákesi jaily jazǵan kitabynan bir úzindi – «Ákem týraly» degen áńgimede biz myna bir epizodty tolqyp otyryp oqydyq: «Semeide turǵanda, 1936-jyldyń jazynda Isekeńniń «Jalbyrda» Serik degen jigittiń rolin oinaǵany esimde. Spektakeldiń eń aiaǵynda Elemes pen Hadishanyń óligine Jalbyr, Serikter tap bolatyn jeri bar. Sonda papam myltyǵyna súienip otyryp, óz janynan sýyryp salyp, zar aitatyn áýeni – «Záýresh» áni. Papamnyń daýysy óte zarly shyǵatyn.Sol úni áli qulaǵymda. (Isa Baizaqov. 2- tom, 1983 j,158-bet).
«Záýresh» áni qarapaiym jannan bastap, mýzyka korifeilerin osylaisha tolǵandyrady.
Kezinde «Záýreshti» Muhittyń óz aýzynan úirengen Shyntas pen Shaihy edi. Ony bizdiń zamanymyzǵa osy eki iri ánshi jetkizdi. Bul ekeýiniń demi men lebin, ahylaǵan kúrsinisine deiin qaz- qalpynda alyp qalǵan – Ǵarifolla Qurmanǵaliev. Onyń sai - súiekti syrqyratatyn zarly áýezi keiingi ánshilerge jalǵasty. Ǵarifollanyń qudirettiligi sol – ol ónerde ózimen uzaq jyl qadirles bop úzeńgiles júrgen Arqa ánderiniń «tiri Birjan saly» - Júsipbek Elebekovty osy «Záýreshpen» súttei uiytty. Men radioda bas redaktor bop istegen jyldarymda, Júsipbek Elebekovty stýdiiaǵa shaqyryp, (1974 jyl, 6 maýsym.) on tórt ánin jazyp aldyq. Sonyń eń sońǵysy –«Záýresh» boldy. Batys ánderiniń birde-birin aityp kórmegen Júsipbek «Záýreshti» kúrsinte dirildetti. Kóp uzamai Júsekeń de dúnie saldy. Sonda oiyma kelgeni: «Qairan Júsekeń, sol joly «Záýreshpen» óz rekviemin ózi aitqan eken ǵoi…» degen sóz.
«Záýresh»… «Záýresh»… Ómir ómir bolǵan soń qashanda qýanysh pen qaiǵy qatar júredi. Adamdy qajytatyn jaraly júrektiń sheri. Odan jeńildeý ońai bolyp pa? Áiel zaty daýys sala ańyrap, kókiregin bosatyp alady. Záýreshin ańsaǵan Medettei muńdy ákeniń solyqtaǵan sharshaýly kóńiline «Záýreshtei» án ǵana dárý bopty. Sol kúiikti áýez Muhit saldyń keýdesin qalai tilgilep ótti eken? Osynyń bárin adam balasy qalai ǵana kóteredi… qalai?
Pendeniń basyna túsetin jazmysh isi derlik qasirettiń eń aýyry- baýyreti balasynan aiyrylǵan zardan artyq zar joq eken. Onyń ne ekenin «Záýresh» ánindegi qaiǵyny bastan keshken jan ǵana biledi…
«Záýresh» áni – azaly rekviem…
* * *
Men «Záýresh» hikaiasyn ázirshe osylai aiaqtap edim. Ol 2002-jyly «Juldyz» jýrnalynyń altynshy sondai-aq «Altyn Orda» gazetiniń (22-29 – qarasha, 2002 jyl) eki sanynda jariialandy. Bul zertteý oqýshy qaýym jáne ǵalymdar tarapynan keń qoldaý tapty. Meniń bul eńbegimdi tolyqtyratyn pikirlerge qulaq assam, «Záýresh» hikaiasy bizge áli de bolsa kútpegen jerden tabylatyn beimálim syrlary bar ekendigine esh kúmán keltirmedim. Ol oiym da ońynan týdy. Meniń áńgimemnen keiin «Juldyz» jýrnalynda Mirjaqyp Dýlatovtyń qyzy Gúlnar apaidyń bir tekti áýlet – Birimjanovtar jaiynda jazylǵan mol deregi bar «Asyldyń synyǵy» atty asa qyzyqty maqalasy basyldy. Maqalany oqyp otyrǵanda ál-Farabi atyndaǵy ulttyq ýniversitette kóp jyldar boiy qyzmet etken himiia ǵylymynyń doktory, professor Batyrbek Ahmetuly Birimjanovpen júzdesken sátimdi eske aldym. Bul kezdesý ol kisiniń shákirti, búginde himiia ǵylymynyń doktory, professor, Arqalyqtaǵy pedagogikalyq institýttyń rektory Qosylǵan Kúzembaevtyń úiinde boldy. Qosylǵan menimen týys. Dál sol kúni ol doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵaǵan-dy. Osy qýanysh ústinde Batyrbek aǵai maǵan erekshe áser qaldyrdy. Qazaqtyń alǵashqy intelligentsiiasynyń mańdaiy jarqyraǵan bir óreli tulǵasy eken. Zipa boiyna izgiligi bek jarasqan jan-jaqty bilimdi, mádenietti jannyń Záýresh jóninde eleń etkizgen bir áńgimeleri kóńil túkpirinde júretin-di. «Mende «Záýresh» ániniń jurtqa belgisiz bir shýmaqtary bar» degen sózi esimde. Gúlnar Dýlatova apai osy Batyrbek Birjanovtyń áýleti jaily keń tolǵap, Záýreshtiń kúieýi Álmuhamedtiń otbasy týraly bir jarqyn derekti jarq etkizdi: «Á. Seidalin ómirinde eki ret úilengen kisi. Birinshi súiip qosylǵan jary Záýresh, odan urpaq bolmaǵan. Erte qaitys bolǵan. Ekinshi jamaǵaty – Gúlsim. Gúlsimnen týǵandar: JiHansha, Iahiia, Zulqarnai, Gúljaýhar, Gúljihan(Gúljikei), Rabiǵa(Raqysh), Smaǵul, Musa, Súiingerei.» Osy aty atalǵan balalardyń ishinde Zulqarnai jazyp alǵan (Ol ony Samar gýberniiasy Buzylyq deitin jerde turatyn qaryndasy Jákenniń aitýy boiynsha 1909 jyldyń tamyz aiynyń jiyrma birinshi juldyzy kúni túngi saǵat on birde ándetip otyryp qaǵazǵa túsirgen. «Záýresh» ániniń on bir shýmaǵy ǵalym Batyrbek Ahmetuly Birimjanovtyń jeke arhivinde qyn túbinde jatqan altyn kezdiktei bop uzaq jyldar boiy saqtalǵan:
Shyraǵym, seniń úshin elden keldim,
Baiaǵy óziń ósken jerden keldim.
Sen nege men kelgende qozǵalmaisyń?
Qushaqtap bir súieiin, degen edim.
Aldymnan úmit ettim shyǵar-aý dep,
Atańnyń hal-aýhalyn surar-aý dep.
Qozǵalmai ózgelerge jatsań-daǵy,
Ornyńnan meniń úshin turar-aý, dep.
Seniń ediń aqqan meniń bulaǵym-ai,
Qudaidan ǵumyryńdy suradym-ai.
Qalǵany otyzymnan ǵazizym-ai,
Seniń de ketkeniń be, shyraǵym-ai.
Qulpy tas basyńdaǵy aiy biik,
Shyraǵym qulash jerge jatyr syiyp.
Shamshyraqtai eki kóziń jarqyratyp,
Qoidy eken qara jerge neǵyp qiyp.
Rýhyń bilgen shyǵar kelgenimdi,
Oqydym minájattan bilgenimdi.
Qanshama zarlasam da jaýabyń joq,
Men seniń jańa bildim ólgenińdi.
Saqtalmas bolat pyshaq qyn bolmasa,
Ótirikti esh jan súimes shyn bolmasa.
Aiyrylyp óz balamnan qalǵanymda,
Nemerem qalsyn daǵy tym bolmasa.
Qaiǵynyń japa boldym qiynyna,
Sel boldy kózim jasy qoiynyma.
Qushaqtap qabirińdi biraz jattym,
Erkelep asylar dep moiynyma.
Qudaiym, endi meni alsyn taǵy,
Quryǵyn Hazraiyl salsyn taǵy.
Aiyrylyp óz balamnan qalǵanymda,
Nemerem tym bolmasa qalsyn daǵy.
Dosqa dos sengeninen syr aitady,
Balasy atasyna shyn aitady.
Bári de otyzymnyń qaldy ólip,
«Ata» dep endi meni kim aitady?
Dúniiany fani dermiz jalǵan úshin,
Jaqsynyń qysqa ǵumyry, arman úshin.
Balamnan Álmuhamed úmitim zor,
Jarany ketirer dep, arýaq úshin!
Shyńǵyrlaý sý bosa da Jaiyq emes,
Bizderge aitý ósiet laiyq emes.
Sonda da ishim tolyp, jansa daǵy,
Azyraq leb shyǵarǵan aiyp emes.
Gúlnar Dýlatova apai Batyrbek Birimjanov osy on bir shýmaq óleńdi «Zulqash(Zulqarnai) naǵashysynyń 1909 jyly jiyrma birinshi avgýsta Medet tóreniń qyzy Záýreshke arnalǵan joqtaýyn qaǵazǵa túsirgenine attai jetpis jyl tolýyna sáikes keltirip, sheshesinen estigenderin eske túsirip, dál sol kúni jiyrma birinshi avgýst 1979-jyly jazyp qaldyrǵany qandai ǵanibet» dep razylyq sezimin bildiredi. Bir oilandyratyn jai – Batyrbek Birimjanov sheshesi Gúljaýhardan estigen áńgimelerine súienip, Záýreshtiń jerlengen jeri Orynbor qalasy, degen pikirdi aitady. Al, Yrǵyz jurty tórelerdiń eski qorymynda eki balbal tasty «Záýresh pen Álmuhamedtiń eskertkishi» dep, taǵzym etetinin joǵaryda áńgime ettik. Osy jerde akademik Ahmet Jubanovtyń: «Medet Orynborǵa jolaýshylap ketip, qaityp kelgeninde Záýre de ólip, tek shoshaiyp molasy ǵana qalady. Medet molany qushaqtap kúńirenedi» degen deregin taǵy da alǵa tartamyn. Muny nyqtap aityp otyrǵanym – Atyraý qalasynda (2003-jyl mamyr aiy) oblystyq ólketaný mýzeiinde aimaqtyq mýzei qyzmetkerleriniń konferentsiiasy ótti. Osy jinalysqa Aqtóbe oblystyq mýzeiiniń burynǵy direktory, óz ólkesiniń arǵy-bergi tarihyn jan-jaqty biletin Rysjan Iliiasova da qatysyp, ol kisimen Záýresh jaiynda áńgimelestim. Rysjan: «Záýreshtiń beiiti Yrǵyzda jatyr.Ol anyq jai. Jaqynda baryp, basyna minájat etip qaittym» dedi. Bul tek Rysjannyń ǵana sózi emes, dúiim Yrǵyz jurtynyń sózi. Osy jailardy aqylǵa salǵanda «Záýreshtiń jany jannat tapqan jeri –Yrǵyz!» degen oiǵa tirelemin.
