پەندەنٸڭ باسىنا تٷسەتٸن جازمىش ٸسٸ دەرلٸك قاسٸرەتتٸڭ ەڭ اۋىرى – باۋىرەتٸ بالاسىنان ايىرىلعان زاردان ارتىق زار جوق. ول شەردٸڭ نە ەكەنٸن «زەۋرەش» ەنٸندەگٸ قايعىنى باستان كەشكەن جان عانا بٸلەدٸ…
«زەۋرەش» ەنٸ – ازالى رەكۆيەم.
ەلٸ ەسٸمدە, بٷگٸندەرٸ اقتٶبە قالاسىندا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ٸستەيتٸن بەلگٸلٸ تٸل مامانى ەسەت جۇبانوۆ 1967 جىلدىڭ جاز ايىندا «قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسىنىڭ تٸلٸ» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعادى. سونىڭ ەرتەڭٸندە بٸر تىمىرسىق كەشتە اكادەميكتەر – سمەت كەڭەسباەۆ, مەۋلەن بالاقاەۆ, عاينيدەن مۇساباەۆ, پروفەسسور مەلٸك عابدۋللين باستاعان بٸر توپ ەڭسەلٸ عالىمدار ەسەتتٸڭ ەكٸ بٶلمەلٸ شاعىن ٷيٸندە وتىرىس جاسادى. ەسەتپەن دوس-كٶڭٸلدەس بوپ ارالاسىپ جٷرگەندٸكتەن وسى كٶشەلٸ جيىندا بٸز ٶمٸرزاق ايتباەۆ (قازٸر فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور) ەكەۋٸمٸز ٷلكەن كٸسٸلەرگە قىزىمەت كٶرسەتتٸك. سەرٸ كٶڭٸلدٸ سمەت اقساقال ٶمٸرزاققا اۋىق-اۋىق ەن سالدىردى. ەزٸل-قالجىڭ جٷرٸپ جاتتى. داستارحان دۋى قىزا بەرگەندە اكادەميك احمەت قۋانۇلى جۇبانوۆ كەلدٸ. وتىرعاندار ورىندارىنان ٶرە تٷرەگەلٸپ, احاڭدى تٶرگە شىعاردى. بۇل كٸسٸنٸڭ اتى جامان ناۋقاسقا شالدىققانىن بٸلەتٸن ەدٸم. ەندٸ, مٸنە, بۇرىن دا قارشىعاداي عانا قاعىلەز جان ەبدەن مەڭدەگەن دەرتتەن قۇر سٷلدەسٸ قالعان. كٶزٸ شٷڭٸرەيە تەرەڭدەپ, ەكٸ جاعى سۋالىپ, قارلىعاشتىڭ قاناتىنداي جۇپ-جۇقا ەرٸنٸ كەزەرٸپ, ەكٸ بٸلەگٸنٸڭ تەرٸسٸ سالبىراپ, ەتتەن ارىلعان. قيمىلى مٷلدە باياۋ. سامارقاۋ. سەلقوس. وسى جاعدايىن ٸشتەي سەزٸپ وتىرعان زييالى توپ بەيەك بولا قوزعالاقتاپ, الدىنا باس تارتىپ, ٸلە-شالا سٶز بەردٸ. احاڭ: – بٷگٸن بٸزدٸڭ ەستاي بەيگٸدەن كەلدٸ. ول سٸزدەردٸڭ ارقالارىڭىز. ەستايدىڭ عالىم بولاتىن جٶنٸ بار. ەڭبەگٸن جالعاستىرا بەرسٸن. سٸزدەرگە اللانىڭ راحىمى جاۋسىن, – دەپ اكادەميكتەرگە باس يٸپ, ٸزەت بٸلدٸردٸ. كٶپ ۇزاماي ٷزٸلٸس بولدى. بٸز ٶمٸرزاق ەكەۋٸمٸز احاڭدى ەكٸ جاعىنان قولتىقتاپ, تىسقا الىپ شىقتىق. لٷپ ەتكەن لەپ جوق. تىپ-تىنىش مٷلگٸگەن قاپىرىق كەش. قوناقتار ەكەۋ-ٷشەۋدەن بٶلٸنٸپ, ٶزدٸ-ٶزٸ سٶيلەسٸپ تۇردى. مەن احاڭنىڭ قاسىنان كەتە المادىم. احاڭ ٷنسٸز. بٸردەمە دەپ تٸل قاتۋ قيىن. قالجاۋ تارتقان. جەڭٸل كٷرسٸنەدٸ. سونىڭ ٶزٸندە مٶلدٸرەگەن بٸر بەكزات. بٸر كەزدە اناداي جەردە بٸرەۋلەرمەن سٶيلەسٸپ تۇرعان مەلٸك عابدۋللين بٸزدٸ كٶرە سالىپ: – و, احا, – دەپ ٷيٸرٸلە كەپ احاڭدى جايلاپ قانا قۇشاقتاي الدى, – قۇداي قالاسا جازىلىپ كەتەسٸز, رەڭٸڭٸز جاقسى. كەشە راديودان بٸر مۋزىكالى ەڭگٸمە ەرٸلٸپ, وندا «زەۋرەش» ەنٸن لەونيد شارگورودسكييگە تاپسىرىپ, وركەسترگە قالاي تٷسٸرتكەنٸڭٸزدٸ كەلٸستٸرٸپ تۇرىپ ايتتى. مۇحيت تا تٷپسٸز تەرەڭ بٸر ەلەم ەكەن. ونى جان-جٷرەگٸمەن سەزٸنگەن شارگورودسكييدىڭ دا اتاسىنا مىڭ دا بٸر راحمەت. «زەۋرەشتٸ» تىڭداعاندا ابايدىڭ «ەلسٸز جەر تۇرعانداي بٸر حاققا مٷلگٸپ» دەگەن سٶزٸ ەسكە تٷسٸپ, تۇڭعيىق ويعا بەرٸلٸپ, ودان زورعا ارىلدىم. «زەۋرەش» حيكاياسىن ەنۋاربەك بايجانباەۆ تا بار جانىن سالىپ وقىدى. ياپىراي, بۇل «زەۋرەش» «توپان» سيياقتى كٷيلەردەن دە اۋىر رەكۆيەم ەكەن عوي.
مەلٸك عابدۋلليننٸڭ بۇل سٶزٸنە رازى بولعانداي احاڭ جاي عانا باس يزەپ, بٸردەمە دەگٸسٸ كەلدٸ دە, بٸراق, ٷندەمەدٸ. بٸراز تۇنجىرادى. سەلدەن سوڭ: - انا بٸر جىلدارى كٷلەش… مۇقان تٶلەباەۆ… مۇقتار ەۋەزوۆ… قانىش سەتباەۆ… وي, قۇداي-اي, بەرٸ دە كەتتٸ-اۋ… سوندا سولاردىڭ ەڭ سوڭعى ازالى سەتٸندە وسى «زەۋرەش» زار تٶكتٸ. سوناۋ قىرىق ەكٸنشٸ جىلدىڭ اياعىندا وركەسترگە باس ديريجەر بوپ لەونيد شارگورودسكيي كەلدٸ. ول بٸزدٸڭ وركەسترمەن بۇرىننان تىعىز بايلانىستا ەدٸ. مەن العاش رەت وركەسترگە «جيىرما بەس», «ەكٸ جيرەن», «قاراتورعاي» ەندەرٸن برۋسيلوۆسكيي, زيلبەر, حاميديلەرگە بەرٸپ وركەستروۆكا جاساتتىم. ال, ٶزٸم «ايديداي», «جانبوتا», «زەۋرەش» ەندەرٸنٸڭ پارتيتۋراسىن جازدىم. وسى ەندەردٸڭ ٸشٸندە لەونيد شارگورودسكيي «زەۋرەشكە» تاڭعالدى دا جٷردٸ. تاعى بٸر ديريجەرٸمٸز سەرگەي شابەلسكيي دە «زەۋرەشتٸ» جيٸ-جيٸ تىڭدادى. ولارعا بٸزدٸڭ لاتەكەڭ… حاميدي قوسىلىپ, «زەۋرەش» تٶڭٸرەگٸندە ۇزاق فيلوسوفييا تولعايدى. سونداي بٸر كٷندەرٸ لەونيد شارگورودسكيي: «دٷنيەدە موتسارتتىڭ «رەكۆيەمٸنەن» اسقان نە بار دەۋشٸ ەدٸك. بەتحوۆەننٸڭ دە جان كٷيزەلتەتٸن قايعىلى مۋزىكاسى جەتكٸلٸكتٸ عوي. سونىڭ بەرٸن ويلاعاندا «زەۋرەشتٸڭ» شەرٸ باسىم ەكەن. بۇل ەن عوي. بار بولعانى ەن… ال, وركەستردە ول – ازالى سيمفونييا!» دەدٸ. مەن تۇرىپ وعان: «ولاي بولسا «زەۋرەشتٸ» سول سيمفونييالىق تولعاۋعا تٷسٸرٸپ كٶرٸڭٸزشٸ» دەپ تٸلەك ەتتٸم. كٶپ ۇزاماي ول ەن «زەۋرەشتٸ» اسپاپتىق شىعارما تابيعاتى قالپىندا جٷرەك سىزداتا جازىپ شىقتى. ە, مەلٸك ٸنٸم… مەلٸكجان, مەن ٶز رەكۆيەمٸمدٸ وسىلايشا جاساتتىم, – دەدٸ.
مەلٸك: – احا… احا… - دەپ دٸر-دٸر ەتە كەمسەڭدەپ, نە ٸستەرٸن بٸلمەدٸ…
كەلەر جىلى – 1968 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ بٸرٸنشٸ جۇلدىزىندا الماتى جۇرتشىلىعىنىڭ جەر قايىسقان ازالى قاۋىمى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ دالاداي كەڭ فويەسٸندە اكادەميك احمەت قۋانۇلى جۇبانوۆپەن سوڭعى رەت قوشتاسىپ تۇرىپ, «زەۋرەشتٸڭ» ازالى زارىمەن كٶز جاستارىن كٶلدەتتٸ.
«زەۋرەش»…
ەل جٷرەگٸندە «زەۋرەش» حيكاياسى قيلى-قيلى سىر بولىپ ايتىلىپ جاتادى. سونىڭ بەرٸ تٷرلەنە قۇبىلىپ كەپ, احمەت جۇبانوۆ جازعان تاريحقا توقتايدى. ول كٶبٸنە ورال مەن اقتٶبە جاعىندا ساقتالعان ەڭگٸمەلەر. باسقا جەرلەرگە ونىڭ سارىنى عانا جەتەدٸ. لاقاپ… دولبار…جورامال… تٸپتٸ, كٶرشٸلەس جاتقان اتىراۋ ەلٸ «زەۋرەشتٸڭ» جايىن اقتٶبەلٸكتەردەي جاقسى بٸلە بەرمەيدٸ. وعان كٶزٸم انىق جەتتٸ.
1995 جىلدىڭ تامىز–قىركٷيەك ايلارىندا اقتٶبەلٸكتەر ٶزدەرٸنٸڭ بٸر سٷيٸكتٸ ارىسى – كٶرنەكتٸ اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ جەتپٸس جىلدىق تويىن تويلاپ, ەلدٸ ارالاتتى. اقىننىڭ جەلەۋٸن كٶتەرگەن بٸر توپ الماتىلىق سەرٸكتەرٸ بوپ بٸز دە سول بٸر ەستەن كەتپەس جاقسى كٷندەردٸڭ قۋانىشىن بٸرگە كٶردٸك. سول ساپاردا مەن جىلدار بويى الاڭداتقان «زەۋرەش» ەنٸنٸڭ بەيمەلٸم تاريحىنا ويدا جوقتا كەز بولدىم. دەل وسى جەردە سول بٸر سەتتٸ ٶزٸمنەن گٶرٸ بٸزبەن ساپارلاس بوپ بٸرگە جٷرگەن بەلگٸلٸ تاريحشى, پروفەسسور تٶرەعالي قاراتاەۆتىڭ بايانداعانىن جٶن كٶرٸپ, ونىڭ «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە (1997 جىل, 15 كٶكەك) جارييالانعان «مۇحيتقا ەن شىعارتقان زەۋرەش – كٸم?» دەگەن ماقالاسىنان مىناداي بٸر ٷزٸندٸنٸ العا تارتقىم كەلەدٸ: «…ىرعىز اۋدانىندا بٸرەر كٷن بولىپ, ەندٸ شالقارعا قاراي اتتانار الدىنداعى قوشتاسۋ رەسٸمٸنە «قولىمىزدا ٶسكەن قۋاندىعىمىزدى شىعارىپ سالامىز» دەپ, بٸر-ەكٸ كٶنە كٶز قارييا دا كەلگەن ەكەن. داستارحان باسىندا ەلگٸ قارييانىڭ بٸرەۋٸ (ەتتەگەنە-اي, اتى ەسٸمدە قالماپتى!) وسى ٶڭٸردە ەرتەلٸ-كەش ٶمٸر كەشكەن تۇلعالار تۋرالى ەڭگٸمەلەپ وتىردى دا: «مۇحيت ەنگە قوسقان زەۋرەشتٸڭ سٷيەگٸ دە وسى ىرعىز ٸرگەسٸندە جاتىر» دەپ قالعانى. يليا ەلەڭ ەتٸپ: – بەيٸتٸن كٶرسەتە الاسىز با? – دەدٸ.
– كٶرسەتەم, ماشيناعا ون بەس–جيىرما مينۋت جەر, – دەپ قارييا كەلٸسە كەتتٸ.
يليانىڭ: – ال, قانە, مەنٸمەن بٸرگە قايسىڭ باراسىڭ? – دەۋٸ مۇڭ ەكەن, مەن ورنىمنان اتىپ تۇردىم.»
پروفەسسور تٶرەعالي قاراتاەۆتىڭ بايانداعانىنداي بٸز ٸلە-شالا دالانىڭ كەدٸر-بۇدىر جولىمەن شوقىراقتاتا تارتىپ, ىرعىز ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاق بەتٸندەگٸ قالىڭ ەسكٸ قورىمعا جەتتٸك. جەرگٸلٸكتٸ ەل ونى «زيرات» دەپ اتايدى. زيراتتىڭ ورتا تۇسىندا تٶڭكەرٸلگەن تاقيياداي بوپ توپىراعى تەڭٸز تۇنباسى سيياقتى سۇرعىلت جۇمساق تٶبەنٸڭ بەتٸندە بٸرنەشە بالبال تاستاردى كٶردٸك. بٸزدٸ باستاپ ەكەلگەن قارييا ەر تاسقا زەر سالا ٷڭٸلٸپ, كەيبٸرەۋٸنٸڭ بەدەرٸن ساۋساعىمەن سيپاپ, ويلانا ارالاپ بٸر ەسەم ٶرنەكتٸ ەسكەرتكٸشكە قاراپ تۇرىپ: – مٸنە, شٸركٸن زەۋرەشتٸڭ جاتقان جەرٸ. قۇلپىتاسى. جانىڭ جانناتتا بولعىر, زەۋرەش, – دەپ قولى قالتىراپ تولقىپ كەتتٸ, – زەۋرەشتٸڭ كٷيەۋٸ سەيدالين دە وسىندا جەرلەنگەن.
زەۋرەشتٸڭ قۇلپىتاسى… زەۋرەش جايىندا احمەت جۇبانوۆتان باستاپ قانشا ادام قالام تەربەدٸ. سونىڭ بٸردە-بٸرٸ زەۋرەشتٸڭ ىرعىز توپىراعىندا جانى جاي تاپقانىن جازعان جوق ەدٸ. سەبەبٸ, ولار زەۋرەشتٸڭ قايدا جاتقانىن بٸلمەگەن بولۋ كەرەك. زەۋرەشتٸڭ قۇلپىتاسى جارتىسىنا دەيٸن جەرگە باتقان. تٷسٸ كٷڭگٸرت تارتقان. و باستا بوزعىلت بولعانعا ۇقسايدى. جاۋىن مەن جەلدٸڭ ەسەرٸنەن باستاپقى سىنى بۇزىلىڭقىراپ, بٸراز مٷجٸلٸپتٸ دە. كٷنشىعىس جاققا قاراعان بەتٸندەگٸ يرەلەڭدەگەن اراپشا جازۋدى وقۋ مٷمكٸن ەمەس. ەۋەلگٸ كەزدە ول جازۋدى ويىپ جازىپتى. جىرىم-جىرىم بولعان بەدەرٸنٸڭ ٸزدەرٸ عانا تۇر. قاسىمىزداعى قارييا: – بٸزدٸڭ ىرعىز جۇرتى وسى بەيٸتتٸ «زەۋرەشتٸكٸ» دەيدٸ. ول – ٷلكەندەردەن قالعان سٶز. سٸزدەردەن بۇرىن دا بۇل قورىمعا سىرتتان كەلگەن تالاي قوناقتار ەدەيٸ بۇرىلىپ, قۇران وقىپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الىپ كەتٸپ جٷردٸ. سوڭعى بٸر جىلداردا زەۋرەشتٸ ٸزدەۋشٸلەر مٷلدە تيىلدى. بۇرىنعىلاردان ەستٸگەن سٶزٸمٸز – زەۋرەشتٸڭ كٷيەۋٸ سەيدالين دەگەن بٸر زييالى ادام دەسەدٸ, – دەدٸ. بٸزبەن بٸرگە جٷرگەن تاعى بٸر كٸسٸ: – زەۋرەشتٸڭ كٷيەۋٸ – سول سەيدالين – وسى ىرعىزدا ميروۆوي سۋديا بولىپتى, – دەگەن سٶزدٸ مەن دە ٷلكەندەردەن تالاي رەت ەستٸدٸم, – دەپ انا كٸسٸنٸڭ سٶزٸن باس يزەي قۋاتتادى.
بٸز زەۋرەشكە, باسقا دا ارۋاقتارعا ارناپ دۇعا وقىدىق.
ەل تەككە سٶيلەمەيدٸ. بٸلەدٸ. جول ٷستٸندە بٸز ٶز ويىمىزبەن ٶزٸمٸز بوپ, ماشينا ٷستٸندە ٷنسٸز مٷلگٸدٸك. مەن سەيدالين دەگەن ەسٸمدٸ ٸشتەي قايتالاي بەردٸم. ونى كٶبٸنە سوڭعى جىلدارى ەرتٷرلٸ باسىلىمداردا جارييالانعان تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸنەن كٶزٸم شالعانى بار-دى. بٸراق, ول سەيداليندەردٸڭ زەۋرەشكە قاتىسى بارى ەش قاپەرٸمە كەلگەن جوق. ەندٸ, مٸنە, زەۋرەشتٸڭ وسى بٸر دەرەگٸ الماتىعا كەلگەن سوڭ دا كٶپ الاڭداتتى. سٶيتٸپ جٷرگەندە پروفەسسور تٶرەعالي قاراتاەۆتىڭ جاڭا ەلگٸندە ٷزٸندٸسٸن كەلتٸرگەن ماقالاسى جارىق كٶردٸ. ول ماقالانىڭ قىزىقتىعى سول - بٸر سەيدالين ەمەس, التى سەيداليننٸڭ بار ەكەندٸگٸن ايان ەتتٸ. ولار 1882 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن (اتى-جٶنٸ بەلگٸسٸز) سەيدالين; ەلمۇحامەد كٷنتٶرەۇلى سەيدالين – تٶرە تۇقىمى. 1860 جىلى پەتەربۋرگكە بارعان. ورىنبور سۇلتاندارىنا تٸلماش بولعان. ونىڭ سول ساپارىن شوقان ەكەسٸنە جازعان حاتىندا (1860 جىل 9 تامىز) ايتاتىنى بار. ت.ا. سەيدالين (1837-1919 جج.), تٶرە تۇقىمى. ول ەلمۇحامەد سەيداليننٸڭ تۋىسى بولۋ كەرەك. تورعاي ٶڭٸرٸنٸڭ ەگٸن شارۋاشىلىعىن زەرتتەپ, «و رازۆيتيي حلەبوپاشەستۆا پو باسسەينۋ رەكي تۋرگايا» دەگەن تاقىرىپتا ەڭبەك جازعان. جانشا سەيدالين (1877-1923جج.). ەلمۇحامەد سەيداليننٸڭ بالاسى. پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن 1904 جىلى بٸتٸرگەن. ورىنبور گۋبەرنيياسىنا قارايتىن ترويتسك قالاسىندا ادۆوكات بوپ ٸستەگەن. الاش پارتيياسىن جاقتاماعان. جانايدار سەيدالين – بٸرٸنشٸ ورىس رەۆوليۋتسيياسى كەزٸندە كادەتتەر شىعارعان «رەچ» گازەتٸنە ماقالالار جازعان. ونى ەليحان بٶكەيحانوۆ ەرەكشە قادٸر تۇتقان. ول ساياسي ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن قۋعىندالعان. مۇسا سەيدالين – بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە مايدانداعى قازاقتارعا كٶمەكتەسۋ ٷشٸن مينسكٸگە دەيٸن بارعان. ول 1917 جىلى موسكۆادا نەزٸر تٶرەقۇلوۆپەن بٸرگە وقىعان.
مٸنە, التى سەيدالين. مەنٸ ويلاندىرعان جاي – ىرعىزدا وسى سەيداليندەردٸڭ قايسىسى سۋديا بوپ قىزمەت ەتتٸ? مەن وسى بەيمازا ساۋالمەن ٸزدەنٸسكە تٷستٸم. ەگەر تەڭٸر يٸپ, وسى سەيداليندەردٸڭ بٸرٸ ىرعىزدا انىق قىزمەت ەتتٸ دەگەن دەرەككە كەز بولسام, ول, سٶز جوق, زەۋرەشتٸڭ كٷيەۋٸ! پروفەسسور تٶرەعالي قاراتاەۆ زەرتتەگەن ەڭبەكتەردٸڭ بەرٸنە ٷڭٸلدٸم. ول جارقىراتىپ كٶرسەتكەن سەيداليندەردٸڭ بٸرٸ اسىل زەۋرەشتٸڭ قۇداي قوسقان قوساعى بوپ شىقسا, اتى اڭىزعا اينالعان ەن كەيٸپكەرٸنٸڭ بٸر تىلسىم سىرى اشىلار ەدٸ. سەيدالين… زەۋرەش…
مەن 1999 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ كٶكشەتاۋدا شوقان ۋەليحانوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە «سال, سەرٸلەر مەكتەبٸن» اشىپ, ستۋدەنتتەردٸ حالىق مۋزىكاسىنا باۋلۋ ماقساتىندا بٸر قىزىقتى تٸرلٸكتٸ باستاپ ەدٸم. بۇعان ستۋدەنتتەردٸڭ ىقىلاسى ەرەكشە بولدى. مەن ولارعا اندا-ساندا كەلٸپ, ەنگە ارنالعان ەڭگٸمە-كونتسەرتتەر ٶتكٸزٸپ جٷردٸم. ال, 2000 جىلدىڭ قىس ايلارىندا تاعى بٸر كەلگەن ساپارىمدا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورى, فيزيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اباي ايتمۇحامبەتوۆتىڭ عالىم ۇلى ايدارمەن تانىستىم. ول قوستانايداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى ەكەن. ەڭگٸمەلەسە كەلە ۋىزداي جاپ-جاس جٸگٸتتٸڭ قازاق تاريحىنىڭ بٸزگە بەيمەلٸم سىرلارىنا قانىق بٸلٸمپاز ەكەنٸنە تەنتٸ بوپ, ول تاپقان دەرەكتەردٸ قازبالاپ سۇراي بەردٸم. ول قازاقستانداعى العاشقى حالىق اعارتۋ ٸسٸنٸڭ تاريحى قالاي باستالعانىن زەرتتەپ جٷرٸپ, كٶپ ماتەريالدارعا جولىققان. سونىڭ بٸرٸندە – ەلمۇحامەد سەيدالين جٶنٸندە: «ۆ 1876 گ. پريكازوم پو مينيستەرستۆۋ يۋستيتسيي سەيدالين پەرەۆەدەن نا دولجنوست ۋەزدنوگو سۋدي ۆ يرگيزسيي ۋەزد» دەگەن سٶزدٸ قاز-قالپىندا ايتىپ وتىرمىن» دەدٸ. مەن ايداردىڭ وسى سٶزٸن ۇستاي الدىم. سٶيتتٸم دە وعان زەۋرەشتٸڭ حيكاياسىن شەرتتٸم. «ەل جٷرەگٸندە ساقتالعان ەڭگٸمەلەردە ول سەيدالين ىرعىزدا بٸر-اق جىل سۋديا بوپ ٸستەگەن» دەدٸم. ول بۇل ۋەجدٸ باس يزەي قوشتاپ: «مەن تاپقان دەرەكتەردە دە ەلمۇحامەد سەيدالين ىرعىزدا بٸر-اق جىل قىزمەت ەتكەن. ول تۋرالى جازعان ماقالام بار» دەدٸ. اقىرى بٸر-ەكٸ كٷننەن كەيٸن سول ماقالا مەنٸڭ قولىما تيدٸ. ونى باستان-اياق وقىپ شىققاندا ىرعىزدىقتار ارداقتاپ سٶز ەتكەن زەۋرەشتٸڭ كٷيەۋٸ – وسى ەلمۇحامەد سەيدالين دەگەن ويعا نىق توقتادىم. ەلمۇحامەد كٷنتٶرەۇلى سەيدالين! ول كٸم بولعان? ەندٸ وسى ساۋالعا سەۋلە تٷسٸرٸپ, شىراي تاراتىپ كٶرەيٸن.
ەلمۇحامەد سەيداليننٸڭ نەسٸلٸ تٶرە تۇقىمىنان. ٶز ەكەسٸ – كٷنتٶرە. ۇلى اتاسى – سەيدالى سۇلتان. ول - دوسالى سۇلتاننىڭ بالاسى. بۇل ەۋلەتتٸڭ قىم-قيعاش تاريحى بار. ەكەلٸ-بالالى دوسالى, سەيدالى سۇلتاندار كەزٸندە ( 1773-1775 جج.) پۋگاچەۆ دٷربەلەڭٸندە بٸرەسە پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى بولسا, پۋگاچەۆ بٷلٸنشٸلٸگٸ قاندى قىرعىنمەن باسىلعاندا ولار پاتشا جاعىنا شىعىپ, ەكٸ جاقتى ساياسات ۇستاپ بۇلتاقتاپ باققان. ولار قوبدا مەن ەلەك ٶزەندەرٸنٸڭ جاعاسىن جايلاعان تاما, تابىن رۋلارىنىڭ ەكٸ مىڭ تٷتٸنٸن باسقارعان. پۋگاچەۆ كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن دەل وسى ەكٸ رۋدىڭ ٸشٸنەن زاتى تابىن, مەتەن دەگەن كٸسٸنٸڭ قىزى ساپار «نەۆيديمكا», «كۋكتەمير», «سۆەتايا» دەگەن جاسىرىن اتپەن 1775 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنەن 1776 جىلدىڭ كٶكتەمٸنە دەيٸن پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ زەرەسٸن الىپ, ەسٸن شىعارعان قوزعالىس جٷرگٸزگەندە ەكەلٸ-بالالى دوسالى, سەيدالى سۇلتاندار وسى سۇراپىل وقيعالاردىڭ ٸشٸندە بولعان. سول كەزدەردە ساپاردىڭ جاسى جيىرما ەكٸدە ەكەن. كٷيەۋٸن قالماقتار ٶلتٸرگەن. ودان كەيٸن ول ەمەڭگەرلٸك جولمەن قاينىسى جانبولاتقا تيگەن. ساپار – «نەۆيديمكانىڭ» (بۇل قوزعا-لىس جايىندا پاتشاعا بەرٸلگەن راپورتتاردىڭ بەرٸندە ونىڭ جەتەكشٸسٸ ىلعي وسىلاي اتالعان) دەل ٶزٸ. ول «پۋگاچەۆتٸ ٶلتٸرٸلگەن جوق, تٸرٸ» دەپ جارييالاپ, ونىڭ ۋفادا بٸر سەبەپتەرمەن بٶگەلٸپ جاتقانىن, بٸرازدان كەيٸن كٶپ كٷشپەن ەدٸلدەن ٶتٸپ, ورىنبور گۋبەرنيياسىنا قايتا كەلەتٸنٸن جارييا عىپ, تاما, تابىنداردىڭ پاتشا ٶكٸمەتٸنە قارسى كٶتەرٸلگەن قولىن ون مىڭعا جەتكٸزگەن. پاتشا ٶكٸمەتٸ سول بٸر شاقتاردا باشقۇرتتاردى قازاقتارعا قارسى دٷركٸن-دٷركٸن ايداپ سالىپ, قىرقىستىرا بەرگەن. «نەۆيديمكانىڭ» قوزعالىسىنا جەل بەرٸپ, وسى ەسكٸ ەگەستٸ ٶز ماقساتىنا پايدالانعان دوسالى, سەيدالى كٶرشٸلەس باشقۇرت اۋىلدارىن كٶرٸنە-كٶزگە تالاپ, شەكارا جانجالىن ۋشىقتىرعان. ولار تٷپتەپ كەلگەندە ساپار باستاعان حالىق قوزعالىسىنا شىن نيەتتٸ بولماعان. سول سەبەپتٸ حالىق تا ولاردى جەك كٶرگەن. مٸنە, بۇتاعى مول سۇلتان ەۋلەتٸ – سەيداليندەردٸڭ ارعى بٸر تاريحى وسىلاي شەرتٸلەدٸ.
ەندٸ كٷنتٶرەۇلى ەلمۇحامەد سەيداليننٸڭ ٶمٸرٸنە كٶز جٸبەرٸپ كٶرەيٸك. ول ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن بٸتٸرگەن.
نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى ورىنبوردا 1825 جىلى قاڭتار ايىنىڭ ەكٸنشٸ جۇلدىزىندا ەسكەري ۋچيليششە بوپ اشىلعان. كەيٸن 1844 جىلى ول نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. مۇندا, نەگٸزٸنەن, دۆوريانداردىڭ بالالارى وقىدى. قازاق بالالارى كٶپ قابىلدانبادى. كورپۋستا – ەۆروپالىق جەنە ازييالىق ەسكادرون دەپ اتالعان ەكٸ بٶلٸم جۇمىس ٸستەدٸ. زاڭ بويىنشا مۇندا قازاقتىڭ بايلارى مەن ستارشىندارىنىڭ وتىز بالاسى وقۋعا تيٸس بولعان. كەلە-كەلە پاتشا ٶكٸمەتٸ قازاقتاردىڭ وقۋ وقىپ, بٸلٸم الىپ ساناسىنىڭ ويانۋىنان قاۋٸپتەنە باستاپ, سول وتىز بالاعا بەرٸلەتٸن ستيپەندييانى قىسقارتىپ تاستاعان سوڭ قازاق بالالارىنىڭ وقۋعا تٷسۋٸ سيرەيدٸ. ەلمۇحامەد سەيدالين دەل وسىنداي بٸر قىستالاڭ شاقتا وقيدى. سول كەزدەردە ونىڭ تۇرمىس حالٸ قانداي بولعاندىعى جٶنٸندە دەرەك جوق. بٸراق, قالتاسى مىعىم بالالارمەن بٸرگە تٷسكەندٸگٸ ايان. ول جٶنٸندە ەندٸ ايدار ايتمۇحامبەتوۆتىڭ «سۋلتان سەيدالين – ۆىپۋسكنيك نەپليۋەۆسكوگو كادەتسكوگو كورپۋسا» اتتى ماقالاسىنان بٸرنەشە ٷزٸندٸ كەلتٸرەيٸن:
…توچنايا داتا ەگو روجدەنييا نە يزۆەستنا, ۆەروياتنو, ون روديلسيا ۆ كونتسە 30-ح گودوۆ ح1ح ۆەكا. يمەننو توگدا ۆ 30-40 گگ. ح1ح ۆەكا ورەنبۋرگە ناچيناەت فۋنكتسيونيروۆات ۆوەننوە ۋچيليششە, ۆسكورە پرەوبرازوۆاننوە ۆ كورپۋس.
…كاك ي ۆسە كازاحي, سەيدالين ۋچيلسيا ۆ ازياتسكوم ەسكادرونە ۆوەننوگو كورپۋسا.
پو وكونچانيي كورپۋسا دەتي سۋلتانوۆ س حوروشەي ۋسپەۆاە-موستيۋ پولۋچالي زۆانيە سوتنيكا, س پلوحوي ۋسپەۆاەموستيۋ – حورۋنجەگو. سەيدالين پو وكونچانيي كۋرسا ناۋك ۆىسوچايشيم پريكازوم پرويزۆوديتسيا ۆ پراپورششيكي ۆ ورەنبۋرگكيي 4-لينەينىي باتالون. ۆ نويابرە 1855گ. ەگو كومانديروۆالي ك ناچالنيكۋ 23-ەي پەحودنوي ديۆيزيي س زاسەلەنيەم باتالون. تاك ناچيناەتسيا ۆوەننايا سلۋجبا سەيدالينا. 26 مارتا 1856گ. سەيدالينا نازناچايۋت ۆ ۆەدومستۆو وبلاستنوگو پراۆلەنييا ورەنبۋرگسكيمي كازاحامي س «سوستويانيەم پو ارمەيسكوي پەحوتە» سۆيدەتەلستۆۋەت, چتو سەيدالين چيسليلسيا نا نوۆوم مەستە كاك وفيتسەر يمپەراتورسكوي ارميي.
… ۆ 1857گ. سەيدالين كومانديروۆان ۆ سانكت-پەتەربۋرگ دليا «ناحوجدەنييا پري بۋحارسكوم پوسولستۆە».
… سوتسيالنوە پرويسحوجدەنيە, يزىسكاننايا ۆوسپيتاننوست, سۆەتسكيە مانەرى, وبرازوۆاننوست, زنانيە يازىكا ي ۆوستوچنوي كۋلتۋرى سدەلالي ەگو ۆەسما ۋدوبنىم چەلوۆەكوم پري بۋحارسكوم پوسولستۆە. ۆ كاچەستۆە ۆوزناگراجدەنييا زا ۋسەردنۋيۋ سلۋجبۋ سەيدالين ۋدوستايۆاەتسيا دەنەجنوي پرەميي وت پراۆيتەلستۆا «ەدينوۆرەمەننو يز كيبيتوچنوگو س كيرگيزوۆ سبورا 300 رۋب. سەرەبروم».
… 22 سەنتيابريا 1858گ. ۆىسوچايشيم پريكازوم پو ۆوەننومۋ ۆەدومستۆۋ سەيدالين «زاچيسلەن پو ارمەيسكوي كاۆالەريي س وستاۆلەنيەم پري وبلاستنوم پراۆلەنيي». پەرەۆود پو ۆوەننومۋ ۆەدومستۆۋ سۆيدەتەلستۆۋەت, چتو سەيدالين پرودولجال چيسليتسيا ۆ كاچەستۆە كادروۆوگو وفيتسەرا ۆ ۆوورۋجەننىح سترۋكتۋراح. ۆ تو جە ۆرەميا زا وتليچنۋيۋ سلۋجبۋ سەيدالين پرويزۆەدەن ۆ پودپورۋچيكي, ت.ە. وفيتسيالنو ۋدوستايۆاەتسيا وفيتسەرسكوگو زۆانييا, تاك نەوبحودي-موگو ەمۋ دالنەيشەي ۆوەننوي كارەرى.
ەلمۇحامەد سەيداليننٸڭ يمپەراتور ەسكەرٸنٸڭ وفيتسەرٸ رەتٸندە ٶرلەۋٸ ٶتە تەز بولعان. ورىنبور ٶلكەسٸندە وقىعان قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا ورىس تٸلٸن, جەنە شىعىس حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸ, اتاب ايتقاندا, اراب, پارسى, تٷركمەن, سونداي-اق, ٶزبەك تٸلٸن ٶتە جەتٸك بٸلەتٸن مۇنداي جان-جاقتى بٸلٸمدٸ, ەرٸ جوعارى مەدەنيەتتٸ قىزمەتكەردٸ تابۋ قيىن ەدٸ. پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ شىعىسقا, ورتا ازيياعا دەمەسٸ بٸرتە-بٸرتە كٷشەيٸپ بارا جاتتى. سول ماقساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن سەيداليندەردەي ەسكەري ادامعا جاعداي جاساۋى زاڭدى دا. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەلۋٸنشٸ جىلدارىنىڭ اياعىندا ارانى اشىلعان روسسييانىڭ ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸمەن شارپىسۋى باستالىپ, جاڭا جەرلەردٸ يەمدەنٸپ, جىلانداي جىلجىپ, ٸلگەرٸلەي بەردٸ. ولار قازاقستانداعى بەكٸنٸستەرٸنە سەندٸ. ونى ودان سايىن كٷشەيتە تٷستٸ. ولاردىڭ ۇشى-قيىرى جوق ەلسٸز دالادا, اڭىزاقتى شٶلدە, بوراعان قۇم ٸشٸندە جٷرٸپ – تۇرۋى, سوعىسۋى ٶتە قيىن ەدٸ. روسسييانىڭ بۇل باسقىنشىلىق ەرەكەتٸنە باس يمەگەن جەرگٸلٸكتٸ ەل پارتيزاندىق كٷرەس جٷرگٸزدٸ. مٸنە, وسىنداي جاعدايدا بۇل ەلدەردٸڭ مەن-جايىن بٸلەتٸن ەسكەري ادامدار اۋاداي قاجەت ەكەندٸگٸ سول بٸر الاساپىران كەزەڭدە كەرەمەت سەزٸلدٸ. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ماقالادان تاعى بٸر ٷزٸندٸ:
… ۆ تاكوم جە پولوجەنيي ناحوديلاس ارالسكايا فلوتيلييا, كۋدا ي بىلا ناپراۆلەنا ۆوەننايا ەكسپەديتسييا, ۆ سوستاۆە كوتوروي ناحوديلسيا سەيدالين. ۆ رەزۋلتاتە ەمۋ «زا ۋسەدنىە ترۋدى ي ستارانييا ۆ دوستاۆلەنيي ك ناچالنيكۋ ارالسكوي فلوتيليي پوسلاننىح ۆەششەي ي دەنەگ 15 تىس. رۋب. يزياۆلەنا بلاگودارنوست وت ورەنبۋرگسكوگو ي سامارسكوگو گەنەرال-گۋبەرناتورا».
سول كەزدەردە روسسييانىڭ كٶكەيٸن تەسكەن بٸر جەر – قوڭىرات ەدٸ. ول جەردٸ اتامزاماننان تٷركمەننٸڭ جاۋىنگەر رۋلارى جايلايتىن-دى. ەمۋدارييانىڭ جايقالعان جاعاسى عوي, ول. وعان حيۋا مەن قوقان حاندىعى دا ەرتەدەن قىزىعاتىن- دى. روسسييانىڭ ەسكەري ەكسپەديتسيياسى بۇرىن بۇل ايماققا العاش رەت اۋىز سالىپ كٶرگەندە يت رەسۋا بوپ جەڭٸلٸپ قايتقان-دى. ولار ٶتكەندەگٸ وسى سەتسٸز ەرەكەتتەرٸنەن قورىتىندى شىعارىپ, جان-جاقتى دايىندالىپ, تاعى دا جورىق باستايدى. بٸز سٷيەنٸپ وتىرعان ماقالانىڭ ەندٸگٸ بٸر تۇسىندا سەيداليندٸ وسىنداي ەسكەري ەكسپەديتسييانىڭ قۇرامىندا كٶرەمٸز:
…لەتوم 1859 گ. سەيدالين ۆنوۆ پرينيماەت ۋچاستيە ۆ سرەدنو- ازياتسكوي ەكسپەديتسيي نا پوبەرەجە امۋداري.
…ودناكو ي ۆ ەتوت راز سەيدالين زارەكومەندوۆال سەبيا س لۋچشەي ستورونى ي زا پروياۆلەننوە ۋسەرديە ۋدوستايۆاەتسيا ناگرادى ەدينوۆرە-مەننوگو پولۋگودوۆوگو وكلادا جالوۆانيەم ۆ 160 رۋب. سەرەبروم.
يمپەراتور ەسكەرٸنٸڭ تالانتتى, ٸسكەر, بٸلٸمدٸ وفيتسەرٸ سەيدالين وسى ەكٸ ەسكەري ەكسپەديتسييا سەتتٸ اياقتالعان سوڭ پەتەربۋرگكە شاقىرتىلىپ الىنادى. ەسكەري قىزمەتتە ونىڭ جۇلدىزى ەرەكشە جارقىراپ, الدىنان نەبٸر ٷمٸت سەۋلەسٸ كٶرٸنٸپ ەدٸ. بٸراق, وسىدان باستاپ ول ەندٸ ازاماتتىق قىزمەتتەرگە اۋىستىرىلادى. بٸز تٸلگە تيەك ەتٸپ, ەر جەرٸنەن ٷزٸپ-ٷزٸپ الىپ, مىسال كەلتٸرٸپ وتىرعان ماقالانىڭ دەلدٸگٸ, قۇندىلىعى سونداي - ول سەيداليندەي ٸرٸ تۇلعانىڭ بۇرىن-سوڭدى اشىلماعان ٶمٸربايانىن, ونىڭ ٶزٸمەن زامانداس شوقان ۋەليحانوۆ, ىبىراي التىنسارين, مۇحامەدسالىق باباجانوۆ سيياقتى وزىق ويلى, ٶرەلٸ بٸتٸم - بولمىسىن ەندٸ-ەندٸ تانىپ بٸلۋگە قۇشتار ەتەتٸن ٶتە... ٶتە ماڭىزدى ەڭبەك. سول سەبەپتٸ وعان تاعى دا بٸر ٷڭٸلٸپ قارايىق:
…ۆ پەتەربۋرگە ۆ 1860 گ. سەيدالين وكازالسيا زادەيستۆوۆاننىم پري كازاحسكوي دەپۋتاتسيي, پريبىۆشەي دليا «پرەدستاۆلەنييا ك ۆىسوچايشەمۋ دۆورۋ», ۆ كاچەستۆە پەرەۆودچيكا. زا چتو ۆسەميلوستيۆەيشە بىل ناگراجدەن ەدينوۆرەمەننىم گودوۆىم وكلادوم جالوۆانييا ۆ 320 رۋب.
وسىدان كەيٸن ارادا بٸر جىل ٶتتٸ, ٶتپەدٸ, سەيدالين 1861 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ورىنبور ۆەدوموستۆوسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى قىزمەتٸن باقىلايتىن جۇمىسقا جٸبەرٸلەدٸ. بۇل قىزمەتتە دە ول ٸسكەرلٸگٸمەن ەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ. وعان پورۋچيك دەگەن اتاق بەرەدٸ. ال, 1862-جىلدىڭ كٷزٸندە سەيدالين وبىلىستىق باسقارمانىڭ كەڭەسشٸسٸ بولىپ تاعايىندالادى. دەل وسى بٸر كەزدەردە سەيدالين ورىنبور قازاقتارى وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بوپ ٸستەيتٸن ورىستىڭ بەلگٸلٸ شىعىستانۋشىسى, وريەنتاليست, پروفەسسور ۆاسيليي ۆاسيلەۆيچ گريگورەۆپەن دوستىق قاتىناستا بولدى. گريگورەۆ ىبىراي التىنساريننٸڭ قازاق دالاسىنداعى اعارتۋشىلىق ٸسٸنە تيياناقتى اقىل قوسىپ, كٶمەكتەسكەن جان. وسى گريگورەۆ ورىنبوردا قازاق ٶمٸرٸن جان-جاقتى زەرتتەپ, بۇل حالىقتىڭ بولاشاعى ٷشٸن ٶز ويىن اشىق جەنە باتىل ايتىپ, پەتەربۋرگتىڭ گازەتتەرٸ مەن جۋرنالدارىنا تەرەڭ سىرلى ماقالالار جازعان. ول ٷشٸن قاققى كٶرٸپ, قۋدالانعان دا. بٸراق, ەدٸلدٸك جولىنان ەش اينىماعان. ول سەيداليننٸڭ ٶرەلٸ ازامات ەكەنٸن تانىعان. بٸر كٷندەرٸ ول قىزمەتتەن بوساپ, پەتەربۋرگتە جاعدايى بولماي جٷرگەندە سەيدالينگە بار مۇڭىن شاعىپ, ونىمەن حات الىسىپ تۇرادى. پروفەسسور ن. ي. ۆەسەلوۆسكيي ونىڭ قازاق تۇرمىسىنا ارنالعان عىلىمي ماقالارىن تەرەڭ زەردەلەپ: «ۆاسيليي ۆاسيلەۆيچ ٶزٸ باسقارعان كەزٸندە قازاقتارعا كٶپ جاقسىلىق جاسادى. كەيٸن, ورىنبوردان كەتٸپ قالعاندا دا قازاقتارعا قىزمەت ەتۋٸن توقتاتقان ەمەس, ۆاسيليي ۆاسيلەۆيچتٸڭ قازاقتارعا جاساعان ەرەكشە بٸر جاقسىلىعىن ەستە ۇمىتۋعا بولماس. وعان دەيٸن بٸزدٸڭ ورىنبور ٶلكەسٸندەگٸ ەكٸمشٸلٸگٸمٸز قازاقتاردىڭ ٶز تٸلٸ بار ەكەنٸن سەزبەگەن دە ەدٸ. بٸز «قازاقتار تەك تاتار تٸلٸندە سٶيلەيدٸ» دەگەن تاتار چينوۆنيكتەرٸنٸڭ سٶزٸنە سەنٸپ كەلٸپپٸز. ۆاسيليي ۆاسيلەۆيچ دالا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ بولىپ, قازاق تٸلٸن رەسمي تٸلگە اينالدىردى. قازاق تٸلٸن عىلىمي تالداۋعا كٸرٸسكەن ن.ي. يلمينسكييدٸڭ ەڭبەكتەرٸن ونىڭ قۋانا ماقۇلداعانىن ۇمىتۋعا بولمايدى. (ۆەسەلوۆسكيي ن.ي. «ۆ.ۆ. گريگورەۆ, پو ەگو پيسمام ي ترۋدام.» 212-215 بەتتەر.). سەيدالين… يلمينسكيي… گريگورەۆ… التىنسارين… بٸر-بٸرٸمەن يىق تەڭەستٸرگەن ٸرٸ تۇلعالار! سەيدالين وسى ورتادا ٸرٸلەنە تٷسەدٸ. دەيٸم جوعارعى جاقتىڭ ايرىقشا نازارىندا بولادى. 1864 جىلى شتابس – روتميستر اتاعىن الادى. سودان ەكٸ جىلدان كەيٸن تاعى دا جاڭا قىزىمەتكە كٸرٸسەدٸ:
…ۆ مارتە 1866 گ. سەيدالين «نازناچەن يسپراۆليايۋششيم دولجنوست سۋلتانا – پراۆيتەليا زاپادنوي چاستي وبلاستي. ۆ مومەنت سۆوەگو نازناچەنييا سەيدالين ەدۆا لي دوگتيگ 30- لەتنەگو ۆوزراستا, نو پو ستەپەني وبرازوۆاننوستي پرەۆوسحوديل منوگيح.
وسى تۇستا قازاق قوعامىندا رۋ مەن رۋ, ەۋلەت پەن ەۋلەت اراسىنداعى ٶزارا باقتالاستىق, بەسەكە, باقاس ەرەكەتتەر ۋشىعىپ, ۇشىنىپ تۇرعان-دى. سەيدالين ٶز ورتاسىنىڭ ونداي سوراقىلىعىن شوقان ۋەليحانوۆ سيياقتى كٶرٸپ باعادى. ول ەلدٸ جاڭا جولعا, جاڭا باعىتقا باستايتىن جاڭا تٷسٸنٸكتەگٸ ازامات ەدٸ. ونى ول توقتاۋسىز ٶرلەگەن ەر قىزمەتٸندە دەلەلدەپ, بەلەستەن – بەلەسكە كٶتەرٸلدٸ. 1866 جىلى سەيدالين روتميستر شەنٸندە. 1869 جىلى ول يۋستيتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ بۇيرىعىمەن سول كەزدەردە ورىنبور گۋبەرنيياسىنىڭ قۇرامىنداعى تورعاي وبلىسىنىڭ نيكولاەۆسك ۋەزٸنٸڭ ۋەزدٸك سۋدياسى قىزمەتٸنە بەكٸتٸلەدٸ. سەيدالين زاڭ وقۋىن وقىماسا دا ٶزٸنٸڭ تەرەڭ بٸلٸمٸ, ساليقالى وي - ٶرٸسٸنٸڭ كەڭدٸگٸ ارقاسىندا روسسييانىڭ زاڭ ٸلٸمٸ جەنە قازاق قوعامىنا تەن زاڭ جولىنا زەرەك بوپ, سۋديالىق قىزمەتتٸ مٸنسٸز اتقارادى. ول سول قىزىمەتتە مايور اتاعىنا يە بولادى. مۇنداي اتاقتى سول كەزدەردە تەك سۇلتاندار عانا العان. وسىدان كەيٸن ارادا جەتٸ جىل ٶتكەندە سەيدالين يۋستيتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ بۇيرىعىمەن 1876 جىلى ىرعىز ۋەزٸنٸڭ ۋەزدٸك سۋدياسى بوپ قىزمەت ەتە باستايدى. دەل وسى كەزدە ول (1837 جىلى تۋعان. شوقانمەن زامانداس, ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸن پەتەربۋرگتان بٸلەدٸ. ەلمۇحامەد پەتەربۋرگكە كەلگەندە ونىڭ وسى كەلٸسٸن شوقاننىڭ ەكەسٸنە جازعان حاتىنان اڭعارۋعا بولادى. ول شوقاننان ەكٸ جاس كٸشٸ)وتىز توعىز جاستا. كەلٸنشەگٸ – زەۋرە. ٶزٸ ەركەلەتٸپ زەۋرەش دەپ اتاعان. بٸر-بٸرٸنە تەڭ ەكٸ عاشىق بال جالاسىپ, ەرتەگٸ دٷنيەسٸندەي بٸر باقىتتى ٶمٸر قۇشاعىندا بولادى. ىرعىزدا قازاق, ورىس, تاتار, باشقۇرت, بۇقارلىق ٶزبەك, ەۆرەي, پولياك ۇلتتارىنىڭ ەرتٷرلٸ ٶكٸلدەرٸ تۇرعان. اشىلعانىنا التى-اق جىل بولعان ىرعىز جەرمەڭكەسٸ دە دۋىلداپ تەز جاندانعان. بٸر كەزدەردە ىرعىزدىڭ وڭ جاق بەتٸندەگٸ بيٸك جارقاباقتىڭ ٷستٸندەگٸ سوناۋ شىڭعىسحان زامانىنان قالعان, تٸپتٸ, ودان دا ەسكٸ قورىمدارعا بايلانىستى جارمولا اتانعان بۇل جەر العاشىندا ورال بەكٸنٸسٸ بوپ, كەيٸن ىرعىز اتانىپ, سول تٶڭٸرەكتٸڭ ەكٸمشٸلٸك جەنە مەدەني ورتالىعىنا اينالىپ, قۇلا تٷزگە وسىلايشا قىزۋ تٸرشٸلٸك ەكەلٸپ, جان بەرگەن ەدٸ. مۇندا قىزمەت ەتەتٸن چينوۆنيكتەردٸڭ ٸشٸندە سۋديا ەلمۇحامەد سەيداليننٸڭ بەدەلٸ ەرەكشە زور بولعان. ەل سٶزٸنە دەن قويساق – ىرعىز زييالىلارىنىڭ وتىرىس-جيىنداردا زەۋرەش ەكەۋٸنٸڭ ەلدەن ەرەك سەۋلەتتٸ كٶركٸ كٶز سٷيسٸنتٸپ, جان قىزىقتىرعان. اقپەيٸل جاندار ولاردى قوزى-كٶرپەش پەن بايان سۇلۋداي كٶرسە, ٸشٸ تار بٸرەۋلەر قىزعانىشتى سۋىق كٶزبەن قاراعان. ٶمٸر قاشاندا ٶمٸر, «كٶزدٸنٸڭ كٶزٸنەن, تٸلدٸنٸڭ تٸلٸنەن ساقتاي گٶر» دەيتٸن ٷرٸپ اۋىزعا سالعانداي ەكٸ مۇڭلىقتىڭ بۇل عاجايىپ ٶمٸرٸ ۇزاققا بارمايدى. جەلەگٸ جەلكٸلدەپ, بەتٸنەن بەت مونشاعى تٶگٸلٸپ, تەڭٸر يٸپ بەرە سالعان بٸر سۇلۋلىق پەرٸشتەسٸ - ادامنىڭ سۇقتانا قاراۋعا كٶزٸ بارمايتىن زەۋرەش كەنەت جارىق دٷنيەدەن جٷزٸن ٷيٸرەدٸ. ەرتەگٸ كەيٸپكەرٸندەي سۇلۋ زەۋرەشتٸ ازا تۇتۋ ماعان ەر كەز بىلاي ەلەستەيدٸ: لالا گٷلمەن قۇلپىرعان ىرعىز دالاسى كٷن تۇتىلعانداي قاراۋىتا قابارىپ, ازالى كٷيمەن ىزىلدايدى. ىرعىز سۋىنا كٷمٸستەي سىلدىراپ كەپ قوسىلاتىن بۇلاق بٸتكەن كٶز جاسى بوپ مٶلدٸرەپ, بوز تاڭدا شىرىلدايتىن بوزتورعايلاردىڭ دا ٷنٸ ٶشەدٸ. ىرعىز جۇرتى بوتاسى ٶلگەن بوز ٸنگەندەي بوزداپ, كەشە عانا زەۋرەشپەن بٸرگە جٷرگەن قىز-كەلٸندەر قارا جامىلادى. قارييالاردىڭ تارام-تارام ساقالىنان جاس سورعالايدى. انالاردىڭ اڭىراعان ٷنٸ دالانى كٷڭٸرەنتەدٸ. جىپىرلاعان قالىڭ قورىمنىڭ ورتا كەزٸندە تٶرەلەر زيراتىنىڭ ٸشٸندە توپىراعى سۋىماعان بٸر تٶمپەشٸكتٸ قۇشاقتاپ «زەۋرەش, زەۋرەش» دەپ ەلمۇحامەد جاتىر جەر باۋىرلاپ. مەن ەر كەز «زەۋرەش» ەنٸن شەرتكەنٸمدە تۇلا بويىم وسى قارالى سەزٸممەن قالتىرايدى…
زەۋرەنٸڭ ەكەسٸ مەدەت كەزٸندە ەل تۇتقاسى – بي بولىپ, بيلٸككە ارالاسقان جان ەدٸ. قۇرىعى ۇزىن, سٶزٸ دۋالى, شالقىعان دەۋلەتٸ بار باي اتانىپ, تٶرە تۇقىمىندا داڭقى شىققان سٸڭٸرلٸ ادام. ٷش ەيەل العان. ٷشەۋٸ ٷش اۋىل بوپ ىرعالىپ وتىرعاندا وقتىن-وقتىن توسىن كەلگەن ٸندەتتەن مەدەتتٸڭ وتىز ۇلى تٷگەل شەتٸنەيدٸ. دۇشپانىنا تٸلەمەيتٸن بۇل سۇمدىقتان ٷش ٷيدٸڭ ورتاسىندا كٶزٸنٸڭ اعى مەنەن قاراسىنداي بوپ جالعىز زەۋرە عانا قالادى…
قاتىگەز تاعدىردىڭ بولجاۋسىز ٸسٸنە نە ايلا – قويىنى سۋىق قارا جەر ەندٸ, مٸنە, زەۋرەشتٸ دە الىپ تىنادى.
ەل اۋىزىندا قايماعى شايقالماي ساقتالعان وسى ەڭگٸمەنٸ اكادەميك احمەت جۇبانوۆ قاعازعا بىلاي دەپ تٷسٸردٸ:
«مەدەت ورىنبورعا جولاۋشىلاپ كەتٸپ, قايتىپ كەلگەنٸندە زەۋرە دە ٶلٸپ, تەك شوشايىپ مولاسى عانا قالادى. مەدەت مولانى قۇشاقتاپ قٷڭٸرەنەدٸ. مٸنە, وسى تراگەدييا مۇحيتتى قوبالجىتادى. ول دومبىراسىن الىپ, مەدەت ايتىپتى دەگەن سٶزدەرگە ەن شىعارادى. ەننٸڭ اتى حالىق اراسىندا «زەۋرەش» بولىپ تارايدى. ەننٸڭ سٶزٸن تٷگەل (ەلبەتتە, بۇل جەردە بٸزگە جەتٸپ ساقتالعانىن عانا تٷگەل بەرٸپ وتىرمىز.نەگٸزٸ بۇل ازالى ەننٸڭ الپىستان استام شۋماعى بولعان) كەلتٸرۋگە تىرىسالىق:
قاراعىم, سەنٸڭ ٷشٸن ەلدەن كەلدٸم,
باياعى ٶزٸڭ كٶرگەن جەردەن كەلدٸم.
سەن نەگە مەن كەلگەندە تەبٸرەنبەيسٸڭ?
يٸسكەپ, بٸر سٷيەيٸن دەگەن ەدٸم.
قۇلاننىڭ تٷزدە كٶردٸم شوقىراعىن,
قايىڭنىڭ جاستا كٶردٸم جاپىراعىن.
سەن قالعان وتىز ۇلدان جالعىز زەۋرەش,
بٸر ۋىس بۇيىرمادى توپىراعىڭ.
جاقىن دوس بٸر-بٸرٸنە سىر ايتادى,
اتاسى بالاسىنا شىن ايتادى.
ايىرىلىپ جالعىزىمنان قالعاننان سوڭ,«
«كٶكە» دەپ ەندٸ مەنٸ كٸم ايتادى?
ويلاپ ەم, مەن كەلگەندە شىعار ما, دەپ,
اتاڭنىڭ حال – احۋالىن سۇرار ما, دەپ.
قوزعالماي ٶزگەلەرگە جاتساڭ-داعى,
ورنىڭنان مەنٸڭ ٷشٸن تۇرار ما, دەپ.
رۋحىڭ بٸلگەن شىعار كەلگەنٸمدٸ,
وقىدىم مٸنەجاتتاپ بٸلگەنٸمدٸ.
باسىڭدى مەن كەلگەندە كٶتەرمەدٸڭ,
جالعىزىم, جاڭا بٸلدٸم ٶلگەنٸڭدٸ.
قايعىنىڭ جاڭا جەتتٸم قيىنىنا,
سەل بولدى كٶزٸم جاسى قويىنىما.
قۇشاقتاپ قابٸرٸڭدٸ بٸراز جاتتىم,
ەركەلەپ اسىلار, دەپ مويىنىما.
ساقتالماس بولات پىشاق قىن بولماسا,
ٶتٸرٸك نەگە كەرەك شىن بولماسا.
زارلانىپ ساۋلى ٸنگەندەي مەن كەلگەندە,
باسىڭدى بٸر كٶتەرشٸ تىم بولماسا.
سەن ەدٸڭ تاۋدان اققان بۇلاعىم-اي,
تاعدىردان ٶمٸرٸڭدٸ سۇرادىم-اي.
وتىزدان جالعىز قالعان بالام ەدٸڭ,
شىنىڭمەن كەتكەنٸڭ بە, شىراعىم-اي.
كٶڭٸلٸمدٸ تۇرا المادىم ەلدە تيىپ,
بٸر قۇلاش قالقام جاتىر جەرگە سىيىپ.
كٶزٸڭ بار جانارىنداي قۇرالايدىڭ,
كٸم كٶمدٸ, بۇل ورىنعا كٶزٸ قيىپ?
وتىرمىن ەيەت وقىپ, اتتان تٷسٸپ,
شىداماي مەزگٸل-مەزگٸل قابٸر قۇشىپ.
كٶرمەسەم بٸر ساعات تا تٶزبەۋشٸ ەدٸم,
عايىپ بوپ كەتكەنٸڭ بە, قولدان ۇشىپ.
ەلٸمە مەدەت اتىم بولدى دەرٸپ,
كەزٸندە ايتتىم بيلٸك بۇزىپ-جارىپ.
تايانىشىم ۇزاق بولماي سەن دە كەتتٸڭ,
سىيادى جالعىز باسىم قايدا بارىپ?
دٷنيە, مىنا جالعان كەتتٸڭ قىرىن,
پەندەگە كٸم دە بولسا پەرزەنت شىرىن.
اجال وق ساعان دەگەن ماعان جەتٸپ,
الدىڭدا مەن ٶلسەمشٸ ٷش كٷن بۇرىن.
جايناعان جاي تاسىنداي كٶزٸڭ قايدا,
سىيمادىڭ قىز دا بولساڭ قۋ ماڭدايعا.
كٶكەڭنٸڭ ەڭٸرەپ قالعان حالٸن بٸلسەڭ,
كٷنٸندە قىيامەتتٸڭ ورىن سايلا.
اق بەتٸڭ ايدىن كٶلدٸڭ الابىنداي,
قاسىڭ بار مولدالاردىڭ قالامىنداي.
الدىڭنان تاعدىر- قۇدٸرەت جارىلقاسىن,
كەشٸكپەي مەن دە ارتىڭنان بارامىن-اي…
زەۋرەش شەشەك دەرتٸنەن مەزگٸلسٸز دٷنيە سالىپ, وسىلايشا اھ ۇرعىزعان.
زەۋرەشتٸڭ ىرعىز توپىراعىنا جانباسى تيگەنٸ دەل وسى 1876 جىل سيياقتى. ال, كەلەسٸ جىلى سەيداليندٸ قايتادان نيكولاەۆسك ۋەزٸنٸڭ ۋەزدٸك سۋدياسى ەتٸپ اۋىستىرادى. سەيدالين وندا قانشا ۋاقىت سۋديا بوپ ٸستەدٸ? ول ەزٸرشە بەلگٸسٸز. سەيداليننٸڭ بۇدان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ, قىزمەتٸ جٶنٸندە ايدار ايتمۇحامبەتوۆتىڭ دەرەگٸنە تاعى بٸر نازار سالايىق: …ۆ 1884گ. سەيدالين «ۋكازوم پراۆيتەلستۆەننوگو سەناتا… زا نومەروم 141 پرويزۆەدەن نا ۆىسلۋگۋ لەت ۆ نادۆورنىە سوۆەتنيكي سو ستارشينستۆوم». ا ۋجە ۆ اپرەلە 1885گ. پرويزۆەدەن ۆ كوللەجسكيە سوۆەتنيكي سو ستارشينستۆوم. پرودۆيجەنيە سەيدالينا شلو سو سترەميتەلنوي بىستروتوي, ۆەروياتنو, ەگو كارەرا ۆىزىۆالا زاۆيست وكرۋجايۋششيح, ودناكو بەسسپورنوم وستاەتسيا تو, چتو سۆويم پرودۆيجەنيەم ون وبيازان بىل ۋپورنومۋ ترۋدۋ, تالانتۋ, چەستنوستي ي وبرازوۆاننوستي. ۆ وكتيابرە 1885 گودا ون « ۋكازوم پراۆيتەلستەننوگو سەناتا… زا نومەروم 102 پرويزۆەدەن نا ۆىسلۋگۋ لەت ۆ ستاتسكيە سوۆەتنيكي سو ستارشينستۆوم. ۆ نابورە ناگراد سەيدالينا چيسليلاس سۆەتلو – برونزوۆايا نا ۆلاديميرسكوي لەنتە ۆ پاميات ۆوينى 1853 – 1856گگ… بۇعان قوسارىمىز – سەيدالين 1873 جىلى ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ ەۋليە اننا وردەنٸمەن ناگرادتالعان. ەندٸگٸ بٸر دەرەكتەردٸڭ بٸرٸ – سەيٸلحان ورازىمبەتوۆتىڭ «ىرعىز» اتتى كٸتابىندا سەيداليندٸ تاعى دا ىرعىزدا سۋديا بوپ ٸستەپ جٷرگەنٸنە كٶز جەتكٸزەدٸ. ونى دەل كەلتٸرسەك: «… ە. سەيدالين قازاق بالالارىن وقىتۋدى ماقسات ەتكەن, وسى يگٸلٸكتٸ ويىن ٸسكە اسىرۋدا حالقىمىزدىڭ ۇلى اعارتۋشىسى ى. التىنسارينمەن ٸستەس, كٶڭٸلدەس, پٸكٸرلەس بولعان كٶرنەكتٸ تۇلعا. ول ىرعىزدا قازاق قىزدارى ٷشٸن مەكتەپ اشۋعا قۇلشىنا كٸرٸسەدٸ. بۇل جٶنٸندە ى. التىنسارين دوسى ن.ي. يلمينسكييگە 1889 جىلى اقپان ايىندا جازعان حاتىندا بىلاي دەيدٸ: «ىرعىزدا ميروۆوي سۋديا جەنە تەرگەۋشٸ بولىپ ەلمۇحامەد سەيدالين ٸستەيدٸ. ول قازاقتاردى وقىتۋ ٸسٸنە ٶتە ىنتالى ادام. بيىل ول قازاق قىزدارى ٷشٸن ىرعىزدا قازاق ساحاراسىنداعى العاشقى 20 كٸسٸلٸك قىزدار مەكتەبٸن اشۋىما كٶمەكتەستٸ» دەگەن قىزىقتى دەرەكتەن سەيداليننٸڭ گاۋھارداي جارقىراعان تاعى بٸر قىرىن تانيمىز. سەيداليننٸڭ گٷلجاۋھار, گٷلجيھان ەسٸمدٸ ەكٸ قىزى وسى مەكتەپتە وقىعان. (گٷلجاۋھار باتىس, شىعىس ەلدەرٸنٸڭ ەدەبيەتٸ مەن تاريحى, مەدەنيەتٸ, ەدەت-عۇرپىنا زەرەك بولعان. تەكتٸ بٸر تۇقىم-بٸرٸمجانوۆتار ەۋلەتٸنٸڭ كٶرٸكتٸ, كٶسەم كەلٸنٸ. احمەت قورعانبەكۇلى بٸرٸمجانوۆتىڭ قۇداي قوسقان قوساعى. قۋعىن-سٷرگٸن جىلداردا جاندى-جاقتى تۋىستارىنا قورعان بوپ, مىسالى, سول كەزدە سەرگەلدەڭگە تٷسكەن تۋعان اپاسى – رابيعا (راقىش) ەلمۇقامەدقىزى سەيدالينا-تۇنعاشينا (رابيعانىڭ كٷيەۋٸ-ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ مال دەرٸگەرلٸك فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن-احمەت تۇنعاشين. تٶرە تۇقىمى.) 1888 جىلى ىرعىزدا تۋىپ, 1959 جىلى الماتىدا دٷنيەدەن قايتقان.) وسىنداي ٸستەرٸنە قاراعاندا سەيداليننٸڭ كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ ىرعىزدا ٶتكەن, ول 1897 جىلى وتستاۆكاعا شىعار الدىندا ورىنبوردىڭ قىزدار گيمنازيياسىندا قازاق قىزدارى ٷشٸن ارنايى ستيپەندييا تاعايىنداۋ مەسەلەسٸن كٶتەرەدٸ. بۇل تٸلەگٸ دە ورىندالىپ, ەكٸ قازاق قىزىنا جىل سايىن 500 سومنان ستيپەندييا بٶلٸنەدٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتتە سەيدالين قىرىق جىل بويى وسىلايشا ەڭبەك ەتەدٸ.
ەلمۇحامەد سەيدالين 1898 جىلى دٷنيەدەن قايتادى. ول ٶزٸنٸڭ العاشقى جارى زەۋرەشتٸڭ قاسىنا جەرلەنەدٸ. ونىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ جايىندا ەزٸرشە دەرەك جوق.
ەلمۇحامبەت سەيداليننٸڭ بالالارى جٶنٸندە جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ماقالا: «پوسلە ەگو سمەرتي ۆ سەمە وستالوس سەمەرو دەتەي, پريچەم سامومۋ ستارشەمۋ – سىنۋ جيگانشاحۋ (جانشا) ۆ تۋ پورۋ يسپولنيلسيا 21 گود. بولشايا سەميا سۋشەستۆوۆالا نا پەنسييۋ, ۆىداۆاەمۋيۋ زا زاسلۋگي سەيدالينا. ۆپوسلەدستۆيي ەگو سىن جيگانشاح (جانشا) پوستۋپيل ۆ سانكت-پەتەربۋرگسكيي ۋنيۆەرسيتەت نا يۋريديچەسكيي فاكۋلتەت. جيگانشاح (جانشا) پريزناۆالسيا, چتو يسپىتىۆال ماتەريالنىە ترۋدنوستي ستۋدەنچەسكيە گودى. وچەۆيدنو, پەنسيي سەيدالينا بىلو ياۆنو نەدوستاتوچنو دليا وبەسپەچەنيە سەمي» دەگەن سٶزبەن اياقتالادى. ارادا جىلدار ٶتەدٸ. بۇل ازامات ەسەيەدٸ. ەلگە بەلگٸلٸ قايراتكەر بولادى. ونى بٸز ەليحان بٶكەيحانوۆ -تىڭ «تاڭدامالى» (الماتى. 1995, 24-بەت.) جيناعىندا كەلتٸرٸلگەن ٶمٸرباياندىق دەرەكتەن كٶرەمٸز: «ەليحان بٶكەيحان ٶمٸرٸنٸڭ سامارالىق كەزەڭٸ ونىڭ «مۇسىلمان سەزٸنە» قاتىسۋىمەن اياقتالادى. 1914-جىلى ونى سەمەي قازاقتارى سانك-پەتەربورعا شاقىرىلعان رەسەيدٸڭ مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ تۇڭعىش سەزٸنە ٶكٸل ەتٸپ ۇسىنادى. مۇسىلمان سەزٸنٸڭ جۇمىسىنا (بارلىعى وتىز بەس دەپۋتات) ەليحان قىزۋ ارالاسىپ, باقىتجان قاراتاەۆ, دوسان قاجى امانشى بالاسى, جيحانشا سەيدالينمەن (بٷكٸل قازاقتان تٶرت دەپۋتات قاتىسقان) بٸرگە يىق تٸرەسٸپ جۇمىس ٸستەگەن.»
مٸنە, «زەۋرەش» ەنٸنٸنە بايلانىستى وسى كٷنگە دەيٸن تاريحتىڭ قات-قات قاتپارىندا كٶمٸلٸپ, ەلەۋسٸز بوپ تۇنشىعىپ جاتقان تۇڭعيىق سىردىڭ وتىن تۇتاتىپ, شىراعىن ەندٸ عانا جاعىپ وتىرعاندايمىز. ٶز اسىلدارىمىزدى ٶزٸمٸزگە جات قىلعان كەشەگٸ بٸر ەدٸلەتسٸز قوعامنىڭ جاپاسىن شەككەن ( ەلبەتتە, ول – حان تۇقىمى, تٶرە, سۇلتان) بٸر بەيكٷنە جان - سۇلۋ زەۋرەشتٸڭ التىن ايدارلى قوساعى - ەلمۇحامەد كٷنتٶرەۇلى سەيداليندٸ وسى جولى عانا جٷرەكتٸ دٸرٸل قاقتىرىپ وتىرىپ سٶز ەتتٸك. بۇل الدا ايتىلار كٶپ تاريحتىڭ باسى عانا…
و, شٸركٸن, كٶكٸرەكتٸ قارس ايىرعان ازالى جوقتاۋ بولسا دا بەسٸك جىرىنداي جان تەبٸرەنتە تەربەيتٸن «زەۋرەش»…
اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ تولعانىسى:
«…حالىق اۋىزىندا مەدەت ايتىپتى بولىپ كەلگەن ٶلەڭ مۇحيتتى تولقىتىپ, ونىڭ شىعارعان ەنٸ وسى كٷنگە شەيٸن تىڭداعان ادامنىڭ ساي-سٷيەگٸن سىرقىراتادى.
…«زەۋرەش» داۋىستىڭ جوعارعى رەگيسترٸنەن باستالادى. اسىقپاي- ساسپاي جاي جٷرەدٸ. ٶلەڭنٸڭ بٸر كۋپلەتٸ بويى مەلودييا قايتالاماي, ٷنەمٸ جاڭا بٸر ٷن قوسىلىپ, زار ٷستٸنە زار, قايعىعا قايعى قوسىلىپ, جامالا بەرەدٸ. ەننٸڭ نەگٸزگٸ كونتەكستٸسٸندە ارتىق بٸر دىبىس جوق, بٸرٸ مەن بٸرٸ جالعاسقان, بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ تۇرعان, بٸرٸنشٸ نوتادان باستاپ ٷزدٸكسٸز دامۋ, شىنىعۋ, ٶربۋ جولىنداعى مەلودييا تولقىنى اياعىنا شەيٸن تىڭداۋشىنى بيلەپ, ۇستاپ وتىرادى».
احمەت جۇبانوۆ «زەۋرەشتٸڭ» ەندٸك بٸتٸمٸن قاراپايىم تٸلمەن وسىلايشا بايانداپ دەل جەتكٸزەدٸ. بۇعان وسى زاردى ورىنداۋشىلار –دىڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن ٶزٸندٸك مەنەرٸندەگٸ قييال جەتپەيتٸن قيىن يٸرٸمدەردٸڭ تاڭعاجايىپ ٶرنەكتەرٸن, ونى كٷشەيتە تٷسەتٸن اھىلاپ-ۋھٸلەگەن ەموتسييا قۋاتىنىڭ ازالى لەبٸن قوسۋ كەرەك. احمەت جۇبانوۆ «زەۋرەشتٸ» «كٸشٸگٸرٸم رەكۆيەم ساتىسىنا جارايتىن شىعارما» دەسە, بۇل ەننٸڭ بويىنان سيمفونييانىڭ تابيعاتىن سەزگەن كومپوزيتور – ديريجەرلار لەونيد شارگورودسكيي مەن سەرگەي شابەلسكييلەر ونى ٶز «سيمفونيەتتاسىنىڭ» ەكٸنشٸ بٶلٸمٸنٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى ەتٸپ ىڭىرانتتى.
مەن كومپوزيتور ەۆگەنيي گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكيي الپىس جاسقا تولۋ قارساڭىندا بۇل بٸر قازاق مۋزىكاسىنىڭ زاڭعار ويلى كوريفەيٸمەن ەستەن كەتپەس بٸر عاجايىپ سۇحبات قۇرعان ەدٸم. ول ەڭگٸمە قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا. ۇمىتقام جوق, سول كٷنٸ بٸزدٸڭ سٶزٸمٸز «قىز جٸبەك» وپەراسىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا ارنالدى. كومپوزيتور وسى وپەراعا قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىنان ەندەر مەن كٷيلەر تاڭداعاندا جٸبەكتٸڭ نەگٸزگٸ اريياسى مەن سوڭعى اكتٸدە تٶلەگەندەي ەردەن ايىرىلعان سوڭ نە ٶمٸر بار دەيتٸن قاتەرلٸ ويمەن ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرەر سەتتەگٸ سوڭعى اريياسىنا لايىقتى ەن تابۋ بٸر قييامەت ٸس بولعان. ول ەن تابىلا قالعان كٷندە الدىمەن جٸبەكتٸڭ پارتيياسىن وينايتىن كٷلەش بايسەيٸتوۆاعا, ليبرەتتونىڭ اۆتورى عابيت مٷسٸرەپوۆكە, وسىلاردىڭ بەر-بەرٸنەن شاتاعى – وسى وپەرانى جازۋعا وتىرعىزعان حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ باستىعى تەمٸربەك جٷرگەنوۆكە ۇناۋى كەرەك. وسىلاردىڭ بٸرٸ «بولمايدى» دەسە بٸتتٸ, ٸسٸڭنٸڭ زايا كەتكەنٸ. ەۆگەنيي گريگورەۆيچ ويى ٸلكٸمدٸ, ٶتە جيناقى ادام. ول كٷلٸمسٸرەپ وتىرىپ, سٶيلەپ كەتتٸ: «سونداي بەيمازا ٸزدەنٸستٸڭ ٷستٸندە بٸر جولى قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت اسپاپتارى وركەسترٸنٸڭ رەپەتيتتسيياسىنا قاتىستىم. احمەت جۇبانوۆ مۇحيتتىڭ «زەۋرەشٸن» جٷرەك سىزداتا زارلاتىپ, مەنٸ كەرەمەت تاڭعالدىردى. ەن ەمەس بٸر سيمفونييانىڭ تولعاۋلى سازى. مەن ەر كەز فرانس شۋبەرتتٸڭ «اياقتالماعان سيمفونيياسىن» تىڭداعاندا تۇڭعيىق ويعا باتىپ, كٶپ ٶكٸنٸشتٸ ٶمٸردٸ كٶز الدىمنان ٶتكٸزٸپ, قالجىراپ قالۋشى ەدٸم. سونداي-اق, ەدۆارد گريگتٸڭ گەنريح يبسەن پەساسى «پەر گيۋنتكە» جازعان سيمفونييالىق سيۋيتاسىنىڭ «ازانىڭ ٶلٸمٸ» اتتى شەرلٸ بٶلٸمٸ دە مەنٸ قابىرعامدى سٶگە قامىقتىراتىن-دى. مەن جٸبەكتٸڭ جارىق دٷنيەمەن قوشتاساتىن سوڭعى اريياسىنا وسىنداي مۋزىكانى تٸلەپ جٷردٸم. ەندٸ, مٸنە, قاراڭىز – «زەۋرەش» ەنٸ جٷرەگٸمدٸ تٸلٸپ بارادى. مەن ٷنٸم شىقپاي ٸشٸمنەن «زەۋرەش» ەنٸن يەمدەنٸپ, «تاپتىم» دەپ نىق سەنٸمدە وتىردىم. بٸراق, بۇل ويىمدى احمەت جۇبانوۆقا ايتا المادىم. ايتسام دا ول كٸسٸ مەنٸڭ سٶزٸمدٸ جاۋاپسىز قالدىراتىن ەدٸ دەپ كٷدٸكتەندٸم. ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارامىزعا سايتان جٷگٸرٸپ ٶتكەن-دٸ. مەن احمەت قۋانۇلىنىڭ قاراماعىندا مۋزىكا تەحنيكۋمىنداعى فولكلورلىق كابينەتتەگٸ جۇمىسىمدى تاستاپ, تەمٸربەك جٷرگەنوۆتٸڭ «ەمٸرٸمەن» وپەرا جەنە بالەت تەاترىنا كٶركەمدٸك جاعىنان جەتەكشٸ بوپ اۋىسىپ كەتكەم-دٸ. بۇعان سوناۋ لەنينگرادتان مەنٸ ٶزٸ شاقىرىپ ەكەلگەن احمەت قۋانۇلى قاتتى تارىندى. مەن كەتكەنٸممەن قويماي, كابينەتٸمدەگٸ رويالدٸ قوسا الىپ كەتەم دەپ جىنىنا تيگەم. جەنە ولار ماعان ساماننان ٷي سالىپ بەرٸپ جاتقان-دى. وسى جاقسىلىقتىڭ بەرٸن رييا ەتٸپ, «ماڭعىت, اۋىزىڭا ساڭعىت» دەپ جالت بۇرىلعام. مەنٸڭ بۇل « وپاسىزدىعىمدى» احمەت قۋانۇلى كەشٸرمەدٸ. بٸر كەتسە قاتتى كەتەتٸن مٸنەزٸن كٶرٸپ تە ٷلگەرگەم-دٸ. وسىنداي جاعدايدا جاناسىپ كٶرٸڭٸز. سول رەپەتيتسييا ٷستٸندە ول كٸسٸ مەنٸڭ زالدا وتىرعانىمدى كٶرسە دە كٶرمەگەندەي بوپ سىر بٸلدٸرمەدٸ. بۇرىلىپ امانداسقان دا جوق. ال, «زەۋرەش» ەنٸ ٶزەگٸمدٸ ٶرتەپ, تەرەڭنەن شىمىرلاپ, جاي عانا قاراپايىم گارمونييامەن بٸر زٸل باتپان اۋىر سازدى سيمفونيياداي كٶز الدىمدا جارىق دٷنيە قاراۋىتىپ, بٸر تٷپسٸز وي شىڭىراۋعا تارتتى. جٸبەك وسى «زەۋرەشپەن» جىلاپ تۇرىپ تٶلەگەن جاتقان انا دٷنيەنٸ «اڭساپ» بٸر عاجايىپ ٶمٸردٸ ەلەستەتكەندەي سۇمدىق سۋرەت ازا بويىمدى قازا ەتتٸ. احمەت قۋانۇلىنا تٸس جارىپ, تٸل قاتپادىم. سونىڭ ەرتەڭٸندە تەاتردا كٷلەشقا ٶز بٶلمەسٸندە «زەۋرەش» ەنٸن ويناپ بەردٸم. كٷلەشتٸڭ ۇناتاتىنىنا شٷبە كەلتٸرمەدٸم. بۇل ەن ەمەس, رەكۆيەم عوي. ماعان كەرەگٸ وسى! «زەۋرەشتٸ» ٷن-تٷنسٸز ٷش رەت قايتالادىم. كٷلەش تۇرىمتايداي بوپ كٸشٸرەيٸپ, بٷرٸستٸ دە قالدى. سٶيتتٸ دە شەشەك داعى بار بٷيرەك بەتٸنٸڭ ويماقتاي قىزىلى جوعالا بەرٸپ, سۇپ-سۇر بوپ جۇپ-جۇقا ەرٸنٸ دٸرٸل قاقتى. سٸلەيٸپ تەرەزەگە قاراعان كٷيٸ: « مەن «زەۋرەشتٸ» بٸلەم عوي. بۇل – ەر ادامنىڭ زارى. ماعان «دٷنيە-اي!» دەگەن سٶزدٸ قىز لەبٸزٸمەن ايتقىزاتىن ارييا كەرەك. سٸز, ەۆگەنيي گريگورەۆيچ, سەل سابىر ەتٸڭٸزشٸ, سونداي بٸر ەن بار سيياقتى» دەدٸ. مەن ورنىمنان سٷلەسوق حالدە تۇردىم دا «بٸلمەيمٸن, «زەۋرەشتەن» اسقان ازالى ەندٸ كەزدەستٸرگەم جوق. «ەلٸم-اي» ەكەۋٸ قازاقتىڭ رۋحى زور رەكۆيەمٸ. كٸم بٸلەدٸ, سەن كٶكسەگەن ەندٸ تابا قالساق وسى «زەۋرەشتٸڭ» زارىنداي زارعا جولىعارمىز دا. بٸراق, وعان ەلٸ كٶزٸم جەتپەيدٸ» دەپ جىعىلا سٶيلەسەم دە كٷلەشتٸڭ «زەۋرەشتٸ» قابىلداماعانىنا قاتتى نالىدىم. سودان كٶپ سارساڭعا تٷسٸپ, تاعى دا مۇحيت ەندەرٸنە كەپ تٸرەلە بەردٸك. بٸر كٷنٸ ونىڭ «دٷنيە -اي» دەگەن ەنٸن كەزٸكتٸردٸك. كٷلەشتٸڭ كٶكتەن ٸزدەگەنٸ جەردەن تابىلدى. بۇل ەن دە اعىلىپ جاتقان شەر. مەن كٷلەشتٸڭ سونداي نەزٸك سىرشىل سەزٸمٸنە, پەك تالعامىنا تاڭعالدىم. «دٷنيە-اي» ٶزٸنٸڭ جاراتىلىسى, سىپاتى جاعىنان «زەۋرەشكە» قاراما-قارسى ناعىز ەيەل زارى بوپ شىقتى. سٶيتٸپ, ول وپەرانىڭ سوڭعى اكتٸسٸندە جٸبەكتٸڭ ازالى اريياسى بوپ وپەرانى مٷلدە قۇدٸرەتتەندٸرٸپ جٸبەردٸ. ال, «زەۋرەش» بەرٸبٸر جٷرەگٸمدٸ ۇيىتتى دا جٷردٸ. جىلدار ٶتە بەردٸ. بٸردە قىرعىزستاننان كەلٸپ, مەنٸڭ كلاسىمدا وقىپ بٸتٸرٸپ كەتكەن تالانتتى كومپوزيتور التىنبەك جانىبەكوۆ ٶزٸنٸڭ «بٸرٸنشٸ سيمفونيياسىن» كٶرسەتتٸ. بۇل سيمفونييا قىرعىزدىڭ ۇلى اقىنى, ەرٸ كومپوزيتورى توقتاعۇل ساتىلعانوۆقا ارنالعان-دى. توقتاعۇل پاتشا زامانىندا سٸبٸرگە ايدالعان. ايداۋدان بوساعاننان كەيٸن ول قازاق دالاسى ارقىلى ەلٸنە قايتادى. قازاق توپىراعىنا تابانى تيگەندە ول قابىرعاسى قايىسىپ, ەلدەگٸ اناسىن, جارىن, بالاسىن ەسكە الادى. ٶزٸ جوقتا جان جارىنىڭ دٷنيە سالعانىن ەستيدٸ. سيمفونييانىڭ وسى بٸر تۇسىندا «زەۋرەش» ەنٸ زار تٶگەدٸ. سونداي تولعانىستى اۋىر سەت. مەن ٶزٸم «زەۋرەشتٸ» پايدالانباعانىما ٸشقۇستا بوپ جٷرگەندە ول قىرعىز كومپوزيتورىنىڭ سيمفونيياسىنا ەرەكشە رۋح بەرگەنٸن قاراڭىز. مۇحيتتىڭ جٷرەگٸ قانداي جٷرەك بولدى ەكەن? وسىنشاما شەر كٷيٸگٸن شەگۋ, بٸلمەيمٸن, ول قۇدٸرەتتٸ كٷشتٸ ادام قايدان الادى? قايدان? بۇل «زەۋرەش» تالاي كومپوزيتوردىڭ قييالىن قوزعايدى, ەلٸ. بٸز بٸر كٷندەرٸ ايتقىزباي كەلەتٸن جازمىش ٸسٸمەن كٶز جۇمامىز. ودان ەشكٸم قۇتىلعان ەمەس. سول «ۇيقى» ٷستٸندە «زەۋرەشتەي» ازالى كٷي تەربەپ تۇرسا بولعانى. مىناۋ كٷيبەڭ تٸرلٸكتٸڭ ازابىنان قۇتىلىپ, جان «راحاتىن» سوندا كٶرەرمٸز…»
«زەۋرەشكە» جان-جٷرەگٸ ەزٸلگەن جاننىڭ بٸرٸ – اقىن يسا بايزاقوۆ.يسانىڭ ماحفۋزا ەسٸمدٸ بەلگٸلٸ ارتيستكا قىزى ەكەسٸ جاي -لى كٸتاپ جازىپ جٷرٸپ, ونىڭ كەيبٸر تاراۋلارىن راديوعا ەكەلٸپ, ماعان كٶرسەتٸپ, اقىلداسىپ, ەنگە بايلانىستى جەرلەرٸن بٸز ەفيردەن بٸرنەشە رەت بەردٸك. سول ەڭگٸمەلەردٸ راديودان تىڭداعان قانابەك بايسەيٸتوۆ: «راديودان مەنٸ دە سٶيلەتٸڭدەرشٸ, كٷلەش… كٷلەشٸم جايىندا ٸشٸمە سيماي جٷرگەن مۇڭىم كٶپ, سونى «زەۋرەش» ەنٸمەن كٶركەمدەپ, زارلاتىپ بەرٸڭدەرشٸ, مەن دە «زەۋرەشپەن» ماۋقىن باسقان يسا سيياقتى جەڭٸلدەپ قالايىن. اققۋدىڭ كٶگٸلدٸرٸندەي مٶلدٸرەگەن ۋىزداي جاس, سۇلۋ جارى شەربان دا زەۋرەش سيياقتى ەرتە دٷنيە سالىپ, يسانى جەر سوقتىرىپ كەتكەن جوق پا?!سول قارالى كٷندەردە يسانىڭ جان داۋاسى «زەۋرەش» بولعان ەكەن. ونى مىنا قۋ كٶزٸمٸز كٶرگەن ەدٸ. يسانىڭ قىزى ماحفۋزا «زەۋرەشتٸ» ٶز كٸتابىندا قالاي جاقسى كەلتٸرگەن» دەپ ماعان تەلەفون شالىپ, ەگٸلگەنٸ بار ەدٸ. بٸز قانابەك بايسەيٸتوۆتٸڭ سول تەبٸرەنٸستٸ تٸلەگٸن ورىندادىق تا. قانەكەڭ راديودا كٷلەشتٸڭ ۇلى تالانتىن, بار بولمىسىن ٶبەكتەپ, جىلى سەزٸممەن قالاي ارداقتادى دەسەڭٸزشٸ. سول حابارلاردا «زەۋرەش» ەنٸ لەيتموتيۆ بوپ, جٷرەك سىزداتتى. كەيٸن يسا اقىننىڭ ەكٸ تومدىعى جارىق كٶرگەندە قىزى ماحفۋزا بايزاقوۆانىڭ ەكەسٸ جايلى جازعان كٸتابىنان بٸر ٷزٸندٸ – «ەكەم تۋرالى» دەگەن ەڭگٸمەدە بٸز مىنا بٸر ەپيزودتى تولقىپ وتىرىپ وقىدىق: «سەمەيدە تۇرعاندا, 1936-جىلدىڭ جازىندا يسەكەڭنٸڭ «جالبىردا» سەرٸك دەگەن جٸگٸتتٸڭ رولٸن ويناعانى ەسٸمدە. سپەكتاكەلدٸڭ ەڭ اياعىندا ەلەمەس پەن حاديشانىڭ ٶلٸگٸنە جالبىر, سەرٸكتەر تاپ بولاتىن جەرٸ بار. سوندا پاپام مىلتىعىنا سٷيەنٸپ وتىرىپ, ٶز جانىنان سۋىرىپ سالىپ, زار ايتاتىن ەۋەنٸ – «زەۋرەش» ەنٸ. پاپامنىڭ داۋىسى ٶتە زارلى شىعاتىن.سول ٷنٸ ەلٸ قۇلاعىمدا. (يسا بايزاقوۆ. 2- توم, 1983 ج,158-بەت).
«زەۋرەش» ەنٸ قاراپايىم جاننان باستاپ, مۋزىكا كوريفەيلەرٸن وسىلايشا تولعاندىرادى.
كەزٸندە «زەۋرەشتٸ» مۇحيتتىڭ ٶز اۋزىنان ٷيرەنگەن شىنتاس پەن شايحى ەدٸ. ونى بٸزدٸڭ زامانىمىزعا وسى ەكٸ ٸرٸ ەنشٸ جەتكٸزدٸ. بۇل ەكەۋٸنٸڭ دەمٸ مەن لەبٸن, اھىلاعان كٷرسٸنٸسٸنە دەيٸن قاز- قالپىندا الىپ قالعان – عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ. ونىڭ ساي - سٷيەكتٸ سىرقىراتاتىن زارلى ەۋەزٸ كەيٸنگٸ ەنشٸلەرگە جالعاستى. عاريفوللانىڭ قۇدٸرەتتٸلٸگٸ سول – ول ٶنەردە ٶزٸمەن ۇزاق جىل قادٸرلەس بوپ ٷزەڭگٸلەس جٷرگەن ارقا ەندەرٸنٸڭ «تٸرٸ بٸرجان سالى» - جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆتى وسى «زەۋرەشپەن» سٷتتەي ۇيىتتى. مەن راديودا باس رەداكتور بوپ ٸستەگەن جىلدارىمدا, جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆتى ستۋديياعا شاقىرىپ, (1974 جىل, 6 ماۋسىم.) ون تٶرت ەنٸن جازىپ الدىق. سونىڭ ەڭ سوڭعىسى –«زەۋرەش» بولدى. باتىس ەندەرٸنٸڭ بٸردە-بٸرٸن ايتىپ كٶرمەگەن جٷسٸپبەك «زەۋرەشتٸ» كٷرسٸنتە دٸرٸلدەتتٸ. كٶپ ۇزاماي جٷسەكەڭ دە دٷنيە سالدى. سوندا ويىما كەلگەنٸ: «قايران جٷسەكەڭ, سول جولى «زەۋرەشپەن» ٶز رەكۆيەمٸن ٶزٸ ايتقان ەكەن عوي…» دەگەن سٶز.
«زەۋرەش»… «زەۋرەش»… ٶمٸر ٶمٸر بولعان سوڭ قاشاندا قۋانىش پەن قايعى قاتار جٷرەدٸ. ادامدى قاجىتاتىن جارالى جٷرەكتٸڭ شەرٸ. ودان جەڭٸلدەۋ وڭاي بولىپ پا? ەيەل زاتى داۋىس سالا اڭىراپ, كٶكٸرەگٸن بوساتىپ الادى. زەۋرەشٸن اڭساعان مەدەتتەي مۇڭدى ەكەنٸڭ سولىقتاعان شارشاۋلى كٶڭٸلٸنە «زەۋرەشتەي» ەن عانا دەرۋ بوپتى. سول كٷيٸكتٸ ەۋەز مۇحيت سالدىڭ كەۋدەسٸن قالاي تٸلگٸلەپ ٶتتٸ ەكەن? وسىنىڭ بەرٸن ادام بالاسى قالاي عانا كٶتەرەدٸ… قالاي?
پەندەنٸڭ باسىنا تٷسەتٸن جازمىش ٸسٸ دەرلٸك قاسٸرەتتٸڭ ەڭ اۋىرى- باۋىرەتٸ بالاسىنان ايىرىلعان زاردان ارتىق زار جوق ەكەن. ونىڭ نە ەكەنٸن «زەۋرەش» ەنٸندەگٸ قايعىنى باستان كەشكەن جان عانا بٸلەدٸ…
«زەۋرەش» ەنٸ – ازالى رەكۆيەم…
* * *
مەن «زەۋرەش» حيكاياسىن ەزٸرشە وسىلاي اياقتاپ ەدٸم. ول 2002-جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ التىنشى سونداي-اق «التىن وردا» گازەتٸنٸڭ (22-29 – قاراشا, 2002 جىل) ەكٸ سانىندا جارييالاندى. بۇل زەرتتەۋ وقۋشى قاۋىم جەنە عالىمدار تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى. مەنٸڭ بۇل ەڭبەگٸمدٸ تولىقتىراتىن پٸكٸرلەرگە قۇلاق اسسام, «زەۋرەش» حيكاياسى بٸزگە ەلٸ دە بولسا كٷتپەگەن جەردەن تابىلاتىن بەيمەلٸم سىرلارى بار ەكەندٸگٸنە ەش كٷمەن كەلتٸرمەدٸم. ول ويىم دا وڭىنان تۋدى. مەنٸڭ ەڭگٸمەمنەن كەيٸن «جۇلدىز» جۋرنالىندا مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گٷلنار اپايدىڭ بٸر تەكتٸ ەۋلەت – بٸرٸمجانوۆتار جايىندا جازىلعان مول دەرەگٸ بار «اسىلدىڭ سىنىعى» اتتى اسا قىزىقتى ماقالاسى باسىلدى. ماقالانى وقىپ وتىرعاندا ەل-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە كٶپ جىلدار بويى قىزمەت ەتكەن حيمييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باتىربەك احمەتۇلى بٸرٸمجانوۆپەن جٷزدەسكەن سەتٸمدٸ ەسكە الدىم. بۇل كەزدەسۋ ول كٸسٸنٸڭ شەكٸرتٸ, بٷگٸندە حيمييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ارقالىقتاعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ رەكتورى قوسىلعان كٷزەمباەۆتىڭ ٷيٸندە بولدى. قوسىلعان مەنٸمەن تۋىس. دەل سول كٷنٸ ول دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاعان-دى. وسى قۋانىش ٷستٸندە باتىربەك اعاي ماعان ەرەكشە ەسەر قالدىردى. قازاقتىڭ العاشقى ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ ماڭدايى جارقىراعان بٸر ٶرەلٸ تۇلعاسى ەكەن. زيپا بويىنا ٸزگٸلٸگٸ بەك جاراسقان جان-جاقتى بٸلٸمدٸ, مەدەنيەتتٸ جاننىڭ زەۋرەش جٶنٸندە ەلەڭ ەتكٸزگەن بٸر ەڭگٸمەلەرٸ كٶڭٸل تٷكپٸرٸندە جٷرەتٸن-دٸ. «مەندە «زەۋرەش» ەنٸنٸڭ جۇرتقا بەلگٸسٸز بٸر شۋماقتارى بار» دەگەن سٶزٸ ەسٸمدە. گٷلنار دۋلاتوۆا اپاي وسى باتىربەك بٸرجانوۆتىڭ ەۋلەتٸ جايلى كەڭ تولعاپ, زەۋرەشتٸڭ كٷيەۋٸ ەلمۇحامەدتٸڭ وتباسى تۋرالى بٸر جارقىن دەرەكتٸ جارق ەتكٸزدٸ: «ە. سەيدالين ٶمٸرٸندە ەكٸ رەت ٷيلەنگەن كٸسٸ. بٸرٸنشٸ سٷيٸپ قوسىلعان جارى زەۋرەش, ودان ۇرپاق بولماعان. ەرتە قايتىس بولعان. ەكٸنشٸ جاماعاتى – گٷلسٸم. گٷلسٸمنەن تۋعاندار: جيھانشا, ياحييا, زۇلقارناي, گٷلجاۋھار, گٷلجيھان(گٷلجٸكەي), رابيعا(راقىش), سماعۇل, مۇسا, سٷيٸنگەرەي.» وسى اتى اتالعان بالالاردىڭ ٸشٸندە زۇلقارناي جازىپ العان (ول ونى سامار گۋبەرنيياسى بۇزىلىق دەيتٸن جەردە تۇراتىن قارىنداسى جەكەننٸڭ ايتۋى بويىنشا 1909 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ جيىرما بٸرٸنشٸ جۇلدىزى كٷنٸ تٷنگٸ ساعات ون بٸردە ەندەتٸپ وتىرىپ قاعازعا تٷسٸرگەن. «زەۋرەش» ەنٸنٸڭ ون بٸر شۋماعى عالىم باتىربەك احمەتۇلى بٸرٸمجانوۆتىڭ جەكە ارحيۆٸندە قىن تٷبٸندە جاتقان التىن كەزدٸكتەي بوپ ۇزاق جىلدار بويى ساقتالعان:
شىراعىم, سەنٸڭ ٷشٸن ەلدەن كەلدٸم,
باياعى ٶزٸڭ ٶسكەن جەردەن كەلدٸم.
سەن نەگە مەن كەلگەندە قوزعالمايسىڭ?
قۇشاقتاپ بٸر سٷيەيٸن, دەگەن ەدٸم.
الدىمنان ٷمٸت ەتتٸم شىعار-اۋ دەپ,
اتاڭنىڭ حال-اۋحالىن سۇرار-اۋ دەپ.
قوزعالماي ٶزگەلەرگە جاتساڭ-داعى,
ورنىڭنان مەنٸڭ ٷشٸن تۇرار-اۋ, دەپ.
سەنٸڭ ەدٸڭ اققان مەنٸڭ بۇلاعىم-اي,
قۇدايدان عۇمىرىڭدى سۇرادىم-اي.
قالعانى وتىزىمنان عازيزىم-اي,
سەنٸڭ دە كەتكەنٸڭ بە, شىراعىم-اي.
قۇلپى تاس باسىڭداعى ايى بيٸك,
شىراعىم قۇلاش جەرگە جاتىر سىيىپ.
شامشىراقتاي ەكٸ كٶزٸڭ جارقىراتىپ,
قويدى ەكەن قارا جەرگە نەعىپ قيىپ.
رۋحىڭ بٸلگەن شىعار كەلگەنٸمدٸ,
وقىدىم مٸنەجاتتان بٸلگەنٸمدٸ.
قانشاما زارلاسام دا جاۋابىڭ جوق,
مەن سەنٸڭ جاڭا بٸلدٸم ٶلگەنٸڭدٸ.
ساقتالماس بولات پىشاق قىن بولماسا,
ٶتٸرٸكتٸ ەش جان سٷيمەس شىن بولماسا.
ايىرىلىپ ٶز بالامنان قالعانىمدا,
نەمەرەم قالسىن داعى تىم بولماسا.
قايعىنىڭ جاپا بولدىم قيىنىنا,
سەل بولدى كٶزٸم جاسى قويىنىما.
قۇشاقتاپ قابٸرٸڭدٸ بٸراز جاتتىم,
ەركەلەپ اسىلار دەپ مويىنىما.
قۇدايىم, ەندٸ مەنٸ السىن تاعى,
قۇرىعىن حازرايىل سالسىن تاعى.
ايىرىلىپ ٶز بالامنان قالعانىمدا,
نەمەرەم تىم بولماسا قالسىن داعى.
دوسقا دوس سەنگەنٸنەن سىر ايتادى,
بالاسى اتاسىنا شىن ايتادى.
بەرٸ دە وتىزىمنىڭ قالدى ٶلٸپ,
«اتا» دەپ ەندٸ مەنٸ كٸم ايتادى?
دٷنييانى فاني دەرمٸز جالعان ٷشٸن,
جاقسىنىڭ قىسقا عۇمىرى, ارمان ٷشٸن.
بالامنان ەلمۇحامەد ٷمٸتٸم زور,
جارانى كەتٸرەر دەپ, ارۋاق ٷشٸن!
شىڭعىرلاۋ سۋ بوسا دا جايىق ەمەس,
بٸزدەرگە ايتۋ ٶسيەت لايىق ەمەس.
سوندا دا ٸشٸم تولىپ, جانسا داعى,
ازىراق لەب شىعارعان ايىپ ەمەس.
گٷلنار دۋلاتوۆا اپاي باتىربەك بٸرٸمجانوۆ وسى ون بٸر شۋماق ٶلەڭدٸ «زۇلقاش(زۇلقارناي) ناعاشىسىنىڭ 1909 جىلى جيىرما بٸرٸنشٸ اۆگۋستا مەدەت تٶرەنٸڭ قىزى زەۋرەشكە ارنالعان جوقتاۋىن قاعازعا تٷسٸرگەنٸنە اتتاي جەتپٸس جىل تولۋىنا سەيكەس كەلتٸرٸپ, شەشەسٸنەن ەستٸگەندەرٸن ەسكە تٷسٸرٸپ, دەل سول كٷنٸ جيىرما بٸرٸنشٸ اۆگۋست 1979-جىلى جازىپ قالدىرعانى قانداي عانيبەت» دەپ رازىلىق سەزٸمٸن بٸلدٸرەدٸ. بٸر ويلاندىراتىن جاي – باتىربەك بٸرٸمجانوۆ شەشەسٸ گٷلجاۋھاردان ەستٸگەن ەڭگٸمەلەرٸنە سٷيەنٸپ, زەۋرەشتٸڭ جەرلەنگەن جەرٸ ورىنبور قالاسى, دەگەن پٸكٸردٸ ايتادى. ال, ىرعىز جۇرتى تٶرەلەردٸڭ ەسكٸ قورىمىندا ەكٸ بالبال تاستى «زەۋرەش پەن ەلمۇحامەدتٸڭ ەسكەرتكٸشٸ» دەپ, تاعزىم ەتەتٸنٸن جوعارىدا ەڭگٸمە ەتتٸك. وسى جەردە اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ: «مەدەت ورىنبورعا جولاۋشىلاپ كەتٸپ, قايتىپ كەلگەنٸندە زەۋرە دە ٶلٸپ, تەك شوشايىپ مولاسى عانا قالادى. مەدەت مولانى قۇشاقتاپ كٷڭٸرەنەدٸ» دەگەن دەرەگٸن تاعى دا العا تارتامىن. مۇنى نىقتاپ ايتىپ وتىرعانىم – اتىراۋ قالاسىندا (2003-جىل مامىر ايى) وبلىستىق ٶلكەتانۋ مۋزەيٸندە ايماقتىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. وسى جينالىسقا اقتٶبە وبلىستىق مۋزەيٸنٸڭ بۇرىنعى ديرەكتورى, ٶز ٶلكەسٸنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىن جان-جاقتى بٸلەتٸن رىسجان ٸليياسوۆا دا قاتىسىپ, ول كٸسٸمەن زەۋرەش جايىندا ەڭگٸمەلەستٸم. رىسجان: «زەۋرەشتٸڭ بەيٸتٸ ىرعىزدا جاتىر.ول انىق جاي. جاقىندا بارىپ, باسىنا مٸنەجات ەتٸپ قايتتىم» دەدٸ. بۇل تەك رىسجاننىڭ عانا سٶزٸ ەمەس, دٷيٸم ىرعىز جۇرتىنىڭ سٶزٸ. وسى جايلاردى اقىلعا سالعاندا «زەۋرەشتٸڭ جانى جاننات تاپقان جەرٸ –ىرعىز!» دەگەن ويعا تٸرەلەمٸن.
