Ermek Kúzenbaev, «ARES Petrotechnic joǵary tehnikalyq mektebiniń»direktory:
Joǵary tehnikalyq mektep – jańa zamanǵa sai oqý orny. Munda stýdentter tek qana aǵylshyn tilinde bilim alatyndyqtan álemdik deńgeidege sapa standartyna sáikes maman bolyp shyǵady. Álemdik deńgeidegi alǵashqy kásiptik bilim ordasy «ARES Petrotechnic joǵary tehnikalyq mektebi» degen ataý ielengen. Bizge jýyrda osy mekteptiń direktory Ermek Kúzenbaevqa jolyǵyp, arnaiy suhbattasýǵa múmkindik týǵan edi.
– Bilýimizshe, bul oqý orny Kanadamen áriptestik ornatyp, tyǵyz qarym-qatynas jasap jatyr eken. Áriptestik sheńberinde qandai jetistikterge qol jetkizdińizder?
– Elimizde munai-gaz salasynda kóptegen sheteldik, otandyq kompaniialar jumys jasaityny belgili. Solar bizge otandyq kadrlardyń talapqa sai bolmaityndyǵy sebepti mamandardy shetelderden ákelýge májbúr bolatyndyqtaryn alǵa tartatyn. Tipti jergilikti jas mamandardy jumysqa alǵannyń ózinde qaitadan oqytýlaryna týra keletin. Oǵan kompaniianyń aqshasy jumsalǵanymen, ainalyp kelgende ol da elimizdiń ekonomikasynyń aqshasy. Sonda biz bir adamdy eki qaitara oqytyp shyǵyndalamyz. Osylardyń bárin eskere otyryp Elbasymyz elimizde álemdik standarttarǵa sai tehnikalyq jáne kásiptik bilim beretin mektepter ashý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Osy tapsyrma negizinde 2013 jyly mektebimiz óz stýdentterin qabyldady. QR Prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń álemdik deńgeidegi kolledjer jelisin qurý týraly tapsyrmasynyń arqasynda 2013 jyly ashylǵan munai-gaz salasyna kásibi maman daiarlaýshy «Kásipqor» holdingine qarasty «APEC Petrotechnic» (APEK Petrotehnik) joǵary tehnikalyq mektebi búginde halyqaralyq deńgeide bilim beretin oqý ordasyna ainalyp úlgerdi. Oqý ordasy, jańa ózińiz aityp ótkendei, munai-gaz salasy mamandaryn daiyndaý baǵytyndaǵy álemdegi eń úzdik oqý oryndarynyń biri – Kanadanyń Ońtústik Alberta Tehnologiialar institýtymen tyǵyz áriptestik qatynas ornatty. Óitkeni 100 jyldyq tarihy bar «SAIT Polytechnic»-tiń túlekteriniń bilimi men biliktilik deńgeii 98 paiyzǵa baǵalanady jáne jyl saiyn institýt bitiretin túlekteriniń 95 paiyzy birden óz mamandyǵy boiynsha jumysqa ornalasady. Osyndai kórsetkishimen oqý baǵdarlamasyndaǵy jetistikterine sáikes tańdaý Kanadanyń ozyq bilim ordasyna jasaldy.
– Sonda oqý ornynda negizinen kanadalyqtar sabaq bere me? Ózimizdiń otandyq kadrlardy da bilim berý isine tartatyn shyǵarsyzdar?
– Dál qazirgi ýaqytta bizde Kanadadan kelgen 21 nusqaýshy sabaq beredi. Olarǵa jergilikti eki muǵalimnen bekitilgen. – Álemdik deńgeidi basty maqsat etip alǵandyqtan bizdegi oqytýshy quram kanadalyq bilikti mamandardan quraldy. Shetelde arnaiy biliktilikten ótken jergilikti muǵalimder de bar. Birinshi úsh mamandyq boiynsha 300 oqýshy qabyldadyq. Onyń birinshisi ken ornyn paidalaný, ekinshisi munai men gazdy óndirý tehnologiiasy jáne úshinshisi baqylaý-ólsheý priborlary men avtomattandyrý tehnologiiasy mamandary. Aldaǵy ýaqytta munaidy himiialyq óńdeý, burǵylaý tehnologiiasy, baqylaý-ólsheý quraldarynyń injiniringi siiaqty taǵy úsh mamandyq ashylatyn bolady. Ózimizdiń muǵalimder ázirge taǵylymdamadan ótýshiler bolyp sanalady. Olar ózderiniń mamandyqtary boiynsha óziniń oqý josparyn, oqý-ádistemelik quraldaryn jasaidy. Buǵan qosa, Kanadaǵa baryp biliktilik kýrstarynan ótip keldi. Munda kelgende de biliktilik kýrstarynan ótip otyrady. Osylaisha taǵylymdamadan ótý baǵdarlamasynan ótkennen keiin baryp muǵalim mártebesine ie bolady. Búginde jergilikti 8 muǵalim osy mártebeni ielenip, óz betterimen sheteldik instrýktorlarsyz sabaq berip jatyr. Jalpy, osylaisha eki-úsh jyl kóleminde sheteldik muǵalimderdi tolyq jergilikti mamandarmen almastyramyz degen josparymyz bar. Sheteldik nusqaýshylar qasyndaǵy jergilikti eki taǵylymdamadan ótýshi ári ketse úsh jyl kóleminde barlyq taǵylymdamadan ótip, sheteldikterdiń deńgeiine kóterilýi tiis.
– Oqytý baǵdarlamalaryńyzdyń ózgeshelikterine toqtala ketseńiz...
– Bizden bitirgenderge eki diplom beriledi, birinshi «Sait politehnik» institýtynyń halyqaralyq diplomy, ekinshisi qazaqstandyq diplom bolady. Túlekterimiz halyqaralyq diplomymen álemniń kez kelgen elinde jumys jasai alady. Bizdiń oqytý baǵdarlamamyz jumys berýshi kompaniialar jáne Kanadadaǵy strategiialyq áriptesimiz «Sait politehnik» institýtynyń mamandarymen birlesip ázirlengen. Bizde memlekettik oqytý standarty degen bar, ol bárimizge ortaq. Al bilim berý tehnologiiasy, ádistemesi, mazmuny bizdiń mektebimizde basqa. Oqý baǵdarlamalary modýldik negizde qurylǵan. Ol degenimiz, mysaly munai-gaz salasy kompaniialarynda jańa tehnologiia engizilgende, jalpy barlyq ózgerister men jańashyldyqtarǵa sai oqytý baǵdarlamalary iske qosylady. Kompaniialardaǵy óndiris tehnologiialary únemi jetildirilip otyratynyn da aita ketken jón. Biz sol jetildirýlerge ilesip otyramyz. Jumys berýshi kompaniialarmen arada indýstriialdyq keńesimiz bar, osy keńespen oqytý baǵdarlamasynyń mazmunyn únemi kelisip, talqylaimyz. Bul keńes bizge óndiriske engizilgen jańa júie, tehnologiialyq ózgeriske bailanysty usynystaryn, pikirlerin aitady. Soǵan sáikes biz oqytý modýlderin jańa ózgeriske sáikestendiremiz.
– Jalpy álemdik bilim keńistigi, halyqaralyq bilim standarttary, kásibi básekelestik týraly sońǵy kezderi jii aitatyn boldyq. Bul ózi bos qiial ma, álde qol jeterlik meje me, óz pikirińizdi bilsek dep edik.
– Bizde stýdentter tek qana aǵylshyn tilinde bilim alady. Óitkeni, munai-gaz salasynda negizinen qoldanylatyn til – aǵylshyn tili. Senimdi seriktestik pen ózara áriptestik bailanystyń arqasynda bizdiń otandyq ustazdar da halyqaralyq bilim berý júiesin igerý ústinde. Mysaly, 2014-2015 jyldar aralyǵynda Qazaqstandyq 18 ustaz Kanadaǵa baryp sheteldiń ozyq bilim berý ádisterin túbegeili meńgerip keldi. Olardyń barlyǵy qazir sabaqty tek aǵylshyn tilinde júrgizedi. Bul joba kezeń-kezeńimen josparly túrde júzege asyrylyp jatyr. Bolashaqta otandyq ustazdar qaýymy sheteldik áriptesterin túpkilikti almastyryp, halyqaralyq deńgeidegi bilim berý baǵdarlamasyn ózderi oqytatyn bolady. Ustaz lektsiiasy ǵana emes joǵary tehnikalyq mekteptegi teoriialyq bilim berý júiesi tikelei munai-gaz kenishterindegi is-tájiribemen ushtastyrylady. Bul maqsatta jergilikti jáne sheteldik birikken munai-gaz kompaniialary arasynda kelisimshart jasalǵan. Stýdentter teoriialyq bilimnen bólek, ken alańyndaǵy óndiris basynda vahtalyq ádispen jumys istep óz mamandyǵynyń qyr-syryn meńgerýge tolyq múmkindik alǵan. Mysaly, elimizdegi irgeli kásiporyndardyń biri 5,5 myń jumysshysy bar «Embimunaigaz» AQ bolashaq munai-gaz salasynyń mamandaryna investitsiia salýda. Iaǵni úzdik stýdentterge arnaiy grant bólip oqý aqysyn tólep, az qamtylǵan otbasylardan shyqqan, sabaqty tek 5-ke oqityn stýdentterge shákirtaqy tóleý jáne óndiristik tájiribeden ótkizý baǵdarlamalaryn júzege asyryp otyr.
– Kásiptik-tehnikalyq mamandardy daiarlaý isine belsene qatysyp, memleketti qajetti mamanmen qamtamasyz etýge úles qosa bastaǵan kolledjdiń ashylǵanynan úsh jyl bolady, biylǵy jyly kolledjderińizde qandai jańalyqtar bar?
– El órkendeýine úles qosý – árbir azamattyń boryshy desek, erinbei eńbek etý de árqaisymyz úshin mańyzdy. Búgingi jahandaný dáýirinde kórshi elder kún sanap órkendeýdiń jańa satysyna kóterilip jatqanda, básekege qabiletti 30 eldiń qataryna enýdi maqsat etken Qazaqstan úshin jan-jaǵyna jaltaqtaýǵa da ýaqyt joq. Jańa tehnikanyń tilin meńgerýge mindettimiz. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ótken jyldyń 30 qarashasynda jariialaǵan Joldaýynda 2017 jyldan bastap «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnikalyq bilim berý» jobasynyń qolǵa alynatyndyǵyn aitty. Iaǵni, memleket árbir qazaqstandyq azamattyń alǵashqy tehnikalyq bilimdi tegin alýyn qamtamasyz etedi. «Kásibi-tehnikalyq jáne joǵary bilim eń birinshi kezekte ulttyq ekonomikanyń mamandarǵa degen qazirgi jáne keleshektegi suranysyn barynsha óteýge baǵdar ustaýy kerek. Kóp jaǵynan bul halyqty eńbekpen qamtý máselesin sheship beredi. Biz álemdik deńgeidegi ziiatkerlik mektepter men kásiptik-tehnikalyq kolledjder jelisin damytýdamyz» dep memleket basshysy N.Á.Nazarbaev aityp ótkendei, osy baǵytta eńbek etip kelemiz. Al, jańalyqqa kelsek, qazir joǵary tehnikalyq mektepte eki diplomdy oqytý júiesi negizinde bilim berilýde. Oqý ornynda «Burǵylaý tehnologiiasy», «Munai ján gaz ken oryndaryn paidalaný» jáne «Elektrmen qamtamasyz etý» mamandary daiyndalyp jatyr.
– Iaǵni, sizdiń túlekter jerde qalyp jatqan joq deńiz. Degenmen, ekonomikalyq daǵdarys kezeńin joqqa shyǵara almaimyz, mysaly, osy jylǵy túlekterdiń jumyspen qamtylý kórsetkishi qandai bolmaq?
–Jalpy biylǵy túlekterdiń 80 paiyzy birden jumysqa ornalasady. Al qalǵan 15-20 paiyzy bilimderin ary qarai jalǵastyrmaq. Joǵary tehnikalyq mektebiniń bilim berý baǵdarlamasy jyl saiyn jetildirilip, mamandyq berý aiasy da josparly túrde keńeitilip otyrady. Qazir 800-den astam stýdent bilim alyp jatqan Joǵary tehnikalyq mektep óz tarihynda tuńǵysh ret 270 túlegin qanattandyryp, biylǵy oqý jylynda tolyqqandy 6 mamandyq boiynsha birinshi kýrsqa 300 stýdent qabyldaityn bolady. Sonymen qatar,oqý baǵdarlamasynyń aiasy keńeitilip geologiia negizderi, barlaý-óndirý, munai himiiasy, munai men gazdy tereńdete óńdeý salalary tolyq qamtylady degen jospar bar. Óitkeni, buǵan joǵary tehnikalyq mekteptiń pedagogikalyq áleýeti de, materialdyq-tehnikalyq bazasy da tolyǵymen jetedi. Sonymen birge, álemdik deńgeide jáne halyqaralyq talaptarǵa sai maman daiarlaityn oqý ortalyǵynyń ozyq tájiribesin ózge de otandyq kásibi-tehnikalyq bilim berý ordalaryna engizý isi boiynsha josparly jumystar júrgizilýde.
– Búgingi beriletin bilim básekelestikke qabiletti bolsa, ǵylym men tájiribe ózara ushtasa alsa, dál búgingi tańdaǵy eń ozyq innovatsiialyq tehnologiialardy engize alsa, oqý úrdisin jetildirý maqsatynda stýdentterdiń bilimin tájiribede naqty qoldanýyna múmkindik jasalsa ǵana – ol bilim berýdi nátijeli dep aita alamyz. Bul turǵyda ne deisiz?
– Árine, suraǵyńyz óte oryndy. Shynynda da oqýdy úzdik bitirip halyqaralyq úlgidegi diplom jáne sertifikat alǵan jastardyń Ulybritaniia men AQSh sekildi damyǵan elderdegioqý ordalarynda da bilimin jalǵastyrýyna múmkindigi jetkilikti. Eń bastysy bolashaqta dál osyndai bilimi men biliktiligi joǵary, ámbebap mamandar Qazaq elinde jumys istep jatqan sheteldikterdi yǵystyryp otandyq úlesti arttyratyn bolady. Sonymen joǵary tehnikalyq mekteptiń túlekteri álemniń kez-kelgen túkpirindegi munai-gaz kenishinde jumys isteýge de qarym-qabileti tolyq jetedi. Bul oraida aita ketelik, Munai-gaz óndirýshi kompaniialar da joǵary tehnikalyq mekteptiń ozyq bilim berý tájiribesi men stýdentterdiń qabilettiligine den qoia bastaǵan. Jumys berýshiler qazirdiń ózinde bolashaq jas mamandarǵa tańdaý jasai bastady. Óitkeni joǵary tehnikalyq mektep otandyq jáne sheteldik iri kompaniialarmen birlesken áriptestik jobalardy júzege asyrady. Sonymen birge oqý ordasy janynan qurylǵan turaqty indýstrialdyq keńes músheleri zamanaýi bilim berý baǵdarlamasy men naryq suranysyna sai maman daiarlaýda úlken septigin tigizip otyr. Joǵary tehnikalyq mektepte 10 ailyq oqý baǵdarlamasy da sátti júzege asyrylyp jatyr. Máselen, byltyrdyń ózinde 150 kásibi maman tegin oqý kýrstaryn aiaqtap, munai-gaz kásiporyndaryna jumysqa joldama alyp ketti. Oǵan qosa óńirdegi kásiporyndardyń myńǵa jýyq jumysshysy teoriialyq bilimderin jetildirý, qaita daiarlaý jáne eńbek qaýipsizdigi tehnikalary boiynsha biliktilikterin shyńdady. Atap aitý qajet, Birikken Ulttar Uiymynyń Damý baǵdarlamasy aiasynda Afrika qurlyǵynyń 20 memleketinen kelgen jas mamandar da Atyraýdaǵy joǵary tehnikalyq mektepte kásibi bilimderin jetildirdi.
– Áleýmettik seriktestikterdi nyǵaitý maqsatynda qandai bazalyq mekemelermen tyǵyz bailanystasyzdar?
– Qazirgi ýaqytta 18 kompaniiamen kelisimshart jasalǵan. Atap aitsaq, «Qazmunaigaz», «EmbiMunaiGaz», «Atyraý munai óndeý zaýyty», «Teńizshevroil», «NSiOSi», «Shliýmber» siiaqty iri kompaniialar. Olarmen jasalǵan kelisimshart boiynsha stýdentterimiz oqý barysynda tikelei óndiriste arnaiy tájiribeden ótedi. Sondyqtan olardy kompaniiaǵa jumysqa alǵanda qaiyra oqytýdyń qajeti joq. Tipti, sol kompaniialardaǵy eńbek qaýipsizdigi sharttary da arnaiy oqytylatyndyqtan jumys berýshi mundai qysqa merzimdik oqytýlarǵa da ýaqytyn joǵaltpaidy. Bir sózben aitqanda, bizden shyqqan mamandar óndiriske júz paiyz daiyn kúiinde barady. Bizdiń oqý ornynyń negizi maqsaty da sol. Al kompaniialar, álbette, osyndai daiyn mamandar bolǵandyqtan eń birinshi kezekte qajetti kadrlardy bizden alýǵa tyrysady. Qazirgi ýaqytta birqatar kompaniialar aqyly óndiristik tájiribeden ótýge birneshe stýdentterimizdi shaqyryp otyr. Olarmen arnaiy áńgimelesýler júrgizgen bolatyn. Aqyly dep otyrǵanym, stýdentter óndiristi tájiribedegi jumys kúnderine sai eńbekaqy alady. Birqataryn bolashaqta jumysqa tartý jóninde de kelisim jasasý ústinde.
– Sol birlesip jumys jasap jatqan kompaniialar tarapynan demeýshilikter de jasala ma? Bolashaqta jumys tabýǵa septigin tigize me?
– Jalpy, bizdiń oqý ornyn bitirgenderdiń jumysqa turý múmkindigi anaǵurlym joǵary. Endi demeýshilik máselesine keletin bolsaq, «Qazmunaigaz» jáne taǵy basqa kompaniialardyń demeýshiligimen bizde 10 ailyq qysqa oqý kýrstaryn da oqytý jolǵa qoiylǵan. Munda negizinen turmysy tómen otbasynan shyqqan, kóp balaly otbasy, balalar úiiniń tárbielenýshileri, munai-gaz salasynda jumys jasaityn dinastiia otbasylardyń balalary oqidy. Búginde 160 bala qysqa kýrsta munai-gaz salasyna qajetti mamandyqtardy meńgerýde. Ony bitirgenderge de túrli halyqaralyq standarttarǵa sai jáne memlekettik úlgidegi sertifikattar beriledi.
– Al sizderge oqýǵa túsýdiń tártibi qandai?
– Jańa aityp ótkenimdei bizde tek qana aǵylshyn tilinde oqytylatyndyqtan úmitkerler arnaiy emtihan, test tapsyrady. Jalpy UBT-nyń nátijesi boiynsha qabyldai almaimyz. Bizdiń ózimizdiń baǵalaý júiemiz bar. Úmitkerler eki kezeńnen turatyn synaqtan ótedi. Birinshi kezeńde internet arqyly onlain emtihan tapsyrady nemese kásiptik baǵdar berý jobasy boiynsha biz ár oblys, aýdandarǵa shyǵyp mektep bitirýshilermen, muǵalimdermen kásiptik tehnikalyq mamandyqtardyń mańyzyn túsindirý baǵytynda kezdesý ótkizemiz ǵoi, sondai kezde bizge sol jerden emtihan tapsyrýǵa bolady. Al ekinshi kezeńde alǵashqy synaqtan ótkender bizdiń joǵarǵy tehnikalyq mektep bazasynda emtihan tapsyrady. Oqý merzimi eki jyl, on ai. Elbasy aitqandai, memleket árbir adamǵa jeke mamandyq berýdi qolǵa alatyn bolady. «Mektepti bitirgen jas azamat birinshi mamandyǵyn tegin alatyn bolady. Biz osydan bastaityn bolamyz. Úkimet osyǵan kirisýi kerek. Qazaqstannyń jas azamattary bilimdi, eńbekqor, bastamashyl bolýy tiis. Jumys pen suranys bar óńirge batyl baryńdar. Sheberliktiń shyńyna jete bilseńder, mamandyqtyń bári jaqsy. Qazir tehnikalyq mamandyqtardyń, ǵylym men innovatsiianyń kúni týǵan zaman. Erinbei eńbek etken, talmai ǵylym izdegen, jalyqpai tehnika meńgergen adam ozady. Turmysy jaqsy, abyroiy asqaq bolady. Biz júzege asyryp jatqan túbegeili reformalar men atqaryp jatqan qyrýar isterdiń bári sender úshin, bolashaq úshin jasalýda», – degen bolatyn Nursultan Nazarbaev.
– Stýdentterge kórsetiletin áleýmettik jáne basqa da jeńildikter bar ma? Sizderdiń oqytýmen birge tárbie ádistemelerińiz de bizdegi basqa tehnikalyq kolledjdermen salystyrǵanda bólek shyǵar?
– Bizdiń mektep arnaiy jobada salynǵandyqtan materialdyq-tehnikalyq bazamyz da talapqa sai. Arnaiy salynǵan tórt jataqhanamyz bar. Stýdentter tegin oqytylady. Shetelden, elimizdiń basqa óńirlerinen keletin muǵalimderge de bólek oryn jai qarastyrylǵan. Bizde stýdentter memlekettik tapsyrys negizinde oqytylyp jatqandyqtan oqýǵa túsken árbir adamnyń qyrlaryn ashýǵa, oqýǵa degen ynta-yqylasyn, qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa basa kóńil bólinedi. Óitkeni, eshkimdi májbúrlep oqyta almaisyń. Sondyqtan adamdy yntalandyrý kerek. Onyń ózi jańa ádistemeni qajet etedi. Mysaly bir kúni topty birge oqytsa, kelesi kúni komandalarǵa bólip oqytý, odan soń toptyń ózin úshke bólip oqytý ádistemelerin qoldaný tiimdiligin baiqatty. Adam jekelei oqyǵanda keide jaýapkershilikti tómendetip, ózine ózi jeńildikter jasaýy ábden múmkin. Al komandalarǵa bólingende komandanyń namysyn jer qylmaý úshin ózine qosymsha jaýapkershilik júktep oqidy. Komandany artqa tartýdyń ózi ár adamǵa aýyr tietin jaǵdai. Sondyqtan ár komanda múshesi, kelesisinen tómendep qalmaý úshin bilim aǵanda óziniń bar múmkindigin tejemei jumsaidy. Bizdegi komandalardyń bilimin baǵalaý júiesi de solai qurylǵan, eger bir múshesiniń kórsetkishi tómen bolsa, ol barlyq komandanyń jetistigine úlken nuqsan keltiredi. Sondyqtan oqý úlgerimi nashar stýdentke munda oryn joq. Qazaqta «qoiandy qamys, erdi namys óltiredi» degen sóz bar emes pe, sen úshin búkil komanda tómendep qalmasyn deseń, namysyńdy jany. Sondai-aq bizde stýdentterdiń qoǵamdyq belsendiligi de joǵary. Stýdenttik úkimet, parlament, bilim ministrligi siiaqty laýazymdar boiynsha stýdentter óz ishinde kádimgidei qyzmet atqarady. Túrli máselelerdi sheship otyrady, túrli is-sharalar uiymdastyrady. Stýdentterdiń ózderi arnaiy qurǵan klýby bar. Osy klýbqa óndiriste uzaq jyl jumys jasap jatqan mamandardy shaqyryp kezdesýler ótkizedi, tájiribelerin úirenip, áńgimelerin tyńdaidy. Munyń bári olardyń bolashaq myqty maman retinde qalyptasýyna aitarlyqtai yqpal eteri sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet, jumystaryńyzǵa jemis tileimiz!
Suhbattasqan Meńdolla NURYMULY
.jpeg)