ەرمەك كٷزەنباەۆ, «ارەس Petrotechnic جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبٸنٸڭ»ديرەكتورى:
جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپ – جاڭا زامانعا ساي وقۋ ورنى. مۇندا ستۋدەنتتەر تەك قانا اعىلشىن تٸلٸندە بٸلٸم الاتىندىقتان ەلەمدٸك دەڭگەيدەگە ساپا ستاندارتىنا سەيكەس مامان بولىپ شىعادى. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ العاشقى كەسٸپتٸك بٸلٸم ورداسى «ارەس Petrotechnic جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبٸ» دەگەن اتاۋ يەلەنگەن. بٸزگە جۋىردا وسى مەكتەپتٸڭ ديرەكتورى ەرمەك كٷزەنباەۆقا جولىعىپ, ارنايى سۇحباتتاسۋعا مٷمكٸندٸك تۋعان ەدٸ.
– بٸلۋٸمٸزشە, بۇل وقۋ ورنى كانادامەن ەرٸپتەستٸك ورناتىپ, تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ جاتىر ەكەن. ەرٸپتەستٸك شەڭبەرٸندە قانداي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸڭٸزدەر?
– ەلٸمٸزدە مۇناي-گاز سالاسىندا كٶپتەگەن شەتەلدٸك, وتاندىق كومپانييالار جۇمىس جاسايتىنى بەلگٸلٸ. سولار بٸزگە وتاندىق كادرلاردىڭ تالاپقا ساي بولمايتىندىعى سەبەپتٸ مامانداردى شەتەلدەردەن ەكەلۋگە مەجبٷر بولاتىندىقتارىن العا تارتاتىن. تٸپتٸ جەرگٸلٸكتٸ جاس مامانداردى جۇمىسقا العاننىڭ ٶزٸندە قايتادان وقىتۋلارىنا تۋرا كەلەتٸن. وعان كومپانييانىڭ اقشاسى جۇمسالعانىمەن, اينالىپ كەلگەندە ول دا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ اقشاسى. سوندا بٸز بٸر ادامدى ەكٸ قايتارا وقىتىپ شىعىندالامىز. وسىلاردىڭ بەرٸن ەسكەرە وتىرىپ ەلباسىمىز ەلٸمٸزدە ەلەمدٸك ستاندارتتارعا ساي تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەر اشۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسى تاپسىرما نەگٸزٸندە 2013 جىلى مەكتەبٸمٸز ٶز ستۋدەنتتەرٸن قابىلدادى. قر پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆتىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كوللەدجەر جەلٸسٸن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنىڭ ارقاسىندا 2013 جىلى اشىلعان مۇناي-گاز سالاسىنا كەسٸبي مامان دايارلاۋشى «كەسٸپقور» حولدينگٸنە قاراستى «APEC Petrotechnic» (اپەك پەتروتەحنيك) جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبٸ بٷگٸندە حالىقارالىق دەڭگەيدە بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورداسىنا اينالىپ ٷلگەردٸ. وقۋ ورداسى, جاڭا ٶزٸڭٸز ايتىپ ٶتكەندەي, مۇناي-گاز سالاسى ماماندارىن دايىنداۋ باعىتىنداعى ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸ – كانادانىڭ وڭتٷستٸك البەرتا تەحنولوگييالار ينستيتۋتىمەن تىعىز ەرٸپتەستٸك قاتىناس ورناتتى. ٶيتكەنٸ 100 جىلدىق تاريحى بار «SAIT Polytechnic»-تٸڭ تٷلەكتەرٸنٸڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸك دەڭگەيٸ 98 پايىزعا باعالانادى جەنە جىل سايىن ينستيتۋت بٸتٸرەتٸن تٷلەكتەرٸنٸڭ 95 پايىزى بٸردەن ٶز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسادى. وسىنداي كٶرسەتكٸشٸمەن وقۋ باعدارلاماسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸنە سەيكەس تاڭداۋ كانادانىڭ وزىق بٸلٸم ورداسىنا جاسالدى.
– سوندا وقۋ ورنىندا نەگٸزٸنەن كانادالىقتار ساباق بەرە مە? ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق كادرلاردى دا بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە تارتاتىن شىعارسىزدار?
– دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزدە كانادادان كەلگەن 21 نۇسقاۋشى ساباق بەرەدٸ. ولارعا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸ مۇعالٸمنەن بەكٸتٸلگەن. – ەلەمدٸك دەڭگەيدٸ باستى ماقسات ەتٸپ العاندىقتان بٸزدەگٸ وقىتۋشى قۇرام كانادالىق بٸلٸكتٸ مامانداردان قۇرالدى. شەتەلدە ارنايى بٸلٸكتٸلٸكتەن ٶتكەن جەرگٸلٸكتٸ مۇعالٸمدەر دە بار. بٸرٸنشٸ ٷش ماماندىق بويىنشا 300 وقۋشى قابىلدادىق. ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ كەن ورنىن پايدالانۋ, ەكٸنشٸسٸ مۇناي مەن گازدى ٶندٸرۋ تەحنولوگيياسى جەنە ٷشٸنشٸسٸ باقىلاۋ-ٶلشەۋ پريبورلارى مەن اۆتوماتتاندىرۋ تەحنولوگيياسى ماماندارى. الداعى ۋاقىتتا مۇنايدى حيمييالىق ٶڭدەۋ, بۇرعىلاۋ تەحنولوگيياسى, باقىلاۋ-ٶلشەۋ قۇرالدارىنىڭ ينجينيرينگٸ سيياقتى تاعى ٷش ماماندىق اشىلاتىن بولادى. ٶزٸمٸزدٸڭ مۇعالٸمدەر ەزٸرگە تاعىلىمدامادان ٶتۋشٸلەر بولىپ سانالادى. ولار ٶزدەرٸنٸڭ ماماندىقتارى بويىنشا ٶزٸنٸڭ وقۋ جوسپارىن, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىن جاسايدى. بۇعان قوسا, كاناداعا بارىپ بٸلٸكتٸلٸك كۋرستارىنان ٶتٸپ كەلدٸ. مۇندا كەلگەندە دە بٸلٸكتٸلٸك كۋرستارىنان ٶتٸپ وتىرادى. وسىلايشا تاعىلىمدامادان ٶتۋ باعدارلاماسىنان ٶتكەننەن كەيٸن بارىپ مۇعالٸم مەرتەبەسٸنە يە بولادى. بٷگٸندە جەرگٸلٸكتٸ 8 مۇعالٸم وسى مەرتەبەنٸ يەلەنٸپ, ٶز بەتتەرٸمەن شەتەلدٸك ينسترۋكتورلارسىز ساباق بەرٸپ جاتىر. جالپى, وسىلايشا ەكٸ-ٷش جىل كٶلەمٸندە شەتەلدٸك مۇعالٸمدەردٸ تولىق جەرگٸلٸكتٸ ماماندارمەن الماستىرامىز دەگەن جوسپارىمىز بار. شەتەلدٸك نۇسقاۋشىلار قاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ ەكٸ تاعىلىمدامادان ٶتۋشٸ ەرٸ كەتسە ٷش جىل كٶلەمٸندە بارلىق تاعىلىمدامادان ٶتٸپ, شەتەلدٸكتەردٸڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋٸ تيٸس.
– وقىتۋ باعدارلامالارىڭىزدىڭ ٶزگەشەلٸكتەرٸنە توقتالا كەتسەڭٸز...
– بٸزدەن بٸتٸرگەندەرگە ەكٸ ديپلوم بەرٸلەدٸ, بٸرٸنشٸ «سايت پوليتەحنيك» ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ديپلومى, ەكٸنشٸسٸ قازاقستاندىق ديپلوم بولادى. تٷلەكتەرٸمٸز حالىقارالىق ديپلومىمەن ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن ەلٸندە جۇمىس جاساي الادى. بٸزدٸڭ وقىتۋ باعدارلامامىز جۇمىس بەرۋشٸ كومپانييالار جەنە كاناداداعى ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸمٸز «سايت پوليتەحنيك» ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن بٸرلەسٸپ ەزٸرلەنگەن. بٸزدە مەملەكەتتٸك وقىتۋ ستاندارتى دەگەن بار, ول بەرٸمٸزگە ورتاق. ال بٸلٸم بەرۋ تەحنولوگيياسى, ەدٸستەمەسٸ, مازمۇنى بٸزدٸڭ مەكتەبٸمٸزدە باسقا. وقۋ باعدارلامالارى مودۋلدٸك نەگٸزدە قۇرىلعان. ول دەگەنٸمٸز, مىسالى مۇناي-گاز سالاسى كومپانييالارىندا جاڭا تەحنولوگييا ەنگٸزٸلگەندە, جالپى بارلىق ٶزگەرٸستەر مەن جاڭاشىلدىقتارعا ساي وقىتۋ باعدارلامالارى ٸسكە قوسىلادى. كومپانييالارداعى ٶندٸرٸس تەحنولوگييالارى ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸلٸپ وتىراتىنىن دا ايتا كەتكەن جٶن. بٸز سول جەتٸلدٸرۋلەرگە ٸلەسٸپ وتىرامىز. جۇمىس بەرۋشٸ كومپانييالارمەن ارادا يندۋسترييالدىق كەڭەسٸمٸز بار, وسى كەڭەسپەن وقىتۋ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنىن ٷنەمٸ كەلٸسٸپ, تالقىلايمىز. بۇل كەڭەس بٸزگە ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸلگەن جاڭا جٷيە, تەحنولوگييالىق ٶزگەرٸسكە بايلانىستى ۇسىنىستارىن, پٸكٸرلەرٸن ايتادى. سوعان سەيكەس بٸز وقىتۋ مودۋلدەرٸن جاڭا ٶزگەرٸسكە سەيكەستەندٸرەمٸز.
– جالپى ەلەمدٸك بٸلٸم كەڭٸستٸگٸ, حالىقارالىق بٸلٸم ستاندارتتارى, كەسٸبي بەسەكەلەستٸك تۋرالى سوڭعى كەزدەرٸ جيٸ ايتاتىن بولدىق. بۇل ٶزٸ بوس قييال ما, ەلدە قول جەتەرلٸك مەجە مە, ٶز پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلسەك دەپ ەدٸك.
– بٸزدە ستۋدەنتتەر تەك قانا اعىلشىن تٸلٸندە بٸلٸم الادى. ٶيتكەنٸ, مۇناي-گاز سالاسىندا نەگٸزٸنەن قولدانىلاتىن تٸل – اعىلشىن تٸلٸ. سەنٸمدٸ سەرٸكتەستٸك پەن ٶزارا ەرٸپتەستٸك بايلانىستىڭ ارقاسىندا بٸزدٸڭ وتاندىق ۇستازدار دا حالىقارالىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن يگەرۋ ٷستٸندە. مىسالى, 2014-2015 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندىق 18 ۇستاز كاناداعا بارىپ شەتەلدٸڭ وزىق بٸلٸم بەرۋ ەدٸستەرٸن تٷبەگەيلٸ مەڭگەرٸپ كەلدٸ. ولاردىڭ بارلىعى قازٸر ساباقتى تەك اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزەدٸ. بۇل جوبا كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جوسپارلى تٷردە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بولاشاقتا وتاندىق ۇستازدار قاۋىمى شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸن تٷپكٸلٸكتٸ الماستىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىن ٶزدەرٸ وقىتاتىن بولادى. ۇستاز لەكتسيياسى عانا ەمەس جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتەگٸ تەورييالىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ تٸكەلەي مۇناي-گاز كەنٸشتەرٸندەگٸ ٸس-تەجٸريبەمەن ۇشتاستىرىلادى. بۇل ماقساتتا جەرگٸلٸكتٸ جەنە شەتەلدٸك بٸرٸككەن مۇناي-گاز كومپانييالارى اراسىندا كەلٸسٸمشارت جاسالعان. ستۋدەنتتەر تەورييالىق بٸلٸمنەن بٶلەك, كەن الاڭىنداعى ٶندٸرٸس باسىندا ۆاحتالىق ەدٸسپەن جۇمىس ٸستەپ ٶز ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋگە تولىق مٷمكٸندٸك العان. مىسالى, ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ كەسٸپورىنداردىڭ بٸرٸ 5,5 مىڭ جۇمىسشىسى بار «ەمبٸمۇنايگاز» اق بولاشاق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ماماندارىنا ينۆەستيتسييا سالۋدا. ياعني ٷزدٸك ستۋدەنتتەرگە ارنايى گرانت بٶلٸپ وقۋ اقىسىن تٶلەپ, از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان, ساباقتى تەك 5-كە وقيتىن ستۋدەنتتەرگە شەكٸرتاقى تٶلەۋ جەنە ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەدەن ٶتكٸزۋ باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرىپ وتىر.
– كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق مامانداردى دايارلاۋ ٸسٸنە بەلسەنە قاتىسىپ, مەملەكەتتٸ قاجەتتٸ مامانمەن قامتاماسىز ەتۋگە ٷلەس قوسا باستاعان كوللەدجدٸڭ اشىلعانىنان ٷش جىل بولادى, بيىلعى جىلى كوللەدجدەرٸڭٸزدە قانداي جاڭالىقتار بار?
– ەل ٶركەندەۋٸنە ٷلەس قوسۋ – ەربٸر ازاماتتىڭ بورىشى دەسەك, ەرٸنبەي ەڭبەك ەتۋ دە ەرقايسىمىز ٷشٸن ماڭىزدى. بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە كٶرشٸ ەلدەر كٷن ساناپ ٶركەندەۋدٸڭ جاڭا ساتىسىنا كٶتەرٸلٸپ جاتقاندا, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ 30 ەلدٸڭ قاتارىنا ەنۋدٸ ماقسات ەتكەن قازاقستان ٷشٸن جان-جاعىنا جالتاقتاۋعا دا ۋاقىت جوق. جاڭا تەحنيكانىڭ تٸلٸن مەڭگەرۋگە مٸندەتتٸمٸز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶتكەن جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا جارييالاعان جولداۋىندا 2017 جىلدان باستاپ «بارشاعا ارنالعان تەگٸن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق بٸلٸم بەرۋ» جوباسىنىڭ قولعا الىناتىندىعىن ايتتى. ياعني, مەملەكەت ەربٸر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ العاشقى تەحنيكالىق بٸلٸمدٸ تەگٸن الۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. «كەسٸبي-تەحنيكالىق جەنە جوعارى بٸلٸم ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماماندارعا دەگەن قازٸرگٸ جەنە كەلەشەكتەگٸ سۇرانىسىن بارىنشا ٶتەۋگە باعدار ۇستاۋى كەرەك. كٶپ جاعىنان بۇل حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ مەسەلەسٸن شەشٸپ بەرەدٸ. بٸز ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەر مەن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق كوللەدجدەر جەلٸسٸن دامىتۋدامىز» دەپ مەملەكەت باسشىسى ن.ە.نازارباەۆ ايتىپ ٶتكەندەي, وسى باعىتتا ەڭبەك ەتٸپ كەلەمٸز. ال, جاڭالىققا كەلسەك, قازٸر جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتە ەكٸ ديپلومدى وقىتۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندە بٸلٸم بەرٸلۋدە. وقۋ ورنىندا «بۇرعىلاۋ تەحنولوگيياسى», «مۇناي جەن گاز كەن ورىندارىن پايدالانۋ» جەنە «ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ» ماماندارى دايىندالىپ جاتىر.
– ياعني, سٸزدٸڭ تٷلەكتەر جەردە قالىپ جاتقان جوق دەڭٸز. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭٸن جوققا شىعارا المايمىز, مىسالى, وسى جىلعى تٷلەكتەردٸڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ كٶرسەتكٸشٸ قانداي بولماق?
–جالپى بيىلعى تٷلەكتەردٸڭ 80 پايىزى بٸردەن جۇمىسقا ورنالاسادى. ال قالعان 15-20 پايىزى بٸلٸمدەرٸن ارى قاراي جالعاستىرماق. جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى جىل سايىن جەتٸلدٸرٸلٸپ, ماماندىق بەرۋ اياسى دا جوسپارلى تٷردە كەڭەيتٸلٸپ وتىرادى. قازٸر 800-دەن استام ستۋدەنت بٸلٸم الىپ جاتقان جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپ ٶز تاريحىندا تۇڭعىش رەت 270 تٷلەگٸن قاناتتاندىرىپ, بيىلعى وقۋ جىلىندا تولىققاندى 6 ماماندىق بويىنشا بٸرٸنشٸ كۋرسقا 300 ستۋدەنت قابىلدايتىن بولادى. سونىمەن قاتار,وقۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسى كەڭەيتٸلٸپ گەولوگييا نەگٸزدەرٸ, بارلاۋ-ٶندٸرۋ, مۇناي حيميياسى, مۇناي مەن گازدى تەرەڭدەتە ٶڭدەۋ سالالارى تولىق قامتىلادى دەگەن جوسپار بار. ٶيتكەنٸ, بۇعان جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتٸڭ پەداگوگيكالىق ەلەۋەتٸ دە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا تولىعىمەن جەتەدٸ. سونىمەن بٸرگە, ەلەمدٸك دەڭگەيدە جەنە حالىقارالىق تالاپتارعا ساي مامان دايارلايتىن وقۋ ورتالىعىنىڭ وزىق تەجٸريبەسٸن ٶزگە دە وتاندىق كەسٸبي-تەحنيكالىق بٸلٸم بەرۋ وردالارىنا ەنگٸزۋ ٸسٸ بويىنشا جوسپارلى جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.
– بٷگٸنگٸ بەرٸلەتٸن بٸلٸم بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸ بولسا, عىلىم مەن تەجٸريبە ٶزارا ۇشتاسا السا, دەل بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەڭ وزىق يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزە السا, وقۋ ٷردٸسٸن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا ستۋدەنتتەردٸڭ بٸلٸمٸن تەجٸريبەدە ناقتى قولدانۋىنا مٷمكٸندٸك جاسالسا عانا – ول بٸلٸم بەرۋدٸ نەتيجەلٸ دەپ ايتا الامىز. بۇل تۇرعىدا نە دەيسٸز?
– ەرينە, سۇراعىڭىز ٶتە ورىندى. شىنىندا دا وقۋدى ٷزدٸك بٸتٸرٸپ حالىقارالىق ٷلگٸدەگٸ ديپلوم جەنە سەرتيفيكات العان جاستاردىڭ ۇلىبريتانييا مەن اقش سەكٸلدٸ دامىعان ەلدەردەگٸوقۋ وردالارىندا دا بٸلٸمٸن جالعاستىرۋىنا مٷمكٸندٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ. ەڭ باستىسى بولاشاقتا دەل وسىنداي بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى, ەمبەباپ ماماندار قازاق ەلٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتقان شەتەلدٸكتەردٸ ىعىستىرىپ وتاندىق ٷلەستٸ ارتتىراتىن بولادى. سونىمەن جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتٸڭ تٷلەكتەرٸ ەلەمنٸڭ كەز-كەلگەن تٷكپٸرٸندەگٸ مۇناي-گاز كەنٸشٸندە جۇمىس ٸستەۋگە دە قارىم-قابٸلەتٸ تولىق جەتەدٸ. بۇل ورايدا ايتا كەتەلٸك, مۇناي-گاز ٶندٸرۋشٸ كومپانييالار دا جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتٸڭ وزىق بٸلٸم بەرۋ تەجٸريبەسٸ مەن ستۋدەنتتەردٸڭ قابٸلەتتٸلٸگٸنە دەن قويا باستاعان. جۇمىس بەرۋشٸلەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە بولاشاق جاس ماماندارعا تاڭداۋ جاساي باستادى. ٶيتكەنٸ جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپ وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ٸرٸ كومپانييالارمەن بٸرلەسكەن ەرٸپتەستٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىرادى. سونىمەن بٸرگە وقۋ ورداسى جانىنان قۇرىلعان تۇراقتى يندۋستريالدىق كەڭەس مٷشەلەرٸ زاماناۋي بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى مەن نارىق سۇرانىسىنا ساي مامان دايارلاۋدا ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ وتىر. جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتە 10 ايلىق وقۋ باعدارلاماسى دا سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مەسەلەن, بىلتىردىڭ ٶزٸندە 150 كەسٸبي مامان تەگٸن وقۋ كۋرستارىن اياقتاپ, مۇناي-گاز كەسٸپورىندارىنا جۇمىسقا جولداما الىپ كەتتٸ. وعان قوسا ٶڭٸردەگٸ كەسٸپورىنداردىڭ مىڭعا جۋىق جۇمىسشىسى تەورييالىق بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸرۋ, قايتا دايارلاۋ جەنە ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸ تەحنيكالارى بويىنشا بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن شىڭدادى. اتاپ ايتۋ قاجەت, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا افريكا قۇرلىعىنىڭ 20 مەملەكەتٸنەن كەلگەن جاس ماماندار دا اتىراۋداعى جوعارى تەحنيكالىق مەكتەپتە كەسٸبي بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸردٸ.
– ەلەۋمەتتٸك سەرٸكتەستٸكتەردٸ نىعايتۋ ماقساتىندا قانداي بازالىق مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىستاسىزدار?
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا 18 كومپانييامەن كەلٸسٸمشارت جاسالعان. اتاپ ايتساق, «قازمۇنايگاز», «ەمبٸمۇنايگاز», «اتىراۋ مۇناي ٶندەۋ زاۋىتى», «تەڭٸزشەۆرويل», «نسيوسي», «شليۋمبەر» سيياقتى ٸرٸ كومپانييالار. ولارمەن جاسالعان كەلٸسٸمشارت بويىنشا ستۋدەنتتەرٸمٸز وقۋ بارىسىندا تٸكەلەي ٶندٸرٸستە ارنايى تەجٸريبەدەن ٶتەدٸ. سوندىقتان ولاردى كومپانيياعا جۇمىسقا العاندا قايىرا وقىتۋدىڭ قاجەتٸ جوق. تٸپتٸ, سول كومپانييالارداعى ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸ شارتتارى دا ارنايى وقىتىلاتىندىقتان جۇمىس بەرۋشٸ مۇنداي قىسقا مەرزٸمدٸك وقىتۋلارعا دا ۋاقىتىن جوعالتپايدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بٸزدەن شىققان ماماندار ٶندٸرٸسكە جٷز پايىز دايىن كٷيٸندە بارادى. بٸزدٸڭ وقۋ ورنىنىڭ نەگٸزٸ ماقساتى دا سول. ال كومپانييالار, ەلبەتتە, وسىنداي دايىن ماماندار بولعاندىقتان ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەتتٸ كادرلاردى بٸزدەن الۋعا تىرىسادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸرقاتار كومپانييالار اقىلى ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەدەن ٶتۋگە بٸرنەشە ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸ شاقىرىپ وتىر. ولارمەن ارنايى ەڭگٸمەلەسۋلەر جٷرگٸزگەن بولاتىن. اقىلى دەپ وتىرعانىم, ستۋدەنتتەر ٶندٸرٸستٸ تەجٸريبەدەگٸ جۇمىس كٷندەرٸنە ساي ەڭبەكاقى الادى. بٸرقاتارىن بولاشاقتا جۇمىسقا تارتۋ جٶنٸندە دە كەلٸسٸم جاساسۋ ٷستٸندە.
– سول بٸرلەسٸپ جۇمىس جاساپ جاتقان كومپانييالار تاراپىنان دەمەۋشٸلٸكتەر دە جاسالا ما? بولاشاقتا جۇمىس تابۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزە مە?
– جالپى, بٸزدٸڭ وقۋ ورنىن بٸتٸرگەندەردٸڭ جۇمىسقا تۇرۋ مٷمكٸندٸگٸ اناعۇرلىم جوعارى. ەندٸ دەمەۋشٸلٸك مەسەلەسٸنە كەلەتٸن بولساق, «قازمۇنايگاز» جەنە تاعى باسقا كومپانييالاردىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن بٸزدە 10 ايلىق قىسقا وقۋ كۋرستارىن دا وقىتۋ جولعا قويىلعان. مۇندا نەگٸزٸنەن تۇرمىسى تٶمەن وتباسىنان شىققان, كٶپ بالالى وتباسى, بالالار ٷيٸنٸڭ تەربيەلەنۋشٸلەرٸ, مۇناي-گاز سالاسىندا جۇمىس جاسايتىن ديناستييا وتباسىلاردىڭ بالالارى وقيدى. بٷگٸندە 160 بالا قىسقا كۋرستا مۇناي-گاز سالاسىنا قاجەتتٸ ماماندىقتاردى مەڭگەرۋدە. ونى بٸتٸرگەندەرگە دە تٷرلٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جەنە مەملەكەتتٸك ٷلگٸدەگٸ سەرتيفيكاتتار بەرٸلەدٸ.
– ال سٸزدەرگە وقۋعا تٷسۋدٸڭ تەرتٸبٸ قانداي?
– جاڭا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي بٸزدە تەك قانا اعىلشىن تٸلٸندە وقىتىلاتىندىقتان ٷمٸتكەرلەر ارنايى ەمتيحان, تەست تاپسىرادى. جالپى ۇبت-نىڭ نەتيجەسٸ بويىنشا قابىلداي المايمىز. بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ باعالاۋ جٷيەمٸز بار. ٷمٸتكەرلەر ەكٸ كەزەڭنەن تۇراتىن سىناقتان ٶتەدٸ. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە ينتەرنەت ارقىلى ونلاين ەمتيحان تاپسىرادى نەمەسە كەسٸپتٸك باعدار بەرۋ جوباسى بويىنشا بٸز ەر وبلىس, اۋداندارعا شىعىپ مەكتەپ بٸتٸرۋشٸلەرمەن, مۇعالٸمدەرمەن كەسٸپتٸك تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ ماڭىزىن تٷسٸندٸرۋ باعىتىندا كەزدەسۋ ٶتكٸزەمٸز عوي, سونداي كەزدە بٸزگە سول جەردەن ەمتيحان تاپسىرۋعا بولادى. ال ەكٸنشٸ كەزەڭدە العاشقى سىناقتان ٶتكەندەر بٸزدٸڭ جوعارعى تەحنيكالىق مەكتەپ بازاسىندا ەمتيحان تاپسىرادى. وقۋ مەرزٸمٸ ەكٸ جىل, ون اي. ەلباسى ايتقانداي, مەملەكەت ەربٸر ادامعا جەكە ماماندىق بەرۋدٸ قولعا الاتىن بولادى. «مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن جاس ازامات بٸرٸنشٸ ماماندىعىن تەگٸن الاتىن بولادى. بٸز وسىدان باستايتىن بولامىز. ٷكٸمەت وسىعان كٸرٸسۋٸ كەرەك. قازاقستاننىڭ جاس ازاماتتارى بٸلٸمدٸ, ەڭبەكقور, باستاماشىل بولۋى تيٸس. جۇمىس پەن سۇرانىس بار ٶڭٸرگە باتىل بارىڭدار. شەبەرلٸكتٸڭ شىڭىنا جەتە بٸلسەڭدەر, ماماندىقتىڭ بەرٸ جاقسى. قازٸر تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ, عىلىم مەن يننوۆاتسييانىڭ كٷنٸ تۋعان زامان. ەرٸنبەي ەڭبەك ەتكەن, تالماي عىلىم ٸزدەگەن, جالىقپاي تەحنيكا مەڭگەرگەن ادام وزادى. تۇرمىسى جاقسى, ابىرويى اسقاق بولادى. بٸز جٷزەگە اسىرىپ جاتقان تٷبەگەيلٸ رەفورمالار مەن اتقارىپ جاتقان قىرۋار ٸستەردٸڭ بەرٸ سەندەر ٷشٸن, بولاشاق ٷشٸن جاسالۋدا», – دەگەن بولاتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
– ستۋدەنتتەرگە كٶرسەتٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك جەنە باسقا دا جەڭٸلدٸكتەر بار ما? سٸزدەردٸڭ وقىتۋمەن بٸرگە تەربيە ەدٸستەمەلەرٸڭٸز دە بٸزدەگٸ باسقا تەحنيكالىق كوللەدجدەرمەن سالىستىرعاندا بٶلەك شىعار?
– بٸزدٸڭ مەكتەپ ارنايى جوبادا سالىنعاندىقتان ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامىز دا تالاپقا ساي. ارنايى سالىنعان تٶرت جاتاقحانامىز بار. ستۋدەنتتەر تەگٸن وقىتىلادى. شەتەلدەن, ەلٸمٸزدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸنەن كەلەتٸن مۇعالٸمدەرگە دە بٶلەك ورىن جاي قاراستىرىلعان. بٸزدە ستۋدەنتتەر مەملەكەتتٸك تاپسىرىس نەگٸزٸندە وقىتىلىپ جاتقاندىقتان وقۋعا تٷسكەن ەربٸر ادامنىڭ قىرلارىن اشۋعا, وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا باسا كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەشكٸمدٸ مەجبٷرلەپ وقىتا المايسىڭ. سوندىقتان ادامدى ىنتالاندىرۋ كەرەك. ونىڭ ٶزٸ جاڭا ەدٸستەمەنٸ قاجەت ەتەدٸ. مىسالى بٸر كٷنٸ توپتى بٸرگە وقىتسا, كەلەسٸ كٷنٸ كوماندالارعا بٶلٸپ وقىتۋ, ودان سوڭ توپتىڭ ٶزٸن ٷشكە بٶلٸپ وقىتۋ ەدٸستەمەلەرٸن قولدانۋ تيٸمدٸلٸگٸن بايقاتتى. ادام جەكەلەي وقىعاندا كەيدە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تٶمەندەتٸپ, ٶزٸنە ٶزٸ جەڭٸلدٸكتەر جاساۋى ەبدەن مٷمكٸن. ال كوماندالارعا بٶلٸنگەندە كوماندانىڭ نامىسىن جەر قىلماۋ ٷشٸن ٶزٸنە قوسىمشا جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەپ وقيدى. كوماندانى ارتقا تارتۋدىڭ ٶزٸ ەر ادامعا اۋىر تيەتٸن جاعداي. سوندىقتان ەر كوماندا مٷشەسٸ, كەلەسٸسٸنەن تٶمەندەپ قالماۋ ٷشٸن بٸلٸم اعاندا ٶزٸنٸڭ بار مٷمكٸندٸگٸن تەجەمەي جۇمسايدى. بٸزدەگٸ كوماندالاردىڭ بٸلٸمٸن باعالاۋ جٷيەسٸ دە سولاي قۇرىلعان, ەگەر بٸر مٷشەسٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ تٶمەن بولسا, ول بارلىق كوماندانىڭ جەتٸستٸگٸنە ٷلكەن نۇقسان كەلتٸرەدٸ. سوندىقتان وقۋ ٷلگەرٸمٸ ناشار ستۋدەنتكە مۇندا ورىن جوق. قازاقتا «قوياندى قامىس, ەردٸ نامىس ٶلتٸرەدٸ» دەگەن سٶز بار ەمەس پە, سەن ٷشٸن بٷكٸل كوماندا تٶمەندەپ قالماسىن دەسەڭ, نامىسىڭدى جانى. سونداي-اق بٸزدە ستۋدەنتتەردٸڭ قوعامدىق بەلسەندٸلٸگٸ دە جوعارى. ستۋدەنتتٸك ٷكٸمەت, پارلامەنت, بٸلٸم مينيسترلٸگٸ سيياقتى لاۋازىمدار بويىنشا ستۋدەنتتەر ٶز ٸشٸندە كەدٸمگٸدەي قىزمەت اتقارادى. تٷرلٸ مەسەلەلەردٸ شەشٸپ وتىرادى, تٷرلٸ ٸس-شارالار ۇيىمداستىرادى. ستۋدەنتتەردٸڭ ٶزدەرٸ ارنايى قۇرعان كلۋبى بار. وسى كلۋبقا ٶندٸرٸستە ۇزاق جىل جۇمىس جاساپ جاتقان مامانداردى شاقىرىپ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەدٸ, تەجٸريبەلەرٸن ٷيرەنٸپ, ەڭگٸمەلەرٸن تىڭدايدى. مۇنىڭ بەرٸ ولاردىڭ بولاشاق مىقتى مامان رەتٸندە قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت, جۇمىستارىڭىزعا جەمٸس تٸلەيمٸز!
سۇحباتتاسقان مەڭدوللا نۇرىمۇلى
.jpeg)