Ekran men sahnada syr-sipaty san alýan nebir kúrdeli keiipkerlerdi somdaǵan áigili akter Doshan Joljaqsynovtyń sońǵy jyldary rejissýraǵa den qoiyp júrgenin óner súier qaýym jaqsy biledi. Osydan eki-úsh jyl buryn «Birjan sal» kórkem filmin túsirip, rejisserlik tyrnaqaldy jumysy bolsa da bas-aiaǵynan shashaý shyǵarmai jup-jumyr jutyndyryp, kánigi sheberdiń qoltańbasyn tanytqan edi. Ánimen, ańyzǵa ainalǵan taǵdyrymen ár qazaqtyń júregine uialaǵan Birjandy ekrannan jatyrqamai «Iapyraý, mynaý sol ǵoi, mine, mine dál ózi!» dep jalpaq jurttyń japyryla kórip, zor hoshametke bóleýi – sol jemisti eńbektiń kýási, talantqa berilgen baǵa.
Doshan bir sózinde: «Men basqalar qalai qabyldaidy, kóńilinen shyǵa ma, joq pa dep jaltaqtamaimyn. Meniń maqsatym – eń birinshi qazaqtyń ózine qajetti film túsirý» degen edi. Bul da, árine, jeńil-jelpi ambitsiia emes. Ulttyń údesinen shyǵý – uly mindet. Rejisser óz ustanymynda nyq turyp, tarihi tulǵalar galereiasyn jasaýǵa bel sheshe kirisken siiaqty. Mine, jaqynda onyń «Qunanbai» dep atalatyn kórkem filmniń tusaýkeserine qatysyp, kóppen birge kózaiym bolýdyń sáti tústi.
Qunanbai – uly Abaidyń ákesi ǵana emes, qazaq tarihynda ózindik oryny bar shoqtyqty tulǵa: sóz ustaǵan sheshen, el bastaǵan kósem, qaradan shyǵyp Han bolmasa da Qarqaraly ýeziniń alǵashqy Aǵa Sultany bolǵan; Tóbe bi bop tórelik aitqan, teli men tentekke tiym salǵan qatal bileýshi, ainalasyna ádilet ornatyp, ónege tartqan kemeńger abyz... Onyń ǵadilettiligi, taqýalyǵy týraly áńgimeler halyq jadynda kóptep saqtalǵan. Qunanbai aitty sóz, danalyq tolǵamdar aýyzdan-aýyzǵa ańyz bop tarady. Qunanbaidyń aqyl-parasatyna, dilmarlyǵyna tań-tamasha tánti bolǵan belgili poliak aqyny, revoliýtsioner, saiahatshy A.Ianýshkevich óziniń kúndeliginde: «...Tabiǵat oǵan kemel aqyl, ǵajaiyp zeiin, júirik til bergen. Dala Zańdary men Quran qaǵidalarynyń jetik bilgiri, – dep jazdy. – Aldy erteli-kesh adamnan bosaǵan emes. Qyr qazaqtary aqyl-keńes surap, aryz aityp tolassyz kelip jatady. Onyń basy dalanyń kúlli zań-joralǵylaryn jazyp alǵan mashina siiaqty, tań atqannan túnde kózi uiqyǵa ketkenge deiin toqtaýsyz sóileýmen bolady... Qara qyldy qaq jarǵan bi, ónegeli musylman. Qarapaiym Qunanbai áýlieniń dańqyna bólengen... Barlyq bailar Qunanbaidyń kebisin kigizýge jaramaidy...» Muhtar Áýezov óziniń dańqty romanynda Qunanbaidy syńarjaq beinelegeni belgili. Ómir shyndyǵyna taptyq turǵydan baǵa berý deitin jańsaq sotsialistik sholastikanyń salqyny tidi. Ústem tap ókili retinde qatygez, ozbyr, ásire dindar, kertartpa bop sýretteldi. Ker zamannyń qyspaǵynan shyǵa almaǵanyna qinalyp Muhanyń ózi de: «Qajyǵa qiianat jasadym, obalyna qaldym!» dep óle-ólgenshe ókinip ótken kórinedi. Sháken Aimanov ta zamandastarynyń aitýynsha, «Qunanbaidy sahnada basqasha somdasam» dep armandap júripti. Mine, endi sol eki alyptyń oryndai almai ketken armanyn Doshan baýyrymyz iske asyrǵan siiaqty.
Qunanbaidyń ómirbaiany bai, ol týraly el aýzyndaǵy ańyz-áńgime de, jazba derekter de jetkilikti. Ádette, tarihi tulǵalar týraly túsirilgen bizdegi filmderdegi basty kemshilik – keiipkerdiń týǵannan ólgenge deiingi ómirin túgel qamtimyn dep usaq- túiektiń bárin tyqpalap, ish pystyratyn sheginister arqyly ótken-ketkendi jipke tizbelep, jadaǵai derekti hronika dárejesindegi shubalańqylyqqa urynyp jatatyn. Munda ondai shashyrańqylyq joq, Doshan basqasha kilt tapqan. Qunanbai ómiriniń túiindi eki epizody ǵana alynyp, filmniń búkil oqiǵasy sonyń ainalasynda órbidi. Etek-jeńi jinaqy, qat-qabat shiyrshyq atqan ishki dinamikasymen kórermendi birden úiirip, iirimine tartyp áketedi. Sharpysqan sóz, minezder qaqtyǵysy, eges pen ereges maidanynda Qunanbaidyń azamattyq, kúreskerlik beinesi ár qyrynan aishyqtalyp, nadandyq pen bodandyqtyń qamytyn qos qabattap kigen el tragediiasy, zaman surqy kórinis tabady. Basty róldi Doshannyń ózi oinaǵan. Qasqaiǵan erdiń qaisar tulǵasyn tanisyń. Doshannyń Qunanbaiy– syr aldyrmas ishi tereń, kemel oily el aǵasy. Jasy jer ortalasa da qimyly shiraq, qaǵylez. Zamanynda jaý túsirgen qarymy qatty qairat iesi bolǵany shymyr bitiminen kórinip turǵandai. Tóńiregin qas-qabaǵymen yqtyrsa da ozbyr emes, qataldyǵynda qiianat joq, ádilet isine tabandap turyp alatyn qaisar minezdi jan. Qunanbaidyń ishki bolmysy, parasat-óresi Qodar men Qamqanyń úkimi ústinde synǵa túsedi. Qodar men Qamqa oqiǵasy eski qazaq turmysynda kóz kórip, qulaq estimegen sumdyq, soraqylyq edi. Jeke adamnyń ómiri men dalanyń baǵzydan qalyptasqan morali teńselip tarazynyń eki basynda turdy. Namysqa shappai, «jabýly qazan jabýly kúii qalsynmen» kóz jumbailyq jasasa, jaman ádet – juqpaly dert, asyl súiegine syzat túsip, erteń el búlinedi, urpaq tozaǵyndaidy. Al ata jolymen tizege salsa, azǵynnyń aram qanyn moinyna júktemek. Eki ottyń ortasynan tabylar arasha bar ma? Ne istemek kerek? Tyǵyryqqa tirelgen el aǵasy bilerdiń qazylyǵyna júginedi. Semeiden arnaiy Ahmet Riza imamdy shaqyrtady. Maǵan qazaqtyń eski mizamy men shariǵattan osy qylmystyń izin taýyp berińder deidi. Qunanbai jaýyz emes, biraq ádilet pen tazalyqqa qurylǵan dala morali, urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik eriksiz ony qatal bolýǵa mindetteidi. Sonda da sharq uryp arasha izdeidi, tuiyqtan shyǵar sańlaý izdeidi. Anasy Zerege: «Sheshe, eki beibaqqa áý bastan-aq tileýles boldym, biraq aqtaý taba almadym» dep muńyn shaǵady. Babalar joly men shariǵat zańy azǵyndyqqa keshirimsiz qatal, biler men imam óz kesimderin aityp, sóz salmaǵyn ózine salǵan sáttegi Qunanbaidyń jan kúizelisin kórseńiz. Mańdaiynan ter burshaqtap bir dem únsiz qalady. Sol arqyly akter keiipkerdiń ishki arpalysyn, obal-saýapty oilap sharasyz kúige túsken pendeniń kúiikti halin barynsha tabiǵi qalyptai bilgen. Úkimnen keiin Qunanbaidyń baiyz tappai atpen quiǵytyp qyr asyp qiiandap ketýi, Qońyr áýlieniń úńgirine barýy... bári-bári onyń shiyrshyq atyp sharpysqan ishki álemin ásirelei túsedi.
Filmde is-qimyl, soiyl silter qaqtyǵystardan góri ishtei arbasý, psihologiialyq tartystar basym. El ishindegi daý-janjalǵa bitim aitatyn biler keńesi – túrli paiym- piǵyldardyń qarjasqan qyp-qyzyl maidany. Biri oiǵa, biri qyrǵa tartyp, teris ezýlep jantaiyp jatyp alatyndar qanshama, tizelini búgiltip, kekjigen basty iiltý úshin únemi Qunanbai jalǵyz ózi jantalasýmen bolady. Birde jónge jyǵylmai, qiianatqa dem berip qyryndaǵan Sarybaidy jiynnan soń jylystap ketip bara jatqan jerinen shabarmanyn jumsap shaqyrtyp alady, jaqyndai bergende shalma tastap, at ústinen aýdaryp túsiredi de áýdem jerge súirep aparyp tastaidy. Bul da Qunanbaiǵa tán minez. Ataly sózge toqtamas arsyzǵa óstip bilek kúshin jumsaýǵa májbúr.
Ish qatpary mol kúrdeli keiipkerdiń biri Baraq – rýly eldiń betke ustary. Aibatymen yqtyryp, qairatymen buqtyrǵan dalanyń shynjyr balaq, shubar tós alpaýytyn belgili akter Aidos Bektemirov bar bolmysymen tamasha somdai bilgen. Baraq – Qunanbaidyń qashannan bergi baqtalasy.Únemi qara nietpen ońtaiy kelse baqaidan qaǵyp omaqastyrýǵa beiim. Dúrde- arazdyq órshi kele ashyq jaýlyqqa ulasqandai. Arada kisi ólimi bolyp, eki rý eger bolǵan tusta, óz atalastarynyń namysyn jyrtyp «qanǵa – qan!» dep otyryp alady qasarysyp. Uzaq yrǵasyp baryp Qunanbai bári bir túiindi sheshedi. «Qannan qan ǵana tógiledi, qan qýǵan qansyrap óledi» dep eki jaqty qunmen bitistiredi. Jónnen jeńilse de namysy kúigen Baraq keýdege salyp, «kezdeser jerińdi ait!» dep qamshysyn kóldeneń ustap doq kórsetedi. Aiamasqa bekingen dókirdiń susty júzin kórip ishiń sýyp ketkendei bolady sol sát.
Qashanda nadandyqtyń qoly jaqsynyń jaǵasyna jarmasýmen keledi emes pe. Ádil kúreste esesi ketkenge ishi kúiip byqsyǵan baqas aǵaiyn tynysh otyra alsyn ba. Barymtamen qolǵa túsip «itjekkenge» aidalǵan ury-qarynyń arttaǵy juraǵattary, sasyq namysqa shapqan rý shonjarlary jeń ushynan jalǵasyp, orys ulyqtaryna domalaq aryzdy ústi-ústine boratýmen bolady. Aqyry jaqsynyń artyna it salyp túsetin qazaqtyń it minezi Qunanbaidai asyldy túrmege tyǵyp tynady. Omby abaqtysyndaǵy epizodty filmniń sharyqtaý shegi dese de bolǵandai. Suraq – jaýap barysyndaǵy sharpysýlar oqiǵany shiratyp shielenistire túsedi. Tergeýshiniń aýzymen aitylatyn aiyptaýlardan Qunanbaidyń ótken ómirine qatysty kóptegen jailarǵa qanyǵamyz. Ásirese Kenesaryǵa bailanysty tergeýshi suraǵyna qaitarǵan jaýabynda Qunanbaidyń azamattyq ustanymy aiqyndalyp, kúreskerlik tulǵasy asqaqtai túsedi. Qunanbai– Kenesary kóterilisine tikelei qatyspaǵanmen ishtei tileýles bolǵan adam. Soiysqa mal, miniske kólik berip astyrtyn kómektesip otyrǵan. Onysyn, árine, tergeýshi aldynda moiyndamaidy. Qisynmen qiiadan jol taýyp jaltaryp ketedi. Biraq áńgime qazaqtyń namysyna tirelgen tusta boi jasyrmaidy. «Qońyrqulja bastaǵan tóreler jer qaiysqan qol jinap Kenesaryǵa qarsy attanǵanda atymnyń basyn keri burdym, ózimniń qaryndasym Kenesarymen, ózimniń týǵan elimmen soǵysa almadym. Sebebi men áýeli Allanyń qulymyn, sodan keiin baryp aq patshanyń qyzmetshisimin. Óz taǵdyryn senip tapsyrǵan bodan eldi bulai basynýǵa bolmaidy. Bárine úkimettiń ózi kináli. Basymdy kesip alsań da aitarym osy!» dep kózinen ot shashyp, aqyryp atyp turǵanda, naǵyz Qunanbaidyń zańǵar beinesi jarq etip qarsy aldymyzda tura qalǵandai bolady. El úshin jany yshqynyp eńiregen esil erge tán shynaiy minez, qaitpas qaisarlyq.
Qunanbai men patsha ulyqtary uzaq arbasady. Tergeý bir jarym jylǵa sozylady. Qalai iirse de alshysynan túsetin ot aýyz, oraq tildi dalanyń danagóii qyryq aila qaqpanǵa aiaǵyn baspai sot ainalasyndaǵy ulyqtardyń dymyn qurtyp ábden sarsyltady. Aqyry saiasi, qylmystyq aiyp taqsaq degen úmiti adyra qalyp pushaiman bolǵan soń, azamattyq is boiynsha sottap, Sibirge jer aýdarýǵa úkim shyǵarady. Osyǵan deiin súikimi joq, kertartpalyǵymen kóńilge uialaǵan tońmoiyn, tomyryq Baraq dál osy tusta jarq etip múlde basqa qyrymen kórinedi. Dúrdigen syrty bolmasa, júreginde qiianat joq, kek túimeitin keshirimi mol asyl erdiń soiy eken. Mal-múlkin betine qaramai qazynaǵa kepilge qoiyp, Qunanbaidy abaqtydan bosatyp alady. Ókpege qisa da ólimge qimaityn naǵyz dalanyń darhan minezi. Aq qardy tizeden ombylap qyrdyń qos bahadúri bir-birine qarsy umtylyp: «Amansyń ba, baýyrym!» «Aqyrynda atymyzdyń basy bir kermede tabyldy ma!» dep qushaqtary aiqasa ketkende, júikeń bosap, kózińe qalai jas úiirilgenin bilmei qalasyń.
Filmniń sońǵy kórinisterinde úlken simvolikalyq mán bar: jasóspirim Abai biik quzarǵa ekpindei basyp órlep barady, Qunanbai «artyńa qarailama» degendei qolyn bulǵap baýraida tur. Abai – jańanyń basy, Qunanbai eskiniń sońy edi. Aq naizanyń ushy, aq bilektiń kúshine súienetin Qunanbai dáýreni ótti, basy bodandaǵy buratana jurttyń endigi bolashaǵy – oqý-bilimde. Ózgelermen óner-ǵylymyńmen ǵana básekege túsip, boi talastyra alasyń. Jeńis te, jeńilis te tek sonda. Áne, Abai «soqtyqpaly, soqpaqsyz» sol biikke órlep barady.
Doshannyń eki filmniń de stsenariin jazǵan – Talasbek Ásemqulov. Talas entsiklopediialyq tereń bilimdi, kemel oily, qazirgi qazaq intellektýaldyq keńistigindegi sirek qubylystyń biri edi. Jigitke tán jeti óner bir boiynda toǵysqan naǵyz besaspap ónerpaz boldy. Synshy, pýblitsist, tarihshy, prozashy, kúishi, aýdarmashy... Sońǵy jyldary kinodramatýrgiiadan jańa óris taýyp, tynysy ashylyp, Doshan ekeýiniń shyǵarmashylyq tandemi óziniń tamasha jemisin bere bastap edi, amal ne, qazaqtyń taiqy da tar mańdaiyna syimai, esil ómiri erte úzildi. «Qunanbai» filminde Talastyń dramatýrgtik qarymy aiqyn tanylady. Oqiǵasy shymyr, qiiýyn taýyp, birinen biri órbip jibi úzilmei jutynyp tur. Kóneni tiriltip, qyr ómiriniń qatpar-qatpar keń panoramasyn kóz aldymyzǵa tosady. Ásirese shart júginip, qamshylaryn aldyna kóldeneń tastap, bir-birimen sharpysqan bilerdiń sóz juptasy qandai! Biri atyp, biri qaǵyp, nebir qaqpaqyldan jol taýyp jaltaryp shyǵatyn qýatty oi, júieli qisynǵa súisinesiń. Talas osy film arqyly qazaqtyń ólmes, óshpes baba sóziniń altyn zerli bir ushtyǵyn urpaq qolyna ustatyp ketkendei.
«Qazaqfilm» kinostýdiiasy osy ýaqytqa deiin ultymyzdyń ótken-ketken uly tulǵalary týraly talai kórkem film túsirdi. Amangeldi, Abai, Jambyldan bastap Mahambet, Mustafaǵa deiin tarihi tulǵalardyń tutastai galereiasy jasaldy. Árine, ár júirik áline qarai shabady, olardyń deńgei-dárejesi árqily ekeni belgili. Taiaýda ǵana tusaýy kesilip, kórermen qazylyǵyna jol tartqan Doshannyń «Qunanbaiy» solardyń qai-qaisynan da moiyny ozyq, talǵam biiginen shyǵatyn tolymdy týyndy desek, asyra baǵalaǵandyq bola qoimas.
Turysbek Sáýketaev
"Juldyz" jýrnaly
