Kollaj: egemen.kz
18 sáýir – Halyqaralyq eskertkishter men tarihi oryndar kúni. Álemniń 122 elindegi 800-ge jýyq tarihi-mádeni qundylyq IýNESKO tizimine engizilgen. Al Qazaqstanda ulttyq qundylyq sanalatyn 25 myńnan asa tarihi-mádeni eskertkish bar, dep jazady Ult.kz.
Qazaqstanda tarihi oryndar men eskertkishi kóp aimaqtyń biri – Mańǵystaý oblysy. «Mańǵystaý memlekettik tarihi-mádeni qoryǵynyń» direktory Nurlan Qulbaevtyń aitýynsha, qazir Mańǵystaý oblysy boiynsha 590 tarih jáne mádeniet eskertkishi memlekettik tizimge engizilgen, onyń ishinde 20 eskertkishtiń respýblikalyq mańyzy bar. Olar 350 arheologiialyq nysan: tas dáýiri eldi mekenderiniń oryndary, qola jáne temir dáýiriniń dini-qabirleý keshenderi, ortaǵasyrlyq Uly Jibek jolyndaǵy qalalar, bekinister, kerýen-sarailar, sondai-aq úlken-kishi sáýlet týyndylary shoǵyrlanǵan 176 ansambldi keshen men 64 sáýlet jáne qala qurylysynyń eskertkishi. Buǵan qosa 900-ge jýyq tarihi-mádeni mura obektisi aldyn ala esepke alý tizimine engizilgen. Sondai-aq, Nurlan Qulbaev arheologiialyq tastardaǵy kóne jazýlardy oqityn birden bir maman.
Foto: Nurlan Qulbaevtyń jeke muraǵatynan
«6-synypta aýyldyń moldasynan áptiek (arab grammatikasy boiynsha álippe) oqyp-úirengenmin. Odan ári ózim kitaptardan oqyp, bilimimdi jetildirip otyramyn. Keiin 2006 jyly osy Mańǵystaý memlekettik tarihi-mádeni qoryǵyna maman bolyp kelip, eskertkishter men qulpytastardaǵy arab grafikalyq jazýlardy oqyp, tájiribe júzinde de qoldanyp, aýdarma jasai bastadym.
Epigrafikalyq jazbalardy jaryqqa shyǵarý, ásirese qulpytas jazbalaryn jariialaý árqashan da mańyzdy. Bul jumystardyń bir maqsaty – mundaǵy málimet ata-babalarymyzdyń áleýmettik bailanysy men mádenieti týraly túsinigimizdi baiyta túsedi. Epigrafikalyq derekkózderi arasynda epitafiialar ózindik artyqshylyqtarymen erekshelenedi. Olar tas sheberleriniń esimin, sondai-aq eskertkishtiń salyný ýaqytyn anyqtaýǵa múmkindik beredi, qabirdiń iesi týraly naqty málimetter jetkizedi, ómir súrgen jyldary, mekeni, shyǵý tegi, shejiresi, tulǵanyń basqa da ómirbaiandyq tarihy, tarihi oqiǵalarǵa qatysy týraly biregei málimetterdi qamtidy», – deidi Nurlan Abyzuly.
Otyrar memlekettik arheologiialyq mýzei-qoryǵy – elimizdiń tarihi-mádeni murasyn tanytýda mańyzdy ról atqaratyn iri mádeni mekemelerdiń biri. Jyl ótken saiyn bul mekemege kelýshiler sany artyp keledi. Máselen, mýzei-qoryqtyń ekspozitsiialyq zaly men arheologiialyq nysanyna jyl saiyn 500 myńǵa jýyq adam kelse, onyń ishinde 10 myńnan astamy – sheteldik týrist.
Foto: Qýanysh Shohaevtyń jeke muraǵatynan
«Mýzei-qoryq aimaǵyndaǵy negizgi arheologiialyq nysandar – Otyrar tóbe, Arystan bab kesenesi siiaqty tarihi oryndar týristik marshrýttarǵa engizilgen. Elimiz boiynsha negizinen, Shymkent jáne Túrkistan qalalarynan, sondai-aq Almaty, Astana, Qaraǵandy, Pavlodar siiaqty iri qalalardan kelýshiler sany basym. Túrkistan oblysynyń tarihi-týristik áleýeti joǵary bolǵandyqtan, óńirge kelgen qonaqtyń kópshiligi mindetti túrde Otyrarǵa soǵyp, kóne qalanyń ornyn, mýzei jádigerlerin jáne Arystan bab kesenesi sekildi mádeni-rýhani nysandardy aralaidy.
Sheteldik týrister arasynda Eýropa elderinen – Frantsiia, Germaniia, Italiia jáne Niderlandtan keletin qonaqtar erekshe qyzyǵýshylyq tanytady. Sonymen qatar Aziia memleketterinen – Japoniia, Ońtústik Koreia, Qytai jáne Túrkiiadan kelýshiler de jyl saiyn artyp keledi. Bul elderden kelgen saiahatshylar Otyrar órkenietiniń bai tarihyna, arheologiialyq eskertkishterge, Shyǵystyń áigili oishyly Ábý Nasyr ál-Farabidiń týǵan jerine airyqsha mán beredi», – deidi Qýanysh Shohaev.
Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologiia institýtynyń Astana filialy direktory Ázilhan Tájekeevtiń aitýynsha, tarihymyz ben eskertkishimizdi saqtap qalý máselesi de ózekti. Alaida arheolog mamandardyń jetispeýshiligi jasyryn emes.
Foto: zakon.kz
« Elimizde eskertkishter óte kóp. Jyl saiyn arheologiialyq barlaý barysynda qanshama eskertkish tabylady. Sondyqtan qazir eskertkishterdiń naqty tizimin shyǵarý múmkin emes, ol únemi ózgerip otyrady. Keibir eskertkish tizimnen qysqarady, sebebi olardy qum basyp qalý qaýpi zor. Qazir jer igerý óte qarqyndy júrip jatyr. Jol salý, ártúrli gaz-munai, elektr jelilerin tartý, sonymen qatar egistik alqaptary men jaiylym alqaptarynyń igerilýi eskertkishterdi joiatyn sebepterdiń birine ainalǵan. Al arheolog-etnolog degen mamandy Qazaqstan boiynsha tórt-aq oqý orny daiyndaidy eken. Demek, maman da tapshy. Kásibi arheologterdiń sany az. Bul da sheshilýi tiis máseleniń biri», – deidi Ázilhan Tájekeev.
Aqbota Musabekqyzy
