كوللاج: egemen.kz
18 سەۋٸر – حالىقارالىق ەسكەرتكٸشتەر مەن تاريحي ورىندار كٷنٸ. ەلەمنٸڭ 122 ەلٸندەگٸ 800-گە جۋىق تاريحي-مەدەني قۇندىلىق يۋنەسكو تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن. ال قازاقستاندا ۇلتتىق قۇندىلىق سانالاتىن 25 مىڭنان اسا تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸش بار, دەپ جازادى Ult.kz.
قازاقستاندا تاريحي ورىندار مەن ەسكەرتكٸشٸ كٶپ ايماقتىڭ بٸرٸ – ماڭعىستاۋ وبلىسى. «ماڭعىستاۋ مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىعىنىڭ» ديرەكتورى نۇرلان قۇلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازٸر ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا 590 تاريح جەنە مەدەنيەت ەسكەرتكiشٸ مەملەكەتتiك تٸزٸمگە ەنگٸزٸلگەن, ونىڭ iشiندە 20 ەسكەرتكٸشتٸڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار. ولار 350 ارحەولوگييالىق نىسان: تاس دەۋiرi ەلدi مەكەندەرiنiڭ ورىندارى, قولا جەنە تەمiر دەۋiرiنiڭ دiني-قابiرلەۋ كەشەندەرi, ورتاعاسىرلىق ۇلى جiبەك جولىنداعى قالالار, بەكٸنٸستەر, كەرۋەن-سارايلار, سونداي-اق ٷلكەن-كٸشٸ سەۋلەت تۋىندىلارى شوعىرلانعان 176 انسامبلدٸ كەشەن مەن 64 سەۋلەت جەنە قالا قۇرىلىسىنىڭ ەسكەرتكٸشٸ. بۇعان قوسا 900-گە جۋىق تاريحي-مەدەني مۇرا وبەكتٸسٸ الدىن الا ەسەپكە الۋ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن. سونداي-اق, نۇرلان قۇلباەۆ ارحەولوگييالىق تاستارداعى كٶنە جازۋلاردى وقيتىن بٸردەن بٸر مامان.
فوتو: نۇرلان قۇلباەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«6-سىنىپتا اۋىلدىڭ مولداسىنان ەپتيەك (اراب گرامماتيكاسى بويىنشا ەلٸپپە) وقىپ-ٷيرەنگەنمٸن. ودان ەرٸ ٶزٸم كٸتاپتاردان وقىپ, بٸلٸمٸمدٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرامىن. كەيٸن 2006 جىلى وسى ماڭعىستاۋ مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىعىنا مامان بولىپ كەلٸپ, ەسكەرتكٸشتەر مەن قۇلپىتاستارداعى اراب گرافيكالىق جازۋلاردى وقىپ, تەجٸريبە جٷزٸندە دە قولدانىپ, اۋدارما جاساي باستادىم.
ەپيگرافيكالىق جازبالاردى جارىققا شىعارۋ, ەسٸرەسە قۇلپىتاس جازبالارىن جارييالاۋ ەرقاشان دا ماڭىزدى. بۇل جۇمىستاردىڭ بٸر ماقساتى – مۇنداعى مەلٸمەت اتا-بابالارىمىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك بايلانىسى مەن مەدەنيەتٸ تۋرالى تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ بايىتا تٷسەدٸ. ەپيگرافيكالىق دەرەككٶزدەرٸ اراسىندا ەپيتافييالار ٶزٸندٸك ارتىقشىلىقتارىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ولار تاس شەبەرلەرٸنٸڭ ەسٸمٸن, سونداي-اق ەسكەرتكٸشتٸڭ سالىنۋ ۋاقىتىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, قابٸردٸڭ يەسٸ تۋرالى ناقتى مەلٸمەتتەر جەتكٸزەدٸ, ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى, مەكەنٸ, شىعۋ تەگٸ, شەجٸرەسٸ, تۇلعانىڭ باسقا دا ٶمٸرباياندىق تاريحى, تاريحي وقيعالارعا قاتىسى تۋرالى بٸرەگەي مەلٸمەتتەردٸ قامتيدى», – دەيدٸ نۇرلان ابىزۇلى.
وتىرار مەملەكەتتٸك ارحەولوگييالىق مۋزەي-قورىعى – ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي-مەدەني مۇراسىن تانىتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن ٸرٸ مەدەني مەكەمەلەردٸڭ بٸرٸ. جىل ٶتكەن سايىن بۇل مەكەمەگە كەلۋشٸلەر سانى ارتىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, مۋزەي-قورىقتىڭ ەكسپوزيتسييالىق زالى مەن ارحەولوگييالىق نىسانىنا جىل سايىن 500 مىڭعا جۋىق ادام كەلسە, ونىڭ ٸشٸندە 10 مىڭنان استامى – شەتەلدٸك تۋريست.
فوتو: قۋانىش شوحاەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«مۋزەي-قورىق ايماعىنداعى نەگٸزگٸ ارحەولوگييالىق نىساندار – وتىرار تٶبە, ارىستان باب كەسەنەسٸ سيياقتى تاريحي ورىندار تۋريستٸك مارشرۋتتارعا ەنگٸزٸلگەن. ەلٸمٸز بويىنشا نەگٸزٸنەن, شىمكەنت جەنە تٷركٸستان قالالارىنان, سونداي-اق الماتى, استانا, قاراعاندى, پاۆلودار سيياقتى ٸرٸ قالالاردان كەلۋشٸلەر سانى باسىم. تٷركٸستان وبلىسىنىڭ تاريحي-تۋريستٸك ەلەۋەتٸ جوعارى بولعاندىقتان, ٶڭٸرگە كەلگەن قوناقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ مٸندەتتٸ تٷردە وتىرارعا سوعىپ, كٶنە قالانىڭ ورنىن, مۋزەي جەدٸگەرلەرٸن جەنە ارىستان باب كەسەنەسٸ سەكٸلدٸ مەدەني-رۋحاني نىسانداردى ارالايدى.
شەتەلدٸك تۋريستەر اراسىندا ەۋروپا ەلدەرٸنەن – فرانتسييا, گەرمانييا, يتالييا جەنە نيدەرلاندتان كەلەتٸن قوناقتار ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. سونىمەن قاتار ازييا مەملەكەتتەرٸنەن – جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, قىتاي جەنە تٷركييادان كەلۋشٸلەر دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بۇل ەلدەردەن كەلگەن ساياحاتشىلار وتىرار ٶركەنيەتٸنٸڭ باي تاريحىنا, ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەرگە, شىعىستىڭ ەيگٸلٸ ويشىلى ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ تۋعان جەرٸنە ايرىقشا مەن بەرەدٸ», – دەيدٸ قۋانىش شوحاەۆ.
ە.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ استانا فيليالى ديرەكتورى ەزٸلحان تەجەكەەۆتٸڭ ايتۋىنشا, تاريحىمىز بەن ەسكەرتكٸشٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋ مەسەلەسٸ دە ٶزەكتٸ. الايدا ارحەولوگ مامانداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جاسىرىن ەمەس.
فوتو: zakon.kz
« ەلٸمٸزدە ەسكەرتكٸشتەر ٶتە كٶپ. جىل سايىن ارحەولوگييالىق بارلاۋ بارىسىندا قانشاما ەسكەرتكٸش تابىلادى. سوندىقتان قازٸر ەسكەرتكٸشتەردٸڭ ناقتى تٸزٸمٸن شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس, ول ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى. كەيبٸر ەسكەرتكٸش تٸزٸمنەن قىسقارادى, سەبەبٸ ولاردى قۇم باسىپ قالۋ قاۋپٸ زور. قازٸر جەر يگەرۋ ٶتە قارقىندى جٷرٸپ جاتىر. جول سالۋ, ەرتٷرلٸ گاز-مۇناي, ەلەكتر جەلٸلەرٸن تارتۋ, سونىمەن قاتار ەگٸستٸك القاپتارى مەن جايىلىم القاپتارىنىڭ يگەرٸلۋٸ ەسكەرتكٸشتەردٸ جوياتىن سەبەپتەردٸڭ بٸرٸنە اينالعان. ال ارحەولوگ-ەتنولوگ دەگەن ماماندى قازاقستان بويىنشا تٶرت-اق وقۋ ورنى دايىندايدى ەكەن. دەمەك, مامان دا تاپشى. كەسٸبي ارحەولوگتەردٸڭ سانى از. بۇل دا شەشٸلۋٸ تيٸس مەسەلەنٸڭ بٸرٸ», – دەيدٸ ەزٸلحان تەجەكەەۆ.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
