ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولۋىنا وراي
گازەت كەيدە تۇتاس بٸر دەۋٸردٸڭ ٷنٸن جەتكٸزەدٸ. ونىڭ بەتتەرٸندە سول زاماننىڭ الاڭداۋى, ٷمٸتٸ مەن ارمانى ساقتالادى. 1913 جىلى ورىنبوردا جارىق كٶرگەن «قازاق» گازەتٸنٸڭ بەتتەرٸنەن حالقىنىڭ ەرتەڭٸنە الاڭداعان ازاماتتاردىڭ بەينەسٸ كٶرٸنەدٸ. سولاردىڭ بٸرٸ – الاش قايراتكەرٸ, عالىم, پۋبليتسيست ەليحان بٶكەيحانوۆ. تۋعانىنا 160 جىل تولعان تۇلعانى تەك ساياسي قايراتكەر ەمەس, ەلدٸڭ مۇڭىن قالامىمەن ايتقان جۋرناليست رەتٸندە دە تانۋ ماڭىزدى. ول ٷشٸن گازەت – جاي حابار تاراتاتىن قاعاز ەمەس, جۇرتپەن اشىق سٶيلەسۋدٸڭ جولى ەدٸ.
«قازاق» گازەتٸ قازاق حالقىنىڭ ٶز داۋىسىن ٶز تٸلٸندە ايتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن باسىلىم. سول كەزدە حالىق جەر مەسەلەسٸ, كەدەيلٸك, بٸلٸمنٸڭ تاپشىلىعى سيياقتى قيىندىقتارعا تاپ بولعان. وسىنداي جاعدايدا گازەت حالىقتىڭ كٶزٸن اشىپ, ويىن وياتاتىن قۇرالعا اينالدى. قايرات ساقتىڭ «ۇلتتىق سانا ۇيىتقىسى» ەڭبەگٸندە «قازاق» گازەتٸنٸڭ اينالاسىنا جينالعان قالامگەرلەر, ونى شىعارۋعا كٶمەكتەسكەن ازاماتتار مەن قارجى مەسەلەسٸ قاراستىرىلادى. بٸر گازەتتٸڭ ارتىندا كٶپ ادامنىڭ ەڭبەگٸ تۇرعانى وسىدان كٶرٸنەدٸ. اعارتۋشى, تٸل بٸلگٸرٸ, الاش قايراتكەرٸ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ رەداكتورلىعى, اقىن, پۋبليتسيست مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى مەن الاش قايراتكەرٸ, عالىم ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ قالامگەرلٸك قىزمەتٸ ەلگە ورتاق سٶز ايتۋعا جول اشتى . گازەت جەر, وقۋ-اعارتۋ, تٸل, ەل باسقارۋ سيياقتى حالىق ٶمٸرٸنە تٸكەلەي قاتىستى مەسەلەلەردٸ كٶتەردٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور قايىرجان بەكحوجيننٸڭ «قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ دامۋ جولدارى» كٸتابىندا 1862–1917 جىلدار ارالىعىندا قازاق تٸلٸندە نەبەرٸ 270 كٸتاپ شىققانى جازىلعان . بٷگٸنگٸ وقىرمانعا بۇل سان از كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. قازٸر جاڭالىقتى تەلەفوننان, ينتەرنەتتەن وڭاي تاۋىپ الۋعا بولادى. ال سول كەزدە انا تٸلٸندەگٸ كٸتاپ پەن گازەت تاپشى بولعان. سوندىقتان ەر باسىلىمنىڭ قانشالىقتى قىمبات ەكەنٸن ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. «قازاق» گازەتٸنٸڭ جارىق كٶرۋٸ حالىقتىڭ ٶز مەسەلەسٸن ٶز تٸلٸندە تالقىلاۋىنا جاسالعان باتىل قادام بولدى. گازەت قازاق بالاسىنا «سەن دە ويلايسىڭ, سەن دە سٶيلەيسٸڭ, سەنٸڭ دە ەلٸڭە قاتىسى بار» دەگەن سەنٸم بەردٸ. گازەتتٸڭ تٸلٸ حالىققا تٷسٸنٸكتٸ, جاندى بولدى. وسى قاسيەت ونى حالىقتىڭ جٷرەگٸنە جاقىنداتقان.
ەليحان بٶكەيحانوۆ «قىر بالاسى», «تٷرٸك بالاسى» دەگەن بٷركەنشٸك ەسٸمدەرمەن جازعانى بەلگٸلٸ. «قىر بالاسى» دەگەن اتتىڭ ٶزٸ-اق ونىڭ حالىققا جاقىندىعىن كٶرسەتەدٸ. ول بٸلٸم العان, قالادا جٷرگەن ادام بولسا دا, جادىندا ەرقاشان دالانىڭ, اۋىلدىڭ مۇڭى جاتقان. ونىڭ «قازاقتىڭ تاريحى» ماقالاسىنداعى «قييامەتكە شەيٸن قازاق قازاق بولىپ جاساماق» دەگەن سٶزٸ بٷگٸن دە ويلاندىرادى . بۇل – جاي اتاۋ تۋرالى سٶز ەمەس. ول ٶز تاريحىڭدى بٸلۋگە, تٸلٸڭدٸ قۇرمەتتەۋگە, ۇلت بولىپ قالۋعا شاقىرادى.
الاش قايراتكەرٸنٸڭ ماقالالارىنداعى تاعى بٸر ەرەكشەلٸك – ناقتىلىق. ول حالىقتى بوس سٶزبەن جۇباتپادى, دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ سٶيلەدٸ. جەر جايىنداعى ماقالاسىندا 1906–1912 جىلدارى قازاق پايدالانىپ وتىرعان التى ميلليون دەسياتينادان استام جەر قونىستانۋشىلارعا بەرٸلگەنٸ جازىلعان . بۇل – قۇر سان ەمەس, ونىڭ ار جاعىندا اۋىلداردىڭ تٸرشٸلٸگٸ مەن تالاي وتباسىنىڭ تاعدىرى تۇر. جەرٸنەن ايىرىلعان حالىقتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن ەليحان جاقسى تٷسٸنگەن. سوندىقتان ونىڭ ەر ماقالاسىندا حالىقتىڭ بولاشاعىنا دەگەن الاڭداۋ سەزٸلەدٸ.
ەليحان بٶكەيحانوۆ گازەتتٸڭ تاعدىرىن ەل ٸسٸنەن بٶلە قارامادى. 1913 جىلعى «ۇرى تييۋ» ماقالاسىندا ول «ازامات» سەرٸكتٸگٸن قۇرىپ, گازەتتٸ جۇرت بولىپ قولداۋدى ۇسىندى . دەمەك, ول مەسەلەنٸ ايتىپ قانا قويماي, ونى شەشۋدٸڭ جولىن دا ٸزدەدٸ. سول كەزدە بٸر گازەت ٷشٸن ادامداردىڭ بٸرٸگٸپ قارجى جيناۋى ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك بولعان. ولار گازەتتٸ تەك وقىپ قويماي, ونىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە ٶز ٷلەستەرٸن قوستى.
ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ بٷگٸنگٸ جاستارعا بەرەتٸن ٶنەگەسٸ – ٶز ەلٸنٸڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قاراماۋ. ول جاستاردى بٸلٸمنٸڭ, تٸلدٸڭ, تاريحتىڭ قۇندىلىعىن تٷسٸنۋگە شاقىردى. قازٸرگٸ جاس ۇرپاق اقپاراتتى كٶپ وقيدى, بٸراق ونىڭ قاينار كٶزٸنە, شىنايىلىعىنا, قوعام ٷشٸن ماڭىزىنا وي جٷگٸرتپەيدٸ. ال ەليحان بٶكەيحان ٶنەگەسٸ – اقپاراتتى تۇتىنۋ عانا ەمەس, ونىڭ ارتىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنۋ. ادام ٶز سٶزٸنە جاۋاپتى بولۋى, ەل مٷددەسٸن جەكە مٷددەسٸنەن جوعارى قويۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار, ەليحان بٶكەيحانوۆ ٶمٸرٸ جاستارعا بٸلٸم مەن ەڭبەكتٸڭ ماڭىزىن كٶرسەتەدٸ. ول تەك ايتقان ەمەس, ٶز ٸسٸمەن دە ٷلگٸ بولعان. عىلىممەن اينالىسىپ, قوعامدىق قىزمەت اتقارىپ, گازەت بەتٸندە حالىق مٷددەسٸن قورعاعان. بۇل – بٷگٸنگٸ جاستار ٷشٸن ٷلكەن ساباق. جاستار تەك ساباق وقىپ قويماي, ٶز ورتاسىنداعى مەسەلەلەرگە بەلسەندٸ قاراپ, شەشٸم ٸزدەي بٸلۋگە تيٸس. ەليحاننىڭ جولى ونىڭ دەلەلٸ.
«قازاق» گازەتٸ مەن ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ قالدىرعان مۇراسى – ەل مٷددەسٸن سٶزبەن عانا ەمەس, ٸسپەن دە قورعاۋ. سٶز – ٷلكەن كٷش. ول ادامدى وياتادى, حالىقتى بٸرٸكتٸرەدٸ. ەليحان بٶكەيحانوۆ وسى كٷشتٸ دۇرىس پايدالانا بٸلگەن تۇلعا. بٷگٸن «قازاق» گازەتٸنٸڭ بەتتەرٸنەن تەك تاريحي دەرەك قانا كٶرٸنبەيدٸ. وندا ٶز ەلٸنٸڭ تاعدىرىن ويلاعان ادامداردىڭ داۋىسى ەستٸلەدٸ. سوندىقتان «قازاق» گازەتٸ – ٶتكەننٸڭ جازباسى عانا ەمەس, بٷگٸنگٸ ۇرپاققا باعىت سٸلتەگەن رۋحاني مۇرا.
تۋلەگەن ارايلىم
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 1-كۋرس ستۋدەنتٸ
عىلىمي جەتەكشٸ: فيل.ع.ك., پروفەسسور جاقسىلىقباەۆا ريمما
