Álihan Bókeihanovtyń týǵanyna 160 jyl tolýyna orai
Gazet keide tutas bir dáýirdiń únin jetkizedi. Onyń betterinde sol zamannyń alańdaýy, úmiti men armany saqtalady. 1913 jyly Orynborda jaryq kórgen «Qazaq» gazetiniń betterinen halqynyń erteńine alańdaǵan azamattardyń beinesi kórinedi. Solardyń biri – Alash qairatkeri, ǵalym, pýblitsist Álihan Bókeihanov. Týǵanyna 160 jyl tolǵan tulǵany tek saiasi qairatker emes, eldiń muńyn qalamymen aitqan jýrnalist retinde de taný mańyzdy. Ol úshin gazet – jai habar taratatyn qaǵaz emes, jurtpen ashyq sóilesýdiń joly edi.
«Qazaq» gazeti qazaq halqynyń óz daýysyn óz tilinde aitýyna múmkindik bergen basylym. Sol kezde halyq jer máselesi, kedeilik, bilimniń tapshylyǵy siiaqty qiyndyqtarǵa tap bolǵan. Osyndai jaǵdaida gazet halyqtyń kózin ashyp, oiyn oiatatyn quralǵa ainaldy. Qairat Saqtyń «Ulttyq sana uiytqysy» eńbeginde «Qazaq» gazetiniń ainalasyna jinalǵan qalamgerler, ony shyǵarýǵa kómektesken azamattar men qarjy máselesi qarastyrylady. Bir gazettiń artynda kóp adamnyń eńbegi turǵany osydan kórinedi. Aǵartýshy, til bilgiri, Alash qairatkeri Ahmet Baitursynulynyń redaktorlyǵy, aqyn, pýblitsist Mirjaqyp Dýlatuly men Alash qairatkeri, ǵalym Álihan Bókeihanovtyń qalamgerlik qyzmeti elge ortaq sóz aitýǵa jol ashty . Gazet jer, oqý-aǵartý, til, el basqarý siiaqty halyq ómirine tikelei qatysty máselelerdi kóterdi.
Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek sińirgen qairatkeri, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor Qaiyrjan Bekhojinniń «Qazaq baspasóziniń damý joldary» kitabynda 1862–1917 jyldar aralyǵynda qazaq tilinde nebári 270 kitap shyqqany jazylǵan . Búgingi oqyrmanǵa bul san az kórinýi múmkin. Qazir jańalyqty telefonnan, internetten ońai taýyp alýǵa bolady. Al sol kezde ana tilindegi kitap pen gazet tapshy bolǵan. Sondyqtan ár basylymnyń qanshalyqty qymbat ekenin elestetý qiyn emes. «Qazaq» gazetiniń jaryq kórýi halyqtyń óz máselesin óz tilinde talqylaýyna jasalǵan batyl qadam boldy. Gazet qazaq balasyna «sen de oilaisyń, sen de sóileisiń, seniń de elińe qatysy bar» degen senim berdi. Gazettiń tili halyqqa túsinikti, jandy boldy. Osy qasiet ony halyqtyń júregine jaqyndatqan.
Álihan Bókeihanov «Qyr balasy», «Túrik balasy» degen búrkenshik esimdermen jazǵany belgili. «Qyr balasy» degen attyń ózi-aq onyń halyqqa jaqyndyǵyn kórsetedi. Ol bilim alǵan, qalada júrgen adam bolsa da, jadynda árqashan dalanyń, aýyldyń muńy jatqan. Onyń «Qazaqtyń tarihy» maqalasyndaǵy «Qiiametke sheiin qazaq qazaq bolyp jasamaq» degen sózi búgin de oilandyrady . Bul – jai ataý týraly sóz emes. Ol óz tarihyńdy bilýge, tilińdi qurmetteýge, ult bolyp qalýǵa shaqyrady.
Alash qairatkeriniń maqalalaryndaǵy taǵy bir erekshelik – naqtylyq. Ol halyqty bos sózben jubatpady, derekterge súienip sóiledi. Jer jaiyndaǵy maqalasynda 1906–1912 jyldary qazaq paidalanyp otyrǵan alty million desiatinadan astam jer qonystanýshylarǵa berilgeni jazylǵan . Bul – qur san emes, onyń ar jaǵynda aýyldardyń tirshiligi men talai otbasynyń taǵdyry tur. Jerinen aiyrylǵan halyqtyń kóńil-kúiin Álihan jaqsy túsingen. Sondyqtan onyń ár maqalasynda halyqtyń bolashaǵyna degen alańdaý seziledi.
Álihan Bókeihanov gazettiń taǵdyryn el isinen bóle qaramady. 1913 jylǵy «Ury tiiý» maqalasynda ol «Azamat» seriktigin quryp, gazetti jurt bolyp qoldaýdy usyndy . Demek, ol máseleni aityp qana qoimai, ony sheshýdiń jolyn da izdedi. Sol kezde bir gazet úshin adamdardyń birigip qarjy jinaýy úlken jaýapkershilik bolǵan. Olar gazetti tek oqyp qoimai, onyń ómir súrýine óz úlesterin qosty.
Álihan Bókeihanovtyń búgingi jastarǵa beretin ónegesi – óz eliniń taǵdyryna nemquraily qaramaý. Ol jastardy bilimniń, tildiń, tarihtyń qundylyǵyn túsinýge shaqyrdy. Qazirgi jas urpaq aqparatty kóp oqidy, biraq onyń qainar kózine, shynaiylyǵyna, qoǵam úshin mańyzyna oi júgirtpeidi. Al Álihan Bókeihan ónegesi – aqparatty tutyný ǵana emes, onyń artyndaǵy jaýapkershilikti seziný. Adam óz sózine jaýapty bolýy, el múddesin jeke múddesinen joǵary qoiýy kerek.
Sonymen qatar, Álihan Bókeihanov ómiri jastarǵa bilim men eńbektiń mańyzyn kórsetedi. Ol tek aitqan emes, óz isimen de úlgi bolǵan. Ǵylymmen ainalysyp, qoǵamdyq qyzmet atqaryp, gazet betinde halyq múddesin qorǵaǵan. Bul – búgingi jastar úshin úlken sabaq. Jastar tek sabaq oqyp qoimai, óz ortasyndaǵy máselelerge belsendi qarap, sheshim izdei bilýge tiis. Álihannyń joly onyń dáleli.
«Qazaq» gazeti men Álihan Bókeihanovtyń qaldyrǵan murasy – el múddesin sózben ǵana emes, ispen de qorǵaý. Sóz – úlken kúsh. Ol adamdy oiatady, halyqty biriktiredi. Álihan Bókeihanov osy kúshti durys paidalana bilgen tulǵa. Búgin «Qazaq» gazetiniń betterinen tek tarihi derek qana kórinbeidi. Onda óz eliniń taǵdyryn oilaǵan adamdardyń daýysy estiledi. Sondyqtan «Qazaq» gazeti – ótkenniń jazbasy ǵana emes, búgingi urpaqqa baǵyt siltegen rýhani mura.
Týlegen Arailym
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń 1-kýrs stýdenti
Ǵylymi jetekshi: fil.ǵ.k., professor Jaqsylyqbaeva Rimma
