.jpg)
Jýyrda Zeinolla Sánik atyndaǵy mádeniet qorynyń demeýshiligimen Almaty qalasynda aqyn, jýrnalist Dúisenáli Álimaqynnyń «Amerika ashqan qazaqtar» atty kitaby jaryq kórdi, dep habarlaidy Ult.kz. Bul eńbekke jas zertteýshi D.Álimaqynnyń «Bolashaq» baǵdarlamasy aiasynda AQSh-tyń Djordj Vashington ýniversitetinde júrgizgen zertteýleri engen.
Avtor bir jyl boiy AQSh Kongresiniń kitaphanasy, Gelman, Shekspir, Lýzer Kiń atyndaǵy qalalyq kitaphanada otyryp, ultymyzdyń tarihy men mádenietine qatysty derekterdi izdedi. Sonyń nátijesinde Pittsbýrg, Amerika, Niý-Iork, Djordjtaýn ýniversiteti syndy úlken oqý oryndarynyń ǵylymi kitaphanalarynda saqtalǵan eńbekterden qazaqqa qatysty derekterdi osy kitapqa toptastyrǵan.
AQSh-ta jazylyp, Almatyda jaryq kórgen bul zertteý eńbegi jýyrda ǵana Abai oblysynyń ákimi bolyp taǵaiyndalǵan Berik Ýálidiń (Qazaqstan Prezidentiniń keńesshisi – Prezidenttiń Baspasóz hatshysy bolyp turǵan kezinde) alǵy sózimen ashylypty.
B.Ýáli Amerikadaǵy aǵylshyn nusqadaǵy derekterdi qazaqsha sóiletken Dúisenáli Álimaqynnyń bul kitabyndaǵy árbir derek biz úshin asa qundy ekenin jetkizgen.
«Qazaqtyń bai tarihy men mádenieti týraly qundy derekter álemniń túkpir-túkpirindegi arhivterde saqtalǵan. Alaida bizge keibir qundy derekterdiń muhittyń arǵy jaǵyndaǵy alyp Amerika arhivinde jatqany – ultymyzdyń ǵajaiyp bai mádenietiniń Batys álemine de tanys bolǵany dep túsinemiz. Babalarymyz mekendegen ulan-ǵaiyr dalaǵa kim kelip, kim ketpedi?.. Olar kezimen kórgenin kólemdi kitap etip jazyp, jumyr jerdiń betinde ushqan qustyń qanaty talatyn baitaq dalada qazaq deitin halyq bar ekenin shet jurt oqyrmanyna tanystyrdy.
Jas zertteýshi Dúisenáli Álimaqynnyń «Amerika ashqan qazaqtar» atty bul jinaǵy kezinde biz týraly tom-tom kitap jazǵan Batys saiahatshylary men ǵalymdarynyń kitaptaryndaǵy halqymyzǵa qatysty derekterdi bir arnaǵa toptastyryp, júielegen eńbek. Jas zertteýshiniń bul kitabyndaǵy árbir derek biz úshin asa qundy», – deidi Berik Ýáli.
Avtordyń AQSh professorlary aldynda "Amerika arhivterindegi qazaqqa qatysty derekter" taqyrybynda baiandama jasap turǵan sáti. Foto: Dúisenáli Álimaqynnyń jeke muraǵatynan
«Amerika ashqan qazaqtar» kitaby týraly qyrǵyz eliniń Halyq jazýshysy, TURKSOY Halyqaralyq uiymynyń Bas hatshysy Sultan Raev ta óz baǵasyn berip, jyly lebizin arnapty.
«Bul kitaptyń biz úshin maǵynasy men máni zor. Amerika arhivterindegi qazaq baýyrlarymyzǵa qatysty derekterdi bir jerge toptastyryp, oqyrmanǵa usynǵan avtordyń osy eńbegi baǵalaýǵa turarlyq», – deidi S.Raev.
Al kitap avtorynyń AQSh-taǵy jetekshisi, Djordj Vashington ýniversitetiniń professory Piter Rollberg te aǵynan jarylyp, shákirtin qazaq halqyna qatysty tyń taqyrypta júieli izdengen alǵashqy zertteýshi depti.
«Dúisenáli Álimaqynnyń Vashingtondaǵy ýaqytynda tyń zertteýler júrgizgenine kýá boldym. Ol qysqa ǵana ýaqyt ishinde AQSh pen Qazaqstannyń mádeni bailanysynyń tarihyn tyń derekter arqyly zerttedi. Tipti ony osynda kelip atalǵan taqyrypta júieli izdengen alǵashqy zertteýshi desek artyq emes. Nátijesinde, ol qazaq jerine arnaiy saparmen barǵan saiahatshylar men ǵalymdar jazyp qaldyrǵan sirek jáne qundy derekterdi oqyrmanǵa usynyp otyr. Onyń bul izdenisi eki eldegi oqyrmandar úshin baǵaly bolatyny sózsiz», – deidi Rollberg myrza.
Jalpy, ultymyzdyń tól ataýy kezinde keńestik júieniń saiasi saldarynan tarihi eńbekterdiń, zertteýlerdiń derligine jýyǵynda «qyrǵyz» dep atalǵany málim. Alaida shynaiy tarihty altyn árippen jazýda óz icine adaldyq tanytqan ǵalymdar da boldy. «Amerika ashqan qazaqtar» kitabyn paraqtap otyryp, osyǵan kóz jetkizdik. Aitalyq professor Jiýl Brosherel 1902 jyly «Shotlandiia geografiialyq qoǵamy» jýrnalynda jariialaǵan maqalasynda halqymyzdy óz ataýymen kórsetedi. Al aǵylshyn qalamgeri Demetriýs Charlz De Kavana Boýlgerdiń 1880 jyly jaryq kórgen kitabynda Eset Kótibarulyna bir taraýdy arnaýy tegin emes. Kitapta osy sekildi tyń ári qundy derekter kóp kezdesedi. Ásirese, Batys ǵalymdary ultymyzdyń kiim-keshek mádenietine den qoiyp, sol kezdegi qazaq qoǵamyn beineleitin sýretterdiń bolýy da shyn máninde qýanarlyq jait.
Bul kitaptyń taǵy bir ereksheligi, bul eńbekke engen keibir fotosýretter elimizdiń arhivinde saqtalmaǵan. Máselen Jambyl Jabaev pen kombain tizgindegen qazaq kyzynyń sýreti osy sózimizge dálel. Budan shyǵar qorytyndy – bizdiń tól tarihymyzdyń ashylmaǵan paraqtary áli de kóp ekenin ańǵaramyz.
Qysqasy, zertteýshiniń bul eńbegindegi ulttyq tarihymyzǵa qatysty derekter ótkenimizge tyń kózqaraspen qarap, ult retindegi bolmysymyzdy tereńirek tanyta túseri haq.
Osylaisha, kitap avtory Vashington kitaphanalaryn tynbai aralap, kóz maiyn taýysyp, alpaýyt Amerikanyń arhivterindegi qazaqqa qatysty derekterdi jinaqtaý arqyly elimizdiń rýhani qorjynyn tolyqtyrýǵa qomaqty úles qosa aldy. Bir sózben aitqanda bul zertteý eńbegi tarihymyz ben mádenietimizdiń keshegi kúngi kelbetin búgingi urpaǵymyzǵa uqtyrýǵa arnalǵan biregei týyndy.
Avtordyń óziniń aitýynsha, bul taqyryppen ol 2018 jyldan beri úzdiksiz ainalysyp júr. Buryn «Qazaq ádebieti» gazetinde eńbek etip júrgen kezinde batys saiahatshylary men ǵalymdarynyń qazaq dalasy týraly, jalpy qazaqtar jaiynda jazǵan derekterin izdep, keibirin Kongress kitaphanasynan alyp, maqalalar jazyp júrgen.
«Keiin «Egemen Qazaqstan» gazetine kelgen soń da bul baǵyttaǵy zertteýimdi toqtatpai, oqyrmanǵa biraz material usyndym. 2023 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasymen AQSh-tyń Djordj Vashington ýniversitetine birjyldyq taǵlymdamadan ótýge barǵanymda bul zertteý taqyrybymdy Vashington qalasyndaǵy kitaphanalar men arhivterde jalǵastyrdym», – degen avtor bir kitapqa júk bolar osynshama derekti tabý, ony júielep, qaǵazǵa túsirý, zertteýshilik tujyrym jasaý ońaiǵa túspegenin de jasyrmady.
Onyń ústine keibir kitaptardyń turaqty izdeýshisi bolmaǵandyqtan olardy qala syrtyndaǵy arnaiy qoima-kitaphanalarǵa aparyp tastaǵan. Al ol kitaptar tapsyrys bergen sátten shamamen on kúnnen keiin qolyńa tiedi. Óitkeni kóne dúnieniń oqyrmannyń densaýlyǵyna ziiany tiip ketpes úshin kitapty barynsha shańnan tazartyp, zalalsyzdyrýǵa da ýaqyt ketedi eken.
Áitse de AQSh kitaphanalaryndaǵy júielilik, qyzmet kórsetý sapasynyń joǵarylyǵy zertteý jumystarymen qushtarlyqpen ainalysýǵa múmkindk syilaǵan.
«Ondaǵy kitaphanalar kádimgi úlken sarai siiaqty. Jan-jaqty múmkindigi joǵary. Infraqurylymy, qyzmet kórsetýi, oqyrmandarmen bailanysy, qysqasy barlyq qyrynan óte keremet deńgeide uiymdastyrylǵan. Men kóbine ǵylymi kitaphanarǵa bas suqtym. Ondaǵy qyzmetkerler saǵan kerekti kitapty barynsha taýyp berýge atsalysyp, bul taqyryp olar úshin de mańyzdy ekenin aityp, qoldan kelgenshe kómektesýge daiyn turady. Mysaly Vashingtondaǵy bir kitaphanaǵa barǵanymda ondaǵylar maǵan 1700 jyldan bastap shyqqan kitaptar saqtaýly ekenin aitty. Múmkin solardyń ishinde qazaqtarǵa qatysty derekter bar shyǵar dep, búkil sóreni aqtaryp tastap, maǵan solai kómek kórsetken. Osyndai jaǵdaidyń ózi izdenýshige kádimgidei shabyt berip, qushtarlyǵyńdy odan ári arttyra túsedi. Ózderi de jany qalmai jumys isteidi», – deidi kitap avtory Dúisenáli Álimaqyn.
Keiipkerimiz bir ǵana Vashingtondaǵy kitaphanalarda saqtalǵan 70-ten astam kitaptan qazaqqa qatysty derekterdi qorjynyna salǵan. Onyń ishinde ultymyzǵa qatysty 7 dissertatsiialyq jumys ta bar.
Jasulan Baqytbek
