امەريكا اسقان تىڭ دەرەكتەر قايتا ورالدى

جۋىردا زەينوللا سەنٸك اتىنداعى مەدەنيەت قورىنىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن الماتى قالاسىندا اقىن, جۋرناليست دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىننىڭ «امەريكا اشقان قازاقتار» اتتى كٸتابى جارىق كٶردٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz. بۇل ەڭبەككە جاس زەرتتەۋشٸ د.ەلٸماقىننىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا اقش-تىڭ دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸندە جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەرٸ ەنگەن.

اۆتور بٸر جىل بويى اقش كونگرەسٸنٸڭ كٸتاپحاناسى, گەلمان, شەكسپير, لۋزەر كيڭ اتىنداعى قالالىق كٸتاپحانادا وتىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە قاتىستى دەرەكتەردٸ ٸزدەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە پيتتسبۋرگ, امەريكا, نيۋ-يورك, دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتٸ سىندى ٷلكەن وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي كٸتاپحانالارىندا ساقتالعان ەڭبەكتەردەن قازاققا قاتىستى دەرەكتەردٸ وسى كٸتاپقا توپتاستىرعان.

اقش-تا جازىلىپ, الماتىدا جارىق كٶرگەن بۇل زەرتتەۋ ەڭبەگٸ جۋىردا عانا اباي وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ تاعايىندالعان بەرٸك ۋەليدٸڭ (قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ – پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى بولىپ تۇرعان كەزٸندە) العى سٶزٸمەن اشىلىپتى.

ب.ۋەلي امەريكاداعى اعىلشىن نۇسقاداعى دەرەكتەردٸ قازاقشا سٶيلەتكەن دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىننىڭ بۇل كٸتابىنداعى ەربٸر دەرەك بٸز ٷشٸن اسا قۇندى ەكەنٸن جەتكٸزگەن.

«قازاقتىڭ باي تاريحى مەن مەدەنيەتٸ تۋرالى قۇندى دەرەكتەر ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ ارحيۆتەردە ساقتالعان. الايدا بٸزگە كەيبٸر قۇندى دەرەكتەردٸڭ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الىپ امەريكا ارحيۆٸندە جاتقانى – ۇلتىمىزدىڭ عاجايىپ باي مەدەنيەتٸنٸڭ باتىس ەلەمٸنە دە تانىس بولعانى دەپ تٷسٸنەمٸز. بابالارىمىز مەكەندەگەن ۇلان-عايىر دالاعا كٸم كەلٸپ, كٸم كەتپەدٸ?.. ولار كەزٸمەن كٶرگەنٸن كٶلەمدٸ كٸتaپ eتiپ جازىپ, جۇمىر جەردٸڭ بەتٸندە ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن بايتاق دالادا قازاق دەيتٸن حالىق بار ەكەنٸن شەت جۇرت وقىرمانىنا تانىستىردى.
جاس زەرتتەۋشٸ دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىننىڭ «امەريكا اشقان قازاقتار» اتتى بۇل جيناعى كەزٸندە بٸز تۋرالى توم-توم كٸتاپ جازعان باتىس ساياحاتشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ كٸتاپتارىنداعى حالقىمىزعا قاتىستى دەرەكتەردٸ بٸر ارناعا توپتاستىرىپ, جٷيەلەگەن ەڭبەك. جاس زەرتتەۋشٸنٸڭ بۇل كٸتابىنداعى ەربٸر دەرەك بٸز ٷشٸن اسا قۇندى», – دەيدٸ بەرٸك ۋەلي.

اۆتوردىڭ اقش پروفەسسورلارى الدىندا "امەريكا ارحيۆتەرٸندەگٸ قازاققا قاتىستى دەرەكتەر" تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ تۇرعان سەتٸ. فوتو: دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىننىڭ جەكە مۇراعاتىنان

«امەريكا اشقان قازاقتار» كٸتابى تۋرالى قىرعىز ەلٸنٸڭ حالىق جازۋشىسى, TURKSOY حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ تا ٶز باعاسىن بەرٸپ, جىلى لەبٸزٸن ارناپتى.

«بۇل كٸتاپتىڭ بٸز ٷشٸن ماعىناسى مەن مەنٸ زور. امەريكا ارحيۆتەرٸندەگٸ قازاق باۋىرلارىمىزعا قاتىستى دەرەكتەردٸ بٸر جەرگە توپتاستىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنعان اۆتوردىڭ وسى ەڭبەگٸ باعالاۋعا تۇرارلىق», – دەيدٸ س.راەۆ.

ال كٸتاپ اۆتورىنىڭ اقش-تاعى جەتەكشٸسٸ, دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى پيتەر روللبەرگ تە اعىنان جارىلىپ, شەكٸرتٸن قازاق حالقىنا قاتىستى تىڭ تاقىرىپتا جٷيەلٸ ٸزدەنگەن العاشقى زەرتتەۋشٸ دەپتٸ.

«دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىننىڭ ۆاشينگتونداعى ۋاقىتىندا تىڭ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەنٸنە كۋە بولدىم. ول قىسقا عانا ۋاقىت ٸشٸندە اقش پەن قازاقستاننىڭ مەدەني بايلانىسىنىڭ تاريحىن تىڭ دەرەكتەر ارقىلى زەرتتەدٸ. تٸپتٸ ونى وسىندا كەلٸپ اتالعان تاقىرىپتا جٷيەلٸ ٸزدەنگەن العاشقى زەرتتەۋشٸ دەسەك ارتىق ەمەس. نەتيجەسٸندە, ول قازاق جەرٸنە ارنايى ساپارمەن بارعان ساياحاتشىلار مەن عالىمدار جازىپ قالدىرعان سيرەك جەنە قۇندى دەرەكتەردٸ وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ بۇل ٸزدەنٸسٸ ەكٸ ەلدەگٸ وقىرماندار ٷشٸن باعالى بولاتىنى سٶزسٸز», –  دەيدٸ روللبەرگ مىرزا.

جالپى, ۇلتىمىزدىڭ تٶل اتاۋى كەزٸندە كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ ساياسي سالدارىنان تاريحي ەڭبەكتەردٸڭ, زەرتتەۋلەردٸڭ دەرلٸگٸنە جۋىعىندا «قىرعىز» دەپ اتالعانى مەلٸم. الايدا شىنايى تاريحتى التىن ەرٸپپەن جازۋدا ٶز iciنە ادالدىق تانىتقان عالىمدار دا بولدى. «امەريكا اشقان قازاقتار» كٸتابىن پاراقتاپ وتىرىپ, وسىعان كٶز جەتكٸزدٸك. ايتالىق پروفەسسور جيۋل بروشەرەل 1902 جىلى «شوتلاندييا گەوگرافييالىق قوعامى» جۋرنالىندا جارييالاعان ماقالاسىندا حالقىمىزدى ٶز اتاۋىمەن كٶرسەتەدٸ. ال اعىلشىن قالامگەرٸ دەمەتريۋس چارلز دە كاۆانا بوۋلگەردٸڭ 1880 جىلى جارىق كٶرگەن كٸتابىندا ەسەت كٶتٸبارۇلىنا بٸر تاراۋدى ارناۋى تەگٸن ەمەس. Kiتaپتa وسى سەكٸلدٸ تىڭ ەرٸ قۇندى دەرەكتەر كٶپ كەزدەسەدٸ. ەسٸرەسە, باتىس عالىمدارى ۇلتىمىزدىڭ كيٸم-كەشەك مەدەنيەتٸنە دەن قويىپ, سول كەزدەگٸ قازاق قوعامىن بەينەلەيتٸن سۋرەتتەردٸڭ بولۋى دا شىن مەنٸندە قۋانارلىق جايت.

بۇل كٸتاپتىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ, بۇل ەڭبەككە ەنگەن كەيبٸر فوتوسۋرەتتەر ەلٸمٸزدٸڭ ارحيۆٸندە ساقتالماعان. مەسەلەن جامبىل جاباەۆ پەن كومباين تٸزگٸندەگەن قازاق كىزىنىڭ سۋرەتٸ وسى سٶزٸمٸزگە دەلەل. بۇدان شىعار قورىتىندى – بٸزدٸڭ تٶل تاريحىمىزدىڭ اشىلماعان پاراقتارى ەلٸ دە كٶپ ەكەنٸن اڭعارامىز. 

قىسقاسى, زەرتتەۋشٸنٸڭ بۇل ەڭبەگٸندەگٸ ۇلتتىق تاريحىمىزعا قاتىستى دەرەكتەر ٶتكەنٸمٸزگە تىڭ كٶزقاراسپەن قاراپ, ۇلت رەتٸندەگٸ بولمىسىمىزدى تەرەڭٸرەك تانىتا تٷسەرٸ حاق.

وسىلايشا, كٸتاپ اۆتورى ۆاشينگتون كٸتاپحانالارىن تىنباي ارالاپ, كٶز مايىن تاۋىسىپ, الپاۋىت امەريكانىڭ ارحيۆتەرٸندەگٸ قازاققا قاتىستى دەرەكتەردٸ جيناقتاۋ ارقىلى ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني قورجىنىن تولىقتىرۋعا قوماقتى ٷلەس قوسا الدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا بۇل زەرتتەۋ ەڭبەگٸ تاريحىمىز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ كەشەگٸ كٷنگٸ كەلبەتٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاعىمىزعا ۇقتىرۋعا ارنالعان بٸرەگەي تۋىندى.

اۆتوردىڭ ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, بۇل تاقىرىپپەن ول 2018 جىلدان بەرٸ ٷزدٸكسٸز اينالىسىپ جٷر. بۇرىن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن كەزٸندە باتىس ساياحاتشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ قازاق دالاسى تۋرالى, جالپى قازاقتار جايىندا جازعان دەرەكتەرٸن ٸزدەپ, كەيبٸرٸن كونگرەسس كٸتاپحاناسىنان الىپ, ماقالالار جازىپ جٷرگەن. 

«كەيٸن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنە كەلگەن سوڭ دا بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋٸمدٸ توقتاتپاي, وقىرمانعا بٸراز ماتەريال ۇسىندىم. 2023 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن اقش-تىڭ دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتٸنە بٸرجىلدىق تاعلىمدامادان ٶتۋگە بارعانىمدا بۇل زەرتتەۋ تاقىرىبىمدى ۆاشينگتون قالاسىنداعى كٸتاپحانالار مەن ارحيۆتەردە جالعاستىردىم», – دەگەن اۆتور بٸر كٸتاپقا جٷك بولار وسىنشاما دەرەكتٸ تابۋ, ونى جٷيەلەپ, قاعازعا تٷسٸرۋ, زەرتتەۋشٸلٸك تۇجىرىم جاساۋ وڭايعا تٷسپەگەنٸن دە جاسىرمادى.

ونىڭ ٷستٸنە كەيبٸر كٸتاپتاردىڭ تۇراقتى ٸزدەۋشٸسٸ بولماعاندىقتان ولاردى قالا سىرتىنداعى ارنايى قويما-كٸتاپحانالارعا اپارىپ تاستاعان. ال ول كٸتاپتار تاپسىرىس بەرگەن سەتتەن شامامەن ون كٷننەن كەيٸن قولىڭا تيەدٸ. ٶيتكەنٸ كٶنە دٷنيەنٸڭ وقىرماننىڭ دەنساۋلىعىنا زييانى تيٸپ كەتپەس ٷشٸن كٸتاپتى بارىنشا شاڭنان تازارتىپ, زالالسىزدىرۋعا دا ۋاقىت كەتەدٸ ەكەن.

ەيتسە دە اقش كٸتاپحانالارىنداعى جٷيەلٸلٸك, قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن قۇشتارلىقپەن اينالىسۋعا مٷمكٸندك سىيلاعان.

«ونداعى كٸتاپحانالار كەدٸمگٸ ٷلكەن ساراي سيياقتى. جان-جاقتى مٷمكٸندٸگٸ جوعارى. ينفراقۇرىلىمى, قىزمەت كٶرسەتۋٸ, وقىرماندارمەن بايلانىسى, قىسقاسى بارلىق قىرىنان ٶتە كەرەمەت دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. مەن كٶبٸنە عىلىمي كٸتاپحانارعا باس سۇقتىم. ونداعى قىزمەتكەرلەر ساعان كەرەكتٸ كٸتاپتى بارىنشا تاۋىپ بەرۋگە اتسالىسىپ, بۇل تاقىرىپ ولار ٷشٸن دە ماڭىزدى ەكەنٸن ايتىپ, قولدان كەلگەنشە كٶمەكتەسۋگە دايىن تۇرادى. مىسالى ۆاشينگتونداعى بٸر كٸتاپحاناعا بارعانىمدا ونداعىلار ماعان 1700 جىلدان باستاپ شىققان كٸتاپتار ساقتاۋلى ەكەنٸن ايتتى. مٷمكٸن سولاردىڭ ٸشٸندە قازاقتارعا قاتىستى دەرەكتەر بار شىعار دەپ, بٷكٸل سٶرەنٸ اقتارىپ تاستاپ, ماعان سولاي كٶمەك كٶرسەتكەن. وسىنداي جاعدايدىڭ ٶزٸ ٸزدەنۋشٸگە كەدٸمگٸدەي شابىت بەرٸپ, قۇشتارلىعىڭدى ودان ەرٸ ارتتىرا تٷسەدٸ. ٶزدەرٸ دە جانى قالماي جۇمىس ٸستەيدٸ», – دەيدٸ كٸتاپ اۆتورى دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىن.

كەيٸپكەرٸمٸز بٸر عانا ۆاشينگتونداعى كٸتاپحانالاردا ساقتالعان 70-تەن استام كٸتاپتان قازاققا قاتىستى دەرەكتەردٸ قورجىنىنا سالعان. ونىڭ ٸشٸندە ۇلتىمىزعا قاتىستى 7 ديسسەرتاتسييالىق جۇمىس تا بار.

جاسۇلان باقىتبەك