«Almas qylysh» qynabynan sýyryldy...

 «Almas qylyshty» túsirýge eki jylǵa jýyq ýaqyt ketti. 

Tarihi jobanyń avtory – QR Prezidenti Nursultan Nazarbaev. Film QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń tapsyrysy bo­iyn­sha Sh.Aimanov atyndaǵy «Qazaqfilm» AQ men Centaurus Rustem Abdrashev production JShS qatysýymen túsirdi. Elbasy Nursultan Nazarbaev «qazaq halqynyń ult­tyq sana-sezimin kóteretin týyndy» dep ba­ǵalaǵan film kórermenge jol tartty.
Ázirge film týraly kórermenniń kóz­qarasy ekige jarylyp tur: joǵary baǵa ber­gen­der de, kemshiligin túzip tergender de bar. Jalpylama kópshiliktiń tarihi týyndyǵa kóńili tolǵan sekildi. Al tarihshylar men kino synshylardyń arasynda kóńil­tol­maý­shylyq baiqalady. Degenmen «Almas qylysh» kóp­shiliktiń kópten kútken jobasy ekeni anyq. O basta kinoserial retinde bastalǵan jo­ba nege kórkem filmge ainaldy degen de pi­kir­ler aitylǵan. Film avtorlary bunyń «Qa­zaq eli» teleserialynyń kino nusqasy eken­digin aityp jatyr. 

Shúkir! Táýbe!

Belgili aqyn, Memlekettik syilyqtyń ie­geri Iran-Ǵaiyppen «Almas qylysh» fil­miniń tu­saýkeserinen keiin kezikkenimizde «Shú­kir! Táýbe!» dep aǵynan jarylyp, aqta­ryl­ǵan edi. Aqynnan: «Bul filmnen hal­qyńyz­dyń tabiǵi áz keipin kórip, tani aldyńyz ba?» dep sura­ǵan­byz. 

– Kórdim, kórdim. Tanydym, qarǵam! Óit­keni buǵan kómektesken kúni keshegimiz. 1986 jyl­ǵy óz alańymyzdaǵy jantalasymyz. Halyqtyń rýhani tunshyǵýy. Bul keiipti biz ǵana keshken joqpyz. Búkil qyzyl imperiia qura­myndaǵy eldiń bári bul keiipti bastan ótkerdi. Orystyń ózi de sol imperiianyń qurbany boldy. Osynyń bárin kózimiz kórdi. Osy filmnen keiin «Almas qylyshtyń» avtory Iliias Esenberlindi uly jazýshy degen oiǵa keldim. Filmniń stsenariiin jazǵan Smaǵul Elýbai, Rústem Ábdirash, Timýr Jaq­sylyqov  Ilekeńniń «Almas qylysh» romanyn ne­gizge alǵan eken. Ári óte durys tańdaý ja­saǵan. Óitkeni osy tusta Kerei men Já­nibek qana imperiiadan bólingen joq. Bir jaǵynan Jalańtós bastaǵan ataýy qazaq qandastary­myz, bir jaǵynan qaraqalpaqtar, bir jaǵynan ózbek taipalary bas-basyna qarai shetke yǵysa bastady. Oǵan Shyńǵys hannyń urpaǵy Shaibanidyń ámiri júrmei qaldy. Son­dyqtan osy tusta qazaq handyǵynyń negizin qa­laǵan Kerei men Jánibektiń keipin kór­dim. Shyn týmysynda, talant-taǵly­myn­­da úlken tulǵalyq beinesin kór­dim. Olardyń halqy úshin, onyń bostandyǵy úshin jankeshti tir­ligin kórdim.  Osy oraiǵa kel­gen­de, ár nárse negizine tartady ǵoi. Baiaǵydan beri qazaq kino­sy­na kóńilimiz tolmai júrse, senbei júrsek, onyń sebebi, olar­dyń kóbi ótiriktiń topy­raǵynda týyndaǵany. Jal­ǵandyq basym. Biz kósilip aita almadyq. Negizgi bet-per­de­mizdi asha almadyq. Son­dyqtan osyǵan deiin qoiy­lyp kele jatqan tarihi filmderdiń  durys shyq­paǵa­nynyń bir sebebi, osynda jat­sa kerek. Birinshi ret, bizdiń (biz degenimiz – ótken ǵasyrdyń 30-40 jyly dúniege kelgen urpaq, iaǵni, óz qatarlastarym) ómirimizge úńilip qarap, «E-e, biz osyndai adam bolǵan eken­biz» dep betperdemizdi sypyrǵandai bolyp otyrmyn. Ózimniń beineme kino ar­qyly qarasam, óte aianyshty. Óte beishara qa­lypta. Biraq baqyttyń nyshany bilinetin siiaq­ty. Ol nyshan bizge, iaǵni, bizdiń urpaqqa ne úshin kerek? Tynysh ólýge, artqa alańdamai ketýge septigin tigizetin siiaqty. Táýel­siz­diktiń óz mán-maǵynasyna kele jatqandai­myz. Osy kinony kórip, shúkir dedim. Shúkir! Táýbe!

«Almas qylysh» – urpaqqa kerek kino!

Aqyn Dáýletbek Baitursynuly osy­lai deidi:

– «Almas qylysh» filmin Almatydaǵy al­ǵashqy kórsetiliminde kórý násip boldy. Ol týraly jurttan súiinshi surap jazdym da. On bólimdi teleserial etip túsirgenin jaqsy bilemiz. Bul kino sonyń syǵymdalǵan, ji­naqtalǵan, yqshamdalǵan qalyby. Ózderińiz de bilesizder, osy kezde «Abai», «Kóshpen­di­ler», «Qan men ter», «Qylmys» sekildi kóp­tom­­dyqtardy jastardyń oqýy óte sirek. Ja­lyqpai oqityn jaqsy ádet bizben aiaqtala ma dep qorqamyn. Endeshe, osyndai kezeńde Iliias Esenberlinniń úsh tomyn jeke-jeke úsh kinoǵa ainaldyryp kórsetse, utymdy tá­sil bolar edi. Jastardyń kinoǵa degen qy­zy­ǵýshylyǵy joǵary, ony tiimdi paidalanyp, tálim-tárbieni kórkem kino arqyly júr­gizgen yńǵaily bolyp tur. Film jaryqqa shyǵa salysymen joǵary-tómen pikirler qar­sha borady. Sonyń bir parasy, tarihi­ly­ǵy, derekterdiń azyn-aýlaq aýytqýy dep ja­tyr. Bul joba derekti film emes, tipti ta­rihi oqýlyq emes. Tarihtyń izimen túsiril­gen Qazaq eliniń qalyptasý kezeńin tuspaldaǵan kór­kem dúnie ǵana. Búge-shigesine deiin ai­typ, kórsetip otyrý kinonyń ýaqytyna syi­maidy da... Onyń ústine, rejisserlik qiial, kórkemdik sheshim degen bar. Osy jaǵ­dailardy eseptegende, artyq ókpelep, aiyp­tai jónelý durys emes. Osy kúnge deiin táýel­sizdiktiń arqasynda birneshe ulttyq baǵyt­ta kino túsirildi, qarap otyrsaq, deń­geii ártúrli. Mynaý «Almas qylyshtyń» aýqy­my óte úlken, aitary keń mazmundy qam­typ jatyr. Memlekettiń, «Qazaqfilm­niń» baryn salyp kiriskeni anyq kórinedi. Bas-aiaǵy eki jylǵa sozylsa da, shynaiy ult­tyq kino jasaýǵa tyrysypty. Shyǵarma shy­myr, kórip otyrǵanda arqań shymyrlap, áser­li sezimge bólenesiń! Tipti kei tustaryna kelgende, kózińe jas alyp, alqymyńa óksik ty­ǵylady. Sebebi, qazaqtyq qanymyzdy ta­sytatyn, júregimizdi tolqytatyn qazaqqa tán ulttyq sezim kinoǵa sińirilgen eken. Endeshe, re­jisserdiń, stsenarii avtorynyń, akterler­diń boiynda bulqynǵan bula kúsh bar. Ol kúsh qazaqtarǵa jaqsy dúnie shyǵarý bolsa kerek! Ol maqsattaryna jetipti, jańalyǵy basym jas akterler kózge tústi, úlken obrazdardy som­daǵan artister jarqyrap kórindi. Táýel­sizdigimizdi aspannan túse qalǵandai kóretin tar óristi adamdar úshin, arǵysyn aitpaǵanda, 550 jyldan bergi jan alyp, jan berisken qan­tógister men qiiankeski shaiqastar tekten-tek­ke bolmaǵanyn sezindiredi. Qazaq han­dyǵynyń qurylyp, kók týdyń astyna ji­nalǵan rý-taipalardyń bas qurap, ult bolýy nanymdy baiandalǵan. Al endi territoriiasyn keńeitip, ulan-ǵaiyr dalany qamtyp, tutas­tyqqa jetýi – bólek filmniń enshisinde dep bilemin. Shaibaniler áýletinen bólinip shy­ǵyp, Shý-Talas óńirinen bastalǵan eldiktiń er­lik qadamdary búgingidei alyp eldiń negizin qalaǵany aqiqat. Moǵolstan elin tek qana ui­ǵyr­dyń handyǵy dep kesip aitý qate. Astanasy Almaly (qazirgi Qulja mańy) bolǵa­ny­men, ol tutas uly júz rý-taipalary­nyń, Jetisý jerin, anaý Turpanǵa deiingi ulanbaitaq territoriiany baýyryna basyp jat­qan bolatyn. Ári bilik basynda, taqta otyr­ǵandar uiǵyr emes, Shyńǵys han tuqymy ekeni anyq. Endeshe, qazaq handyǵyn uiǵyr­dyń qoltyǵyna kirgizgen degen jańsaqtyq bolady. Filmde birneshe taipanyń aty qattyraq atalyp ketse, ol sol kezdegi tarihi jaǵdai. Jetisý jerine kelgen soń, Jetisýdy meken etken eldiń aty atalmai, kim atalýshy edi?! «Kóshpendiniń» kóshi júre túziledi. Bir kino tutas qazaq álemine kepil emes. Óz bai­qaýym boiynsha, jaqsy dúnie jaryqqa shyqty. «Bitken iske synshy kóp» degendei, kóp áńgime aita berýge bolady, degenmen endi ǵana 25 jylymyzdy atap ótip jatqan balań memleket úshin bul «Almas qylyshtyń» alar orny joǵary. Arnaiy bilim mekemeleri mek­tep oqýshylaryna, ustazdarǵa birtutas kór­setýge buiryq bergenniń artyqtyǵy joq. Jas­tardy jigerlendirýge, ulttyq sezimin ta­sytýǵa taptyrmaityn kino ekeni anyq! 

«Kóshpendilerden» keiingi atyshýly joba

Mádeniettanýshy Ásiia Baǵdáýletqyzy «Al­mas qylysh» filminiń keibir olqy tus­ta­ryn taldap bergen edi. Onyń pikirinshe, film­niń jaqsy jaqtary da, kemshilikteri de joq emes. 

Ol: «Týyndy Kerei men Jánibektiń Ábil­qaiyr­dan bólinýi men jeke handyq qurý ke­zeńin qamtidy. Taqyryptyń mańyzdylyǵyna kúmán joq. Jalpy, tarihi kinolarda keiip­kerlerdiń ólmeitinin bilip tynysh otyrasyń. Bi­raq soǵan qaramastan, stsenarii avtorlary (S.Elýbai, T.Jaqsylyqov, R.Ábdirash) ba­ryn­­sha intriga týdyrýǵa tyrysqan. Sarai mańy epizodtardyń dramatýr­giia­sy my­ǵym: Ábilqaiyr men qos sul­tan arasyn­da­ǵy shielenis, saiasi oiyn­dar nanym­dy.

Han shatyryndaǵy kóriniste Ábil­qaiyr men Jánibektiń nemese ań­shylyq epizodynda Ábilqaiyr men Kereidiń sóz sharpysýynda ym­dap yrǵasatyn ótken dáýirdiń iriligi bar. Biraq odan ári film dramatýr­giia­sy sol shielenisti ustap tura al­ma­dy.

Kinodastannyń negizgi ideiasy, esh­kimge baǵynǵysy kelmegen, «ár­kim­niń qolynda qylysh bop oinaǵan» ba­tyr qazaqtyń rýhyn kórsetý. Týyn­dy­nyń ón boiynda birneshe shaiqas sahnasy bar delik. Biraq ylǵi da qazaqtar tyǵyryq­qa tireledi.Bireýinde ǵana taban astynda ar­ba­lardan qorǵan quryp, qundaqtaýly sá­bii­men sadaq ke­zengen analar, shaýyp bara jat­­qan atqa teris otyratyn mergender, oi­rat­­tyń qyly­shyn qaq jaratyn almas qy­lysh­tar, jalpy qazaqtyń mobildi soǵysyp, shabýylǵa toi­tarys berý óneri oryndy kórsetilgen. Biraq tehnikalyq turǵyda, bul bir kompiýterlik grafika oilap tabylmaǵan yqylymda tú­sirilgen film siiaqty. On shaq­ty oirat on bes shaqty qazaqpen soǵysady da, keri qa­sha­dy. Han­dyqtyń negizin qalaimyn dep kóship jat­qan jurt ta ári ketse júz shaqty adam. Mas­sh­tab joq. Jupyny. Túmen-túmen adam­ jal­dap olarǵa kóne kiim tigip berý qol­dan­ kel­­meidi, túsinikti. Biraq «Troiany», ne «Ba­tyl ­­júrek­ti» qarasańyzshy, bes adamdy bes júz­ myń ásker qyp kóbeitedi ǵoi. Bizdiń gra­fisterdiń bar qoldan keleri «instagram­nyń» buldyra­týyn­dai oiǵa symaityn tús­ter­ge boiaý ǵana. Kórer­men sony baiqamai qa­lady dep oilai ma?

Filmde birneshe metafora bar. Ol – Ábil­qaiyrdyń tordaǵy qusy. Ábilqaiyr, ashýlanyp ketken Qobylandynyń artynan, «Qai­da barar deisiń, ainalyp qazyǵyn ta­bady» dep turǵanda, tordaǵy qusy ushyp ke­tedi. Demek, qazaqty da, Qobylandyny da ýy­synan jiberip aldy degen sóz. Bul ádemi oqy­lady, basqa keibir metaforalary sátsiz. My­saly, kóship kele jatqan qazaqtar jol­daǵy qudyqtan sý ishedi. Ony «azattyqtyń dá­min tatty» dep keltiredi kadr syrtyndaǵy daýys. Biraq operator, nege ekenin, bul epi­zodty qazir bir jamanshylyq bolǵaly tur­ǵan­dai túsiredi. Nemese jolda týǵan bala, Shal­kiiz­di alyńyz. Ony «qazaqtyń azattyǵy­nyń daýsy edi» dep sipattap alyp, sheshesi ólgende noǵailarǵa berip jiberetini nesi?
Akterlerdiń oiynynda teatraldylyq basym. Keide oilaimyn. Múmkin, «bul – qa­zaq kinosynyń ereksheligi, qazaq akterleriniń qoltańbasy» dep «zańdastyra» salý kerek shyǵar? Óitkeni osy teatraldyqtan eshqashan qutylmaityn túrimiz bar. Tipti teatrdyń sahnasyn kórmegen akterlerimiz sonymen aýyrady. Qaztýǵan (B.Tileýhan) sóilei jó­nel­gende, Parlamentte málimdeme jasap otyr eken dep qaldyq. Murnynyń astymen sói­leitin Rabiiabegimniń (Q.Muhamedjanova) kó­zin aýdaryp-tóńkergeniniń bári jasandy. Ár sózin nyǵarlap sóileitin Kerei (Q.Ke­malov), ár sózinen keiin paýza kerek dep sa­nai­tyn Said (B.Ábdilmanov) ekiudai áser qal­dyrady. Doshan Joljaqsynovtyń Ábil­qaiyry ózin óte ákki, aqyldymyn dep oi­lai­tyn, biraq qartaiyp, áli ketken bi­leýshi. Niiazbek Shaisultanovtyń Muhammedi tym emotsionaldy, Meiirǵat Amangeldinniń Qa­symy názikteý kóringeni ras. Esesine Má­dina Esmanovanyń Jahanbikesi unamdy, Arman Ásenovtiń Qobylandysy este qalady. Er­kebulan Daiyrovtyń úlken akter bolyp ósip keletini qýantady.

Kinodaǵy baǵaly nárse – Qurannyń kórsetilýi

Tarihi týyndyǵa tarihshylardyń bergen ba­ǵasy qandai? Belgili tarihshy Talas Omar­be­kov  «bul filmniń rýhani jaǵynan mańyzy zor ekenin» aitady. 

– Kinony bastan-aiaq tamashaladyńyz. Bul fi­lm nesimen unady? Tarihshy retinde, qan­dai kemshilikterdi baiqadyńyz?

– Buryn barlyq kinolarymyzda islam­nan qashyp keldik. Al «Almas qylyshta» keri­sinshe. Kerei taqqa «bismillásyn» aityp ba­ryp otyrady.

Qazaq handyǵynyń resmi dini islam bo­latyn. Mine, sol sebepti bul rýhani jaǵynan tár­bielik mańyzy zor kino der edim. Qazaq­tyń bolashaq jastaryna, dindi durys túsin­bei­tin, islamdy burmalap júrgen adamdarǵa «Islam dini halqymyzǵa ne úshin qajet bol­dy?»,«Dinniń mańyzy nede?» degen máseleniń túp-tuǵyry osy kinodan bastalady.  Bul kino­daǵy baǵaly nárseniń biri – Qurannyń kór­setilýi. Qurannyń qoǵamdaǵy orny aityl­ǵan. Islam dini Qazaq handyǵynyń resmi ideo­logiiasy boldy. Alaida bul bizdiń buryn­ǵy kinolarymyzdyń eshqaisysynda kór­se­til­gen joq.

«Almas qylyshta» alty san Alashtyń qa­lyptasý dáýiri kórsetilgen. Rý-taipa ataýlary durys berilgen. Alashtyń uran bolǵanyn filmde qaita-qaita kótermeleý tarihi shyn­­dyqqa sáikes keledi. Qazaq alǵashqy kez­­­de Alash qaýymdastyǵyna birikti, keiin alty san Alash degen atpen júrdi. Mine, osyn­dai qazaqtyń qalyptasý joly osy kinoda jaq­sy kór­setilgen. Bul filmniń bolashaq jastary­myz­dy tarihi sanamen tárbieleýde, ulttyq rýhy­myzdy kóterýde, Máńgilik el bo­lamyz de­gen qaǵidamyzdy ustanýda alatyn tár­­bie­lik, saiasi orny orasan zor. Kinoda qa­zaqtyń delebezin qozdyratyn, ultty kó­tere­tin rýh bar. Sondyqtan bul kinony bári­miz qoldaýy­myz kerek. 

Kinoda sál oilanyń qyraityn nárse bar. Ol – Qazaq etnoniminiń qoldanylýy. Bastap­qy kezde alty san Alash qaýymdastyǵy shyq­ty. Abylaidyń kezinde on san Alash boldy. Ke­­rei men Jánibek kósh­kennen, shaibani­lyq­tar ózbek atanady da, qazaqtardy solar­men shatastyrmaý úshin óz­bek-qazaq degen termin qoldanǵan. Sondai ót­peli ataý bolǵan, olar­dy birden qazaq ata­ma­ǵan. Al filmde Ábilqaiyr bizge «qazaqtar» dep jatyr. Shyn máninde, ol kezde qazaq et­nonimi áli qalyp­tas­paǵan bolatyn. Eger Qa­­sym men Buryn­dyqqa arnaiy toqtalyp, ki­­nony jalǵastyrar bolsa, olardyń ózbek-qa­zaq atanǵanyn eskerý kerek.

– Film bastalǵaly el arasynda túrli pi­kir bar. «Filmde qazaqtar ózbekten bólinip, uiǵyrlardy panalaǵan sekildi kórinip qalypty» degen pikirge qarsy aitaryńyz qandai? 

– Bul uiǵyr degen etnonimniń qaidan shyq­qanyn bilmeitin adamdardyń pikiri. Ui­ǵyr etnonimi IH-H ǵasyrlardaǵy Uiǵyr qa­ǵanatynyń qurylýyna bailanysty shyqqan. 840 jyly Uiǵyr qaǵanatyn qyrǵyzdar tal­qandap,  uiǵyr etnonimi tarih sahnasynan ósh­ken. Shyńǵys hannyń kezinde uiǵyr degen ha­lyq múldem bolǵan joq. Uiǵyr etnonimi múl­de umytylyp, onyń ornyna taranshylar, qo­tandyqtar, qashqarlyqtar degen qaýym­das­tyqtar keldi. Bularǵa uiǵyr ataýyn bergen Keńes ókimeti bolatyn. Sondyqtan HV ǵasyr­daǵy Qazaq handyǵy uiǵyrlardy panalady degen bos sóz. 

Filmde kórsetilgen taranshylar – ui­ǵyrlardy quraǵan qaýymdastyq bolǵanymen, olar burynǵy Uiǵyr qaǵanatynan bólinip shyǵyp, Qashqar, Tibetti panalaǵan halyq­tardyń qaldyqtary. Filmde uiǵyr degen ataý joq, taranshylar dep qoldanady. Taran­shylar uiǵyrlardy quraǵan úsh qaýym­das­tyqtyq bir toby ǵana. Sondyqtan ony jeke ha­lyq  dep qarastyrýǵa bolmaidy. Taran­shy­ny qazaq keide sart degen. Olar – Besbalyq degen qalanyń tóńireginde ómir súrgen halyq. 

– Taǵy bir túsiniksizdeý tusy, tórelerdiń bar­lyǵy bir Shyńǵystyń urpaqtary bola tura Mo­ǵolstan men Ábilqaiyr handyqtarynyń bileýshileriniń kiimderi nege ózgeshe? Bizdiń sul­tandardyń bastarynda muraq, al olarda ala sál­de. Nege bulai?

– Moǵolstannyń ońtústik óńirlerinde is­lamnyń yqpaly kúshti boldy. Óitkeni Túr­kistan óńirine Qoja Ahmet Iassaýidiń so­pylyq ilimi yqpal jasady. Bul – naqshbandiia sopylary damytqan ilim. Naqshbandiia degen – osy sopylyq ilimdi negizdegen kisi. Sopy­lyq ilimniń yqpalyna Qasym han da, Buryn­dyq ta qatty túsken. Qazaq handary osy so­py­lyq ilimnen rýhtanǵan. Qazaq handarynyń qa­synda qojalar rýhani keńesshi bolǵan. Bizdiń qazaq rýlarynyń kóbiniń shejiresi qo­jalardan bastalady ǵoi. Onyń sebebi, qo­jalar Qazaq handarynyń janynda otyryp, qazaqtyń shejiresin jazǵan. Osylaisha, qo­jalar bizdiń rýlyq shejiremizge yqpal etti.

Sairam, Túrkistan óńirindegi qai­rat­kerlerdiń bastaryna sálde orap, musylmansha kiinýi óte durys. Bul jerde filmdi kórkem­deý­shi – sýretshiler óte oryndy sheshim jasa­ǵan. Bizge islam sol jaqtan keldi. Qazaq han­dary islam dinimen ómir súrdi. Islam dini Qa­zaq handyǵyn biriktirdi. Onyń ishinde so­pylyq ilim kúshti boldy. Qazir Iassaýidi esh­kim nasihattamaidy. Biraq naqshbandiia so­py­l­arynyń ilimi Qazaq handyǵynyń rýhyn kó­teretin rýhani qural boldy.

– Filmdegi noǵailar týraly ne aitasyz? No­ǵailardyń Qazaq handyǵyna qosylýy jai­ly kórinister shynaiy tarihpen qabysa ma?

– Óte durys. Óitkeni olardyń óleńderi­nen noǵailynyń saryndary estiledi. «Edige ba­tyr», «Er Tarǵyn», «Qyrymnyń qyryq ba­tyry» jyrlarynyń bári noǵaily jyrlary dep ataldy. Kommýnistik partiia kezinde no­ǵai­ly jyrlaryna tyiym saldy. Óitkeni No­ǵaily handyǵy Máskeýge qaýip tóndirgen. No­ǵailylar kimder? Olar keiin Qazaq han­dyǵyna qosylyp qazaq bolǵan halyq. No­ǵailylar kórnekti qairatker Noǵaidyń aty­men atalǵan. Kishi júz rýlarynyń úshten eki­si noǵailynyń qol astynda bolǵan. Son­dyqtan noǵailynyń birde qazaq, birde noǵai, bir­de mańǵyt bolyp júrgen kezderi kóp. Mań­ǵyt degen – noǵaily. Qaraqalpaqtardyń túp tamyry mańǵyttardan shyǵady. Al mańǵyttar no­ǵaily birlestiginiń eń kúshti rýy bolǵan.

Esenberlinde Qazaq eli joq, qazaqtyń rýlary bar

Tarihshy Bereket Káribaev filmdi Iliias Esenberlinniń «Almas qylyshymen, salystyra otyryp kórgenin jasyrmady. 

– Qazaq handyǵynyń qurylý tarihynyń ár­bir epizody esimde. Sol sebepti «Almas qy­lysh» filmin sonymen salystyryp oty­ryp kórdim. Kinonyń jelisi Iliias Esen­ber­linniń «Almas qylysh» romanynyń ne­gi­zin­de alynǵan eken. Esenberlinniń bul kita­by 50-60-jyldary óte keremet shyǵarma bol­dy. Sebebi, ol jyldary qazaqtyń or­taǵasyrlyq tarihnamasy sol deńgeide bo­latyn. Alaida odan beri jarty ǵasyr, alpys jyl ótti. Al­pys jylda bizdiń tarih ǵylymy damydy, buryn­ǵy kontseptsiialar eskirdi. Ol Esen­ber­linniń kinási emes. Tarih ǵylym­y­nyń jet­ken jetistigi sondai bolatyn. 

Orys memleketi qalai quryldy? Sha­shy­rańqy orys kniaz­dyq­tarynyń negizinde qu­ryl­dy. Esen­ber­linde de son­­dai, qazaq halqy, Qa­­zaq eli joq. Biraq qa­zaq­tyń rýlary bar. So­lar­dyń bárin birik­­tirip baryp qazaq halqy qu­ryldy deidi. Olai emes. Ábilqaiyr han bol­ǵan ke­zin­de Mań­ǵyt, Shai­­­ban jáne Orda Ejen degen úsh ulys bol­dy. 

Ábilqaiyr 1457 jyly Óztemir bastaǵan oi­rattardan jeńildi. Osy shaiqasqa deiin Ábilqaiyrdan Mańǵyt ulysy bólinip ketken. Mańǵyttyń Nuraddinnen týǵan uly Ýaqas degen bii bolǵan. Ýaqas pen Ábilqaiyr ekeýi­niń dostyǵy keremet bolǵan. Ýaqas bi Ábil­qaiyrdy úsh ret taqqa otyrǵyzǵan. Alaida 1449 jyly Ýaqas bi ólgennen keiin uldary Jań­byrshy, Horezmi bek, Musa Ábilqaiyr­dyń qol astynda bolǵysy kelmei, irgesin bó­lek salady.Bul – Ábilqaiyr memleketindegi bi­rinshi bólinis bolatyn. 

Al ekinshi bólinis 1457 jyly bolǵan. Fi­lm­de keibir oqiǵalar almasyp ketipti. Al­ǵashqy epizodta Kerei men Jánibek oi­rat­tarmen soǵysyp jatyr, eki batyr ma desem, eki sultan eken. Osy kezde oirattar Ábil­qaiyr­dyń úsh jasar nemeresin amanatqa alyp ke­tedi. Buǵan Shaiban ulysynyń ishinen Be­re­ke sultan qarsy shyǵady. Hiýa handyǵynyń arǵy atalary osy Bereke sultannan taralady. Bereke sultan: «O zamanda bu zaman han ká­pir­ge balasyn amanatqa bermeidi. Han Al­lanyń jerdegi kóleńkesi» dep Ábilqaiyrǵa ók­pelep, Jádigerdi han qylady. Sebebi, Óz­te­mir musylman emes bolatyn. Sóitip, Shai­ban ulysy ekige bólinedi.

Al Kerei men Jánibektiń bólinisi múldem bas­qasha. Sondyqtan filmdi Qobylandy ba­tyrdyń Aqjol bidi óltirgeninen bastap oqi­ǵany damytý kerek edi. Qazaq dalasyndaǵy rý-taipalyq talas arǵyn Aqjol bidi Kerei men Jánibektiń, Qobylandyny Ábil­qaiyr­dyń qoldap otyrǵanynan bastaldy. Sóitip, eki aradaǵy daý-damai jarylysqa alyp kelý ke­rek edi.

Sosyn taǵy bir másele – jer týraly. Mo­ǵolstannyń hany Esenbuǵa Kerei men Já­nibekti jaqsy kórgennen jer bergen joq. Onyń da jaǵdaiy múshkil bolatyn. Qalmaqtar alqymynan aldy, týǵan inisi aǵasymen araz bol­dy. Filmde sol jaǵyn da kórsetý kerek edi. Jalpy derekterde Buryndyq Kereidiń jal­ǵyz balasy bolǵany aitylady. Al Já­nibektiń Qasymnan basqa toǵyz uly bolǵan. Bári sultandar, batyrlar edi. Solardy da ki­noda kórsetse, tamasha bolar edi.

Geografiialyq jaǵynan kelgende Mo­ǵol­stan memleketi Shyǵys Túrkistan, Qyr­ǵyz­stan jáne qazirgi Jetisý sekildi úsh tarihi ai­maqtan turdy. Osy úsheýi Moǵolstan dep atal­dy. Kerei men Jánibek Moǵolstanǵa bar­dy dep aitylǵanmen, olar Jetisýǵa keldi. Keiin HVI ǵasyrdyń 40-50 jyldary Qazaq han­dyǵy men Moǵolstannyń arasynda qyr­ǵyz máselesi boiynsha soǵys boldy. Sol so­ǵys Haqnazardyń kezine deiin jalǵasty. Aqy­rynda qyrǵyzdar qazaqtarmen odaqta­syp, Moǵolstannyń sheńberinen tys qaldy. 

– Filmge stsenarii jazǵan kezde Bereket Káribaevtyń eńbekterin oqyp, paidalandym. «Qazaq handyǵy» kitabynyń úlken paidasy tidi. Jalpy, «Almas qylysh» filmi uly tarihqa kirispe deýge bolady. Biz bul jerde Qasym hannyń otyz jyldyq soǵysyna daiyndyq jasadyq. Qasym men Buryndyqtyń arasyndaǵy jaǵdai, Qasymnyń Syǵanaqty alýy, bulardy qurtý úshin Ábilqaiyrdyń attanýy sekildi tarihtyń bári alda. Biz sony arman etip otyrmyz. Filmniń Almatydaǵy Respýblika saraiynda ótken kórsetilimine Elbasynyń ózi kelýi kerek edi. Men sonda «qyzýymyz basylmai turǵan kezde filmdi ári qarai jalǵastyraiyq» degen usynysymdy aitpaqshy edim. 

Taǵy bir qosarym, kinoda qazaq ózbekten qashyp uiǵyrdyń qoltyǵyna tyǵylǵan joq. Qazaq ózbekten qashqan joq, ózinen-ózi qashty. Diktatordan qashty. Moǵolstannyń Almalyq qalasy qazirgi Shyǵys Túrkistanda. Ol kezde uiǵyrlardyń bir bóligi Moǵolstanǵa qarady. Olar úlken memleket boldy. Onyń patshasy uiǵyr emes, tóre. Shaǵataidyń urpaǵy bolatyn. Filmde bes-alty qyz bilegeni úshin olardy uiǵyr dep aitýǵa bolmaidy. Ol jańsaq aitylǵan pikir. Biz osy másele kóteriletinin eskerip, uiǵyrlardy filmde taranshy dep berdik. Moǵolstan quramynda taranshylar bolǵany ras. Filmde bilep turǵan qyzdar – solardyń búgingi kórinisi.

Smaǵul ELÝBAI, 
jazýshy 

Túiin:

Jaqsylyǵy bar, jetistigi de jeterlik, kemshilikten de kende emes... Eń bastysy – óz tarihymyz týraly kinony ózimiz túsirdik. Tarihi serialdyń basy! «Kósh – júre túzeledi» degen halqymyz. Bári de retimen bolar. Tek bir eskerte ketetin nárse – syn aitylsa, er-toqymymyzdy baýyrǵa alyp týlamai, qabyldai bilý de mádeniettiliktiń belgisi. Janashyrlyqtan týǵan, aitylǵan pikirler keleshekte qatelespeý úshin de kerek bolady. «Almas qylysh» qazaq handyǵy týraly filmniń basy ǵana, «jantalasqa» túsetin qazaq handarynyń rýhyn kórsetetin kino jalǵasady degen úmittemiz. Qazaqtyń tarihy ultymyzǵa kerek. Ulttyq kino da eldiń rýhyn oiatý úshin qajet. Osyndai «qajetterdiń» ornyn túgeldeitin zaman jetti. 

Gúlzina BEKTAS, Serikbol HASAN