«الماس قىلىش» قىنابىنان سۋىرىلدى...

 «الماس قىلىشتى» تٷسٸرۋگە ەكٸ جىلعا جۋىق ۋاقىت كەتتٸ. 

تاريحي جوبانىڭ اۆتورى – قر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ. فيلم قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بو­يىن­شا ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق مەن Centaurus Rustem Abdrashev production جشس قاتىسۋىمەن تٷسٸردٸ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاق حالقىنىڭ ۇلت­تىق سانا-سەزٸمٸن كٶتەرەتٸن تۋىندى» دەپ با­عالاعان فيلم كٶرەرمەنگە جول تارتتى.
ەزٸرگە فيلم تۋرالى كٶرەرمەننٸڭ كٶز­قاراسى ەكٸگە جارىلىپ تۇر: جوعارى باعا بەر­گەن­دەر دە, كەمشٸلٸگٸن تٷزٸپ تەرگەندەر دە بار. جالپىلاما كٶپشٸلٸكتٸڭ تاريحي تۋىندىعا كٶڭٸلٸ تولعان سەكٸلدٸ. ال تاريحشىلار مەن كينو سىنشىلاردىڭ اراسىندا كٶڭٸل­تول­ماۋ­شىلىق بايقالادى. دەگەنمەن «الماس قىلىش» كٶپ­شٸلٸكتٸڭ كٶپتەن كٷتكەن جوباسى ەكەنٸ انىق. و باستا كينوسەريال رەتٸندە باستالعان جو­با نەگە كٶركەم فيلمگە اينالدى دەگەن دە پٸ­كٸر­لەر ايتىلعان. فيلم اۆتورلارى بۇنىڭ «قا­زاق ەلٸ» تەلەسەريالىنىڭ كينو نۇسقاسى ەكەن­دٸگٸن ايتىپ جاتىر. 

شٷكٸر! تەۋبە!

بەلگٸلٸ اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يە­گەرٸ يران-عايىپپەن «الماس قىلىش» فيل­مٸنٸڭ تۇ­ساۋكەسەرٸنەن كەيٸن كەزٸككەنٸمٸزدە «شٷ­كٸر! تەۋبە!» دەپ اعىنان جارىلىپ, اقتا­رىل­عان ەدٸ. اقىننان: «بۇل فيلمنەن حال­قىڭىز­دىڭ تابيعي ەز كەيپٸن كٶرٸپ, تاني الدىڭىز با?» دەپ سۇرا­عان­بىز. 

– كٶردٸم, كٶردٸم. تانىدىم, قارعام! ٶيت­كەنٸ بۇعان كٶمەكتەسكەن كٷنٸ كەشەگٸمٸز. 1986 جىل­عى ٶز الاڭىمىزداعى جانتالاسىمىز. حالىقتىڭ رۋحاني تۇنشىعۋى. بۇل كەيٸپتٸ بٸز عانا كەشكەن جوقپىز. بٷكٸل قىزىل يمپەرييا قۇرا­مىنداعى ەلدٸڭ بەرٸ بۇل كەيٸپتٸ باستان ٶتكەردٸ. ورىستىڭ ٶزٸ دە سول يمپەرييانىڭ قۇربانى بولدى. وسىنىڭ بەرٸن كٶزٸمٸز كٶردٸ. وسى فيلمنەن كەيٸن «الماس قىلىشتىڭ» اۆتورى ٸليياس ەسەنبەرليندٸ ۇلى جازۋشى دەگەن ويعا كەلدٸم. فيلمنٸڭ ستسەنارييٸن جازعان سماعۇل ەلۋباي, رٷستەم ەبدٸراش, تيمۋر جاق­سىلىقوۆ  ٸلەكەڭنٸڭ «الماس قىلىش» رومانىن نە­گٸزگە العان ەكەن. ەرٸ ٶتە دۇرىس تاڭداۋ جا­ساعان. ٶيتكەنٸ وسى تۇستا كەرەي مەن جە­نٸبەك قانا يمپەرييادان بٶلٸنگەن جوق. بٸر جاعىنان جالاڭتٶس باستاعان اتاۋى قازاق قانداستارى­مىز, بٸر جاعىنان قاراقالپاقتار, بٸر جاعىنان ٶزبەك تايپالارى باس-باسىنا قاراي شەتكە ىعىسا باستادى. وعان شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى شايبانيدىڭ ەمٸرٸ جٷرمەي قالدى. سون­دىقتان وسى تۇستا قازاق حاندىعىنىڭ نەگٸزٸن قا­لاعان كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ كەيپٸن كٶر­دٸم. شىن تۋمىسىندا, تالانت-تاعلى­مىن­­دا ٷلكەن تۇلعالىق بەينەسٸن كٶر­دٸم. ولاردىڭ حالقى ٷشٸن, ونىڭ بوستاندىعى ٷشٸن جانكەشتٸ تٸر­لٸگٸن كٶردٸم.  وسى ورايعا كەل­گەن­دە, ەر نەرسە نەگٸزٸنە تارتادى عوي. باياعىدان بەرٸ قازاق كينو­سى­نا كٶڭٸلٸمٸز تولماي جٷرسە, سەنبەي جٷرسەك, ونىڭ سەبەبٸ, ولار­دىڭ كٶبٸ ٶتٸرٸكتٸڭ توپى­راعىندا تۋىنداعانى. جال­عاندىق باسىم. بٸز كٶسٸلٸپ ايتا المادىق. نەگٸزگٸ بەت-پەر­دە­مٸزدٸ اشا المادىق. سون­دىقتان وسىعان دەيٸن قويى­لىپ كەلە جاتقان تاريحي فيلمدەردٸڭ  دۇرىس شىق­پاعا­نىنىڭ بٸر سەبەبٸ, وسىندا جات­سا كەرەك. بٸرٸنشٸ رەت, بٸزدٸڭ (بٸز دەگەنٸمٸز – ٶتكەن عاسىردىڭ 30-40 جىلى دٷنيەگە كەلگەن ۇرپاق, ياعني, ٶز قاتارلاستارىم) ٶمٸرٸمٸزگە ٷڭٸلٸپ قاراپ, «ە-ە, بٸز وسىنداي ادام بولعان ەكەن­بٸز» دەپ بەتپەردەمٸزدٸ سىپىرعانداي بولىپ وتىرمىن. ٶزٸمنٸڭ بەينەمە كينو ار­قىلى قاراسام, ٶتە ايانىشتى. ٶتە بەيشارا قا­لىپتا. بٸراق باقىتتىڭ نىشانى بٸلٸنەتٸن سيياق­تى. ول نىشان بٸزگە, ياعني, بٸزدٸڭ ۇرپاققا نە ٷشٸن كەرەك? تىنىش ٶلۋگە, ارتقا الاڭداماي كەتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن سيياقتى. تەۋەل­سٸز­دٸكتٸڭ ٶز مەن-ماعىناسىنا كەلە جاتقانداي­مىز. وسى كينونى كٶرٸپ, شٷكٸر دەدٸم. شٷكٸر! تەۋبە!

«الماس قىلىش» – ۇرپاققا كەرەك كينو!

اقىن دەۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى وسى­لاي دەيدٸ:

– «الماس قىلىش» فيلمٸن الماتىداعى ال­عاشقى كٶرسەتٸلٸمٸندە كٶرۋ نەسٸپ بولدى. ول تۋرالى جۇرتتان سٷيٸنشٸ سۇراپ جازدىم دا. ون بٶلٸمدٸ تەلەسەريال ەتٸپ تٷسٸرگەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. بۇل كينو سونىڭ سىعىمدالعان, جي­ناقتالعان, ىقشامدالعان قالىبى. ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر, وسى كەزدە «اباي», «كٶشپەن­دٸ­لەر», «قان مەن تەر», «قىلمىس» سەكٸلدٸ كٶپ­توم­­دىقتاردى جاستاردىڭ وقۋى ٶتە سيرەك. جا­لىقپاي وقيتىن جاقسى ەدەت بٸزبەن اياقتالا ما دەپ قورقامىن. ەندەشە, وسىنداي كەزەڭدە ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ ٷش تومىن جەكە-جەكە ٷش كينوعا اينالدىرىپ كٶرسەتسە, ۇتىمدى تە­سٸل بولار ەدٸ. جاستاردىڭ كينوعا دەگەن قى­زى­عۋشىلىعى جوعارى, ونى تيٸمدٸ پايدالانىپ, تەلٸم-تەربيەنٸ كٶركەم كينو ارقىلى جٷر­گٸزگەن ىڭعايلى بولىپ تۇر. فيلم جارىققا شىعا سالىسىمەن جوعارى-تٶمەن پٸكٸرلەر قار­شا بورادى. سونىڭ بٸر پاراسى, تاريحي­لى­عى, دەرەكتەردٸڭ ازىن-اۋلاق اۋىتقۋى دەپ جا­تىر. بۇل جوبا دەرەكتٸ فيلم ەمەس, تٸپتٸ تا­ريحي وقۋلىق ەمەس. تاريحتىڭ ٸزٸمەن تٷسٸرٸل­گەن قازاق ەلٸنٸڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸن تۇسپالداعان كٶر­كەم دٷنيە عانا. بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن اي­تىپ, كٶرسەتٸپ وتىرۋ كينونىڭ ۋاقىتىنا سىي­مايدى دا... ونىڭ ٷستٸنە, رەجيسسەرلٸك قييال, كٶركەمدٸك شەشٸم دەگەن بار. وسى جاع­دايلاردى ەسەپتەگەندە, ارتىق ٶكپەلەپ, ايىپ­تاي جٶنەلۋ دۇرىس ەمەس. وسى كٷنگە دەيٸن تەۋەل­سٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا بٸرنەشە ۇلتتىق باعىت­تا كينو تٷسٸرٸلدٸ, قاراپ وتىرساق, دەڭ­گەيٸ ەرتٷرلٸ. مىناۋ «الماس قىلىشتىڭ» اۋقى­مى ٶتە ٷلكەن, ايتارى كەڭ مازمۇندى قام­تىپ جاتىر. مەملەكەتتٸڭ, «قازاقفيلم­نٸڭ» بارىن سالىپ كٸرٸسكەنٸ انىق كٶرٸنەدٸ. باس-اياعى ەكٸ جىلعا سوزىلسا دا, شىنايى ۇلت­تىق كينو جاساۋعا تىرىسىپتى. شىعارما شى­مىر, كٶرٸپ وتىرعاندا ارقاڭ شىمىرلاپ, ەسەر­لٸ سەزٸمگە بٶلەنەسٸڭ! تٸپتٸ كەي تۇستارىنا كەلگەندە, كٶزٸڭە جاس الىپ, القىمىڭا ٶكسٸك تى­عىلادى. سەبەبٸ, قازاقتىق قانىمىزدى تا­سىتاتىن, جٷرەگٸمٸزدٸ تولقىتاتىن قازاققا تەن ۇلتتىق سەزٸم كينوعا سٸڭٸرٸلگەن ەكەن. ەندەشە, رە­جيسسەردٸڭ, ستسەناريي اۆتورىنىڭ, اكتەرلەر­دٸڭ بويىندا بۇلقىنعان بۇلا كٷش بار. ول كٷش قازاقتارعا جاقسى دٷنيە شىعارۋ بولسا كەرەك! ول ماقساتتارىنا جەتٸپتٸ, جاڭالىعى باسىم جاس اكتەرلەر كٶزگە تٷستٸ, ٷلكەن وبرازداردى سوم­داعان ارتيستەر جارقىراپ كٶرٸندٸ. تەۋەل­سٸزدٸگٸمٸزدٸ اسپاننان تٷسە قالعانداي كٶرەتٸن تار ٶرٸستٸ ادامدار ٷشٸن, ارعىسىن ايتپاعاندا, 550 جىلدان بەرگٸ جان الىپ, جان بەرٸسكەن قان­تٶگٸستەر مەن قييانكەسكٸ شايقاستار تەكتەن-تەك­كە بولماعانىن سەزٸندٸرەدٸ. قازاق حان­دىعىنىڭ قۇرىلىپ, كٶك تۋدىڭ استىنا جي­نالعان رۋ-تايپالاردىڭ باس قۇراپ, ۇلت بولۋى نانىمدى باياندالعان. ال ەندٸ تەرريتوريياسىن كەڭەيتٸپ, ۇلان-عايىر دالانى قامتىپ, تۇتاس­تىققا جەتۋٸ – بٶلەك فيلمنٸڭ ەنشٸسٸندە دەپ بٸلەمٸن. شايبانيلەر ەۋلەتٸنەن بٶلٸنٸپ شى­عىپ, شۋ-تالاس ٶڭٸرٸنەن باستالعان ەلدٸكتٸڭ ەر­لٸك قادامدارى بٷگٸنگٸدەي الىپ ەلدٸڭ نەگٸزٸن قالاعانى اقيقات. موعولستان ەلٸن تەك قانا ۇي­عىر­دىڭ حاندىعى دەپ كەسٸپ ايتۋ قاتە. استاناسى المالى (قازٸرگٸ قۇلجا ماڭى) بولعا­نى­مەن, ول تۇتاس ۇلى جٷز رۋ-تايپالارى­نىڭ, جەتٸسۋ جەرٸن, اناۋ تۇرپانعا دەيٸنگٸ ۇلانبايتاق تەرريتورييانى باۋىرىنا باسىپ جات­قان بولاتىن. ەرٸ بيلٸك باسىندا, تاقتا وتىر­عاندار ۇيعىر ەمەس, شىڭعىس حان تۇقىمى ەكەنٸ انىق. ەندەشە, قازاق حاندىعىن ۇيعىر­دىڭ قولتىعىنا كٸرگٸزگەن دەگەن جاڭساقتىق بولادى. فيلمدە بٸرنەشە تايپانىڭ اتى قاتتىراق اتالىپ كەتسە, ول سول كەزدەگٸ تاريحي جاعداي. جەتٸسۋ جەرٸنە كەلگەن سوڭ, جەتٸسۋدى مەكەن ەتكەن ەلدٸڭ اتى اتالماي, كٸم اتالۋشى ەدٸ?! «كٶشپەندٸنٸڭ» كٶشٸ جٷرە تٷزٸلەدٸ. بٸر كينو تۇتاس قازاق ەلەمٸنە كەپٸل ەمەس. ٶز باي­قاۋىم بويىنشا, جاقسى دٷنيە جارىققا شىقتى. «بٸتكەن ٸسكە سىنشى كٶپ» دەگەندەي, كٶپ ەڭگٸمە ايتا بەرۋگە بولادى, دەگەنمەن ەندٸ عانا 25 جىلىمىزدى اتاپ ٶتٸپ جاتقان بالاڭ مەملەكەت ٷشٸن بۇل «الماس قىلىشتىڭ» الار ورنى جوعارى. ارنايى بٸلٸم مەكەمەلەرٸ مەك­تەپ وقۋشىلارىنا, ۇستازدارعا بٸرتۇتاس كٶر­سەتۋگە بۇيرىق بەرگەننٸڭ ارتىقتىعى جوق. جاس­تاردى جٸگەرلەندٸرۋگە, ۇلتتىق سەزٸمٸن تا­سىتۋعا تاپتىرمايتىن كينو ەكەنٸ انىق! 

«كٶشپەندٸلەردەن» كەيٸنگٸ اتىشۋلى جوبا

مەدەنيەتتانۋشى ەسييا باعدەۋلەتقىزى «ال­ماس قىلىش» فيلمٸنٸڭ كەيبٸر ولقى تۇس­تا­رىن تالداپ بەرگەن ەدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, فيلم­نٸڭ جاقسى جاقتارى دا, كەمشٸلٸكتەرٸ دە جوق ەمەس. 

ول: «تۋىندى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ ەبٸل­قايىر­دان بٶلٸنۋٸ مەن جەكە حاندىق قۇرۋ كە­زەڭٸن قامتيدى. تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا كٷمەن جوق. جالپى, تاريحي كينولاردا كەيٸپ­كەرلەردٸڭ ٶلمەيتٸنٸن بٸلٸپ تىنىش وتىراسىڭ. بٸ­راق سوعان قاراماستان, ستسەناريي اۆتورلارى (س.ەلۋباي, ت.جاقسىلىقوۆ, ر.ەبدٸراش) با­رىن­­شا ينتريگا تۋدىرۋعا تىرىسقان. ساراي ماڭى ەپيزودتاردىڭ دراماتۋر­گييا­سى مى­عىم: ەبٸلقايىر مەن قوس سۇل­تان اراسىن­دا­عى شيەلەنٸس, ساياسي ويىن­دار نانىم­دى.

حان شاتىرىنداعى كٶرٸنٸستە ەبٸل­قايىر مەن جەنٸبەكتٸڭ نەمەسە اڭ­شىلىق ەپيزودىندا ەبٸلقايىر مەن كەرەيدٸڭ سٶز شارپىسۋىندا ىم­داپ ىرعاساتىن ٶتكەن دەۋٸردٸڭ ٸرٸلٸگٸ بار. بٸراق ودان ەرٸ فيلم دراماتۋر­گييا­سى سول شيەلەنٸستٸ ۇستاپ تۇرا ال­ما­دى.

كينوداستاننىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى, ەش­كٸمگە باعىنعىسى كەلمەگەن, «ەر­كٸم­نٸڭ قولىندا قىلىش بوپ ويناعان» با­تىر قازاقتىڭ رۋحىن كٶرسەتۋ. تۋىن­دى­نىڭ ٶن بويىندا بٸرنەشە شايقاس ساحناسى بار دەلٸك. بٸراق ىلعي دا قازاقتار تىعىرىق­قا تٸرەلەدٸ.بٸرەۋٸندە عانا تابان استىندا ار­با­لاردان قورعان قۇرىپ, قۇنداقتاۋلى سە­بيٸ­مەن ساداق كە­زەنگەن انالار, شاۋىپ بارا جات­­قان اتقا تەرٸس وتىراتىن مەرگەندەر, وي­رات­­تىڭ قىلى­شىن قاق جاراتىن الماس قى­لىش­تار, جالپى قازاقتىڭ موبيلدٸ سوعىسىپ, شابۋىلعا توي­تارىس بەرۋ ٶنەرٸ ورىندى كٶرسەتٸلگەن. بٸراق تەحنيكالىق تۇرعىدا, بۇل بٸر كومپيۋتەرلٸك گرافيكا ويلاپ تابىلماعان ىقىلىمدا تٷ­سٸرٸلگەن فيلم سيياقتى. ون شاق­تى ويرات ون بەس شاقتى قازاقپەن سوعىسادى دا, كەرٸ قا­شا­دى. حان­دىقتىڭ نەگٸزٸن قالايمىن دەپ كٶشٸپ جات­قان جۇرت تا ەرٸ كەتسە جٷز شاقتى ادام. ماس­ش­تاب جوق. جۇپىنى. تٷمەن-تٷمەن ادام­ جال­داپ ولارعا كٶنە كيٸم تٸگٸپ بەرۋ قول­دان­ كەل­­مەيدٸ, تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق «ترويانى», نە «با­تىل ­­جٷرەك­تٸ» قاراساڭىزشى, بەس ادامدى بەس جٷز­ مىڭ ەسكەر قىپ كٶبەيتەدٸ عوي. بٸزدٸڭ گرا­فيستەردٸڭ بار قولدان كەلەرٸ «ينستاگرام­نىڭ» بۇلدىرا­تۋىن­داي ويعا سىمايتىن تٷس­تەر­گە بوياۋ عانا. كٶرەر­مەن سونى بايقاماي قا­لادى دەپ ويلاي ما?

فيلمدە بٸرنەشە مەتافورا بار. ول – ەبٸل­قايىردىڭ تورداعى قۇسى. ەبٸلقايىر, اشۋلانىپ كەتكەن قوبىلاندىنىڭ ارتىنان, «قاي­دا بارار دەيسٸڭ, اينالىپ قازىعىن تا­بادى» دەپ تۇرعاندا, تورداعى قۇسى ۇشىپ كە­تەدٸ. دەمەك, قازاقتى دا, قوبىلاندىنى دا ۋى­سىنان جٸبەرٸپ الدى دەگەن سٶز. بۇل ەدەمٸ وقى­لادى, باسقا كەيبٸر مەتافورالارى سەتسٸز. مى­سالى, كٶشٸپ كەلە جاتقان قازاقتار جول­داعى قۇدىقتان سۋ ٸشەدٸ. ونى «ازاتتىقتىڭ دە­مٸن تاتتى» دەپ كەلتٸرەدٸ كادر سىرتىنداعى داۋىس. بٸراق وپەراتور, نەگە ەكەنٸن, بۇل ەپي­زودتى قازٸر بٸر جامانشىلىق بولعالى تۇر­عان­داي تٷسٸرەدٸ. نەمەسە جولدا تۋعان بالا, شال­كيٸز­دٸ الىڭىز. ونى «قازاقتىڭ ازاتتىعى­نىڭ داۋسى ەدٸ» دەپ سيپاتتاپ الىپ, شەشەسٸ ٶلگەندە نوعايلارعا بەرٸپ جٸبەرەتٸنٸ نەسٸ?
اكتەرلەردٸڭ ويىنىندا تەاترالدىلىق باسىم. كەيدە ويلايمىن. مٷمكٸن, «بۇل – قا­زاق كينوسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ, قازاق اكتەرلەرٸنٸڭ قولتاڭباسى» دەپ «زاڭداستىرا» سالۋ كەرەك شىعار? ٶيتكەنٸ وسى تەاترالدىقتان ەشقاشان قۇتىلمايتىن تٷرٸمٸز بار. تٸپتٸ تەاتردىڭ ساحناسىن كٶرمەگەن اكتەرلەرٸمٸز سونىمەن اۋىرادى. قازتۋعان (ب.تٸلەۋحان) سٶيلەي جٶ­نەل­گەندە, پارلامەنتتە مەلٸمدەمە جاساپ وتىر ەكەن دەپ قالدىق. مۇرنىنىڭ استىمەن سٶي­لەيتٸن رابييابەگٸمنٸڭ (ق.مۇحامەدجانوۆا) كٶ­زٸن اۋدارىپ-تٶڭكەرگەنٸنٸڭ بەرٸ جاساندى. ەر سٶزٸن نىعارلاپ سٶيلەيتٸن كەرەي (ق.كە­مالوۆ), ەر سٶزٸنەن كەيٸن پاۋزا كەرەك دەپ سا­ناي­تىن سايد (ب.ەبدٸلمانوۆ) ەكٸۇداي ەسەر قال­دىرادى. دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ەبٸل­قايىرى ٶزٸن ٶتە ەككٸ, اقىلدىمىن دەپ وي­لاي­تىن, بٸراق قارتايىپ, ەلٸ كەتكەن بي­لەۋشٸ. نييازبەك شايسۇلتانوۆتىڭ مۇحاممەدٸ تىم ەموتسيونالدى, مەيٸرعات امانگەلديننٸڭ قا­سىمى نەزٸكتەۋ كٶرٸنگەنٸ راس. ەسەسٸنە مە­دينا ەسمانوۆانىڭ جاھانبيكەسٸ ۇنامدى, ارمان ەسەنوۆتٸڭ قوبىلاندىسى ەستە قالادى. ەر­كەبۇلان دايىروۆتىڭ ٷلكەن اكتەر بولىپ ٶسٸپ كەلەتٸنٸ قۋانتادى.

كينوداعى باعالى نەرسە – قۇراننىڭ كٶرسەتٸلۋٸ

تاريحي تۋىندىعا تاريحشىلاردىڭ بەرگەن با­عاسى قانداي? بەلگٸلٸ تاريحشى تالاس ومار­بە­كوۆ  «بۇل فيلمنٸڭ رۋحاني جاعىنان ماڭىزى زور ەكەنٸن» ايتادى. 

– كينونى باستان-اياق تاماشالادىڭىز. بۇل في­لم نەسٸمەن ۇنادى? تاريحشى رەتٸندە, قان­داي كەمشٸلٸكتەردٸ بايقادىڭىز?

– بۇرىن بارلىق كينولارىمىزدا يسلام­نان قاشىپ كەلدٸك. ال «الماس قىلىشتا» كەرٸ­سٸنشە. كەرەي تاققا «بٸسمٸللەسىن» ايتىپ با­رىپ وتىرادى.

قازاق حاندىعىنىڭ رەسمي دٸنٸ يسلام بو­لاتىن. مٸنە, سول سەبەپتٸ بۇل رۋحاني جاعىنان تەر­بيەلٸك ماڭىزى زور كينو دەر ەدٸم. قازاق­تىڭ بولاشاق جاستارىنا, دٸندٸ دۇرىس تٷسٸن­بەي­تٸن, يسلامدى بۇرمالاپ جٷرگەن ادامدارعا «يسلام دٸنٸ حالقىمىزعا نە ٷشٸن قاجەت بول­دى?»,«دٸننٸڭ ماڭىزى نەدە?» دەگەن مەسەلەنٸڭ تٷپ-تۇعىرى وسى كينودان باستالادى.  بۇل كينو­داعى باعالى نەرسەنٸڭ بٸرٸ – قۇراننىڭ كٶر­سەتٸلۋٸ. قۇراننىڭ قوعامداعى ورنى ايتىل­عان. يسلام دٸنٸ قازاق حاندىعىنىڭ رەسمي يدەو­لوگيياسى بولدى. الايدا بۇل بٸزدٸڭ بۇرىن­عى كينولارىمىزدىڭ ەشقايسىسىندا كٶر­سە­تٸل­گەن جوق.

«الماس قىلىشتا» التى سان الاشتىڭ قا­لىپتاسۋ دەۋٸرٸ كٶرسەتٸلگەن. رۋ-تايپا اتاۋلارى دۇرىس بەرٸلگەن. الاشتىڭ ۇران بولعانىن فيلمدە قايتا-قايتا كٶتەرمەلەۋ تاريحي شىن­­دىققا سەيكەس كەلەدٸ. قازاق العاشقى كەز­­­دە الاش قاۋىمداستىعىنا بٸرٸكتٸ, كەيٸن التى سان الاش دەگەن اتپەن جٷردٸ. مٸنە, وسىن­داي قازاقتىڭ قالىپتاسۋ جولى وسى كينودا جاق­سى كٶر­سەتٸلگەن. بۇل فيلمنٸڭ بولاشاق جاستارى­مىز­دى تاريحي سانامەن تەربيەلەۋدە, ۇلتتىق رۋحى­مىزدى كٶتەرۋدە, مەڭگٸلٸك ەل بو­لامىز دە­گەن قاعيدامىزدى ۇستانۋدا الاتىن تەر­­بيە­لٸك, ساياسي ورنى وراسان زور. كينودا قا­زاقتىڭ دەلەبەزٸن قوزدىراتىن, ۇلتتى كٶ­تەرە­تٸن رۋح بار. سوندىقتان بۇل كينونى بەرٸ­مٸز قولداۋى­مىز كەرەك. 

كينودا سەل ويلانىڭ قىرايتىن نەرسە بار. ول – قازاق ەتنونيمٸنٸڭ قولدانىلۋى. باستاپ­قى كەزدە التى سان الاش قاۋىمداستىعى شىق­تى. ابىلايدىڭ كەزٸندە ون سان الاش بولدى. كە­­رەي مەن جەنٸبەك كٶش­كەننەن, شايباني­لىق­تار ٶزبەك اتانادى دا, قازاقتاردى سولار­مەن شاتاستىرماۋ ٷشٸن ٶز­بەك-قازاق دەگەن تەرمين قولدانعان. سونداي ٶت­پەلٸ اتاۋ بولعان, ولار­دى بٸردەن قازاق اتا­ما­عان. ال فيلمدە ەبٸلقايىر بٸزگە «قازاقتار» دەپ جاتىر. شىن مەنٸندە, ول كەزدە قازاق ەت­نونيمٸ ەلٸ قالىپ­تاس­پاعان بولاتىن. ەگەر قا­­سىم مەن بۇرىن­دىققا ارنايى توقتالىپ, كي­­نونى جالعاستىرار بولسا, ولاردىڭ ٶزبەك-قا­زاق اتانعانىن ەسكەرۋ كەرەك.

– فيلم باستالعالى ەل اراسىندا تٷرلٸ پٸ­كٸر بار. «فيلمدە قازاقتار ٶزبەكتەن بٶلٸنٸپ, ۇيعىرلاردى پانالاعان سەكٸلدٸ كٶرٸنٸپ قالىپتى» دەگەن پٸكٸرگە قارسى ايتارىڭىز قانداي? 

– بۇل ۇيعىر دەگەن ەتنونيمنٸڭ قايدان شىق­قانىن بٸلمەيتٸن ادامداردىڭ پٸكٸرٸ. ۇي­عىر ەتنونيمٸ ٸح-ح عاسىرلارداعى ۇيعىر قا­عاناتىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى شىققان. 840 جىلى ۇيعىر قاعاناتىن قىرعىزدار تال­قانداپ,  ۇيعىر ەتنونيمٸ تاريح ساحناسىنان ٶش­كەن. شىڭعىس حاننىڭ كەزٸندە ۇيعىر دەگەن حا­لىق مٷلدەم بولعان جوق. ۇيعىر ەتنونيمٸ مٷل­دە ۇمىتىلىپ, ونىڭ ورنىنا تارانشىلار, قو­تاندىقتار, قاشقارلىقتار دەگەن قاۋىم­داس­تىقتار كەلدٸ. بۇلارعا ۇيعىر اتاۋىن بەرگەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ بولاتىن. سوندىقتان حV عاسىر­داعى قازاق حاندىعى ۇيعىرلاردى پانالادى دەگەن بوس سٶز. 

فيلمدە كٶرسەتٸلگەن تارانشىلار – ۇي­عىرلاردى قۇراعان قاۋىمداستىق بولعانىمەن, ولار بۇرىنعى ۇيعىر قاعاناتىنان بٶلٸنٸپ شىعىپ, قاشقار, تيبەتتٸ پانالاعان حالىق­تاردىڭ قالدىقتارى. فيلمدە ۇيعىر دەگەن اتاۋ جوق, تارانشىلار دەپ قولدانادى. تاران­شىلار ۇيعىرلاردى قۇراعان ٷش قاۋىم­داس­تىقتىق بٸر توبى عانا. سوندىقتان ونى جەكە حا­لىق  دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. تاران­شى­نى قازاق كەيدە سارت دەگەن. ولار – بەسبالىق دەگەن قالانىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶمٸر سٷرگەن حالىق. 

– تاعى بٸر تٷسٸنٸكسٸزدەۋ تۇسى, تٶرەلەردٸڭ بار­لىعى بٸر شىڭعىستىڭ ۇرپاقتارى بولا تۇرا مو­عولستان مەن ەبٸلقايىر حاندىقتارىنىڭ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ كيٸمدەرٸ نەگە ٶزگەشە? بٸزدٸڭ سۇل­تانداردىڭ باستارىندا مۇراق, ال ولاردا الا سەل­دە. نەگە بۇلاي?

– موعولستاننىڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە يس­لامنىڭ ىقپالى كٷشتٸ بولدى. ٶيتكەنٸ تٷر­كٸستان ٶڭٸرٸنە قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ سو­پىلىق ٸلٸمٸ ىقپال جاسادى. بۇل – ناقشباندييا سوپىلارى دامىتقان ٸلٸم. ناقشباندييا دەگەن – وسى سوپىلىق ٸلٸمدٸ نەگٸزدەگەن كٸسٸ. سوپى­لىق ٸلٸمنٸڭ ىقپالىنا قاسىم حان دا, بۇرىن­دىق تا قاتتى تٷسكەن. قازاق حاندارى وسى سو­پى­لىق ٸلٸمنەن رۋحتانعان. قازاق حاندارىنىڭ قا­سىندا قوجالار رۋحاني كەڭەسشٸ بولعان. بٸزدٸڭ قازاق رۋلارىنىڭ كٶبٸنٸڭ شەجٸرەسٸ قو­جالاردان باستالادى عوي. ونىڭ سەبەبٸ, قو­جالار قازاق حاندارىنىڭ جانىندا وتىرىپ, قازاقتىڭ شەجٸرەسٸن جازعان. وسىلايشا, قو­جالار بٸزدٸڭ رۋلىق شەجٸرەمٸزگە ىقپال ەتتٸ.

سايرام, تٷركٸستان ٶڭٸرٸندەگٸ قاي­رات­كەرلەردٸڭ باستارىنا سەلدە وراپ, مۇسىلمانشا كيٸنۋٸ ٶتە دۇرىس. بۇل جەردە فيلمدٸ كٶركەم­دەۋ­شٸ – سۋرەتشٸلەر ٶتە ورىندى شەشٸم جاسا­عان. بٸزگە يسلام سول جاقتان كەلدٸ. قازاق حان­دارى يسلام دٸنٸمەن ٶمٸر سٷردٸ. يسلام دٸنٸ قا­زاق حاندىعىن بٸرٸكتٸردٸ. ونىڭ ٸشٸندە سو­پىلىق ٸلٸم كٷشتٸ بولدى. قازٸر ياسساۋيدٸ ەش­كٸم ناسيحاتتامايدى. بٸراق ناقشباندييا سو­پى­ل­ارىنىڭ ٸلٸمٸ قازاق حاندىعىنىڭ رۋحىن كٶ­تەرەتٸن رۋحاني قۇرال بولدى.

– فيلمدەگٸ نوعايلار تۋرالى نە ايتاسىز? نو­عايلاردىڭ قازاق حاندىعىنا قوسىلۋى جاي­لى كٶرٸنٸستەر شىنايى تاريحپەن قابىسا ما?

– ٶتە دۇرىس. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ٶلەڭدەرٸ­نەن نوعايلىنىڭ سارىندارى ەستٸلەدٸ. «ەدٸگە با­تىر», «ەر تارعىن», «قىرىمنىڭ قىرىق با­تىرى» جىرلارىنىڭ بەرٸ نوعايلى جىرلارى دەپ اتالدى. كوممۋنيستٸك پارتييا كەزٸندە نو­عاي­لى جىرلارىنا تىيىم سالدى. ٶيتكەنٸ نو­عايلى حاندىعى مەسكەۋگە قاۋٸپ تٶندٸرگەن. نو­عايلىلار كٸمدەر? ولار كەيٸن قازاق حان­دىعىنا قوسىلىپ قازاق بولعان حالىق. نو­عايلىلار كٶرنەكتٸ قايراتكەر نوعايدىڭ اتى­مەن اتالعان. كٸشٸ جٷز رۋلارىنىڭ ٷشتەن ەكٸ­سٸ نوعايلىنىڭ قول استىندا بولعان. سون­دىقتان نوعايلىنىڭ بٸردە قازاق, بٸردە نوعاي, بٸر­دە ماڭعىت بولىپ جٷرگەن كەزدەرٸ كٶپ. ماڭ­عىت دەگەن – نوعايلى. قاراقالپاقتاردىڭ تٷپ تامىرى ماڭعىتتاردان شىعادى. ال ماڭعىتتار نو­عايلى بٸرلەستٸگٸنٸڭ ەڭ كٷشتٸ رۋى بولعان.

ەسەنبەرليندە قازاق ەلٸ جوق, قازاقتىڭ رۋلارى بار

تاريحشى بەرەكەت كەرٸباەۆ فيلمدٸ ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ «الماس قىلىشىمەن, سالىستىرا وتىرىپ كٶرگەنٸن جاسىرمادى. 

– قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنىڭ ەر­بٸر ەپيزودى ەسٸمدە. سول سەبەپتٸ «الماس قى­لىش» فيلمٸن سونىمەن سالىستىرىپ وتى­رىپ كٶردٸم. كينونىڭ جەلٸسٸ ٸليياس ەسەن­بەر­ليننٸڭ «الماس قىلىش» رومانىنىڭ نە­گٸ­زٸن­دە الىنعان ەكەن. ەسەنبەرليننٸڭ بۇل كٸتا­بى 50-60-جىلدارى ٶتە كەرەمەت شىعارما بول­دى. سەبەبٸ, ول جىلدارى قازاقتىڭ ور­تاعاسىرلىق تاريحناماسى سول دەڭگەيدە بو­لاتىن. الايدا ودان بەرٸ جارتى عاسىر, الپىس جىل ٶتتٸ. ال­پىس جىلدا بٸزدٸڭ تاريح عىلىمى دامىدى, بۇرىن­عى كونتسەپتسييالار ەسكٸردٸ. ول ەسەن­بەر­ليننٸڭ كٸنەسٸ ەمەس. تاريح عىلىم­ى­نىڭ جەت­كەن جەتٸستٸگٸ سونداي بولاتىن. 

ورىس مەملەكەتٸ قالاي قۇرىلدى? شا­شى­راڭقى ورىس كنياز­دىق­تارىنىڭ نەگٸزٸندە قۇ­رىل­دى. ەسەن­بەر­ليندە دە سون­­داي, قازاق حالقى, قا­­زاق ەلٸ جوق. بٸراق قا­زاق­تىڭ رۋلارى بار. سو­لار­دىڭ بەرٸن بٸرٸك­­تٸرٸپ بارىپ قازاق حالقى قۇ­رىلدى دەيدٸ. ولاي ەمەس. ەبٸلقايىر حان بول­عان كە­زٸن­دە ماڭ­عىت, شاي­­­بان جەنە وردا ەجەن دەگەن ٷش ۇلىس بول­دى. 

ەبٸلقايىر 1457 جىلى ٶزتەمٸر باستاعان وي­راتتاردان جەڭٸلدٸ. وسى شايقاسقا دەيٸن ەبٸلقايىردان ماڭعىت ۇلىسى بٶلٸنٸپ كەتكەن. ماڭعىتتىڭ نۇرادديننەن تۋعان ۇلى ۋاقاس دەگەن بيٸ بولعان. ۋاقاس پەن ەبٸلقايىر ەكەۋٸ­نٸڭ دوستىعى كەرەمەت بولعان. ۋاقاس بي ەبٸل­قايىردى ٷش رەت تاققا وتىرعىزعان. الايدا 1449 جىلى ۋاقاس بي ٶلگەننەن كەيٸن ۇلدارى جاڭ­بىرشى, حورەزمي بەك, مۇسا ەبٸلقايىر­دىڭ قول استىندا بولعىسى كەلمەي, ٸرگەسٸن بٶ­لەك سالادى.بۇل – ەبٸلقايىر مەملەكەتٸندەگٸ بٸ­رٸنشٸ بٶلٸنٸس بولاتىن. 

ال ەكٸنشٸ بٶلٸنٸس 1457 جىلى بولعان. في­لم­دە كەيبٸر وقيعالار الماسىپ كەتٸپتٸ. ال­عاشقى ەپيزودتا كەرەي مەن جەنٸبەك وي­رات­تارمەن سوعىسىپ جاتىر, ەكٸ باتىر ما دەسەم, ەكٸ سۇلتان ەكەن. وسى كەزدە ويراتتار ەبٸل­قايىر­دىڭ ٷش جاسار نەمەرەسٸن اماناتقا الىپ كە­تەدٸ. بۇعان شايبان ۇلىسىنىڭ ٸشٸنەن بە­رە­كە سۇلتان قارسى شىعادى. حيۋا حاندىعىنىڭ ارعى اتالارى وسى بەرەكە سۇلتاننان تارالادى. بەرەكە سۇلتان: «و زاماندا بۇ زامان حان كە­پٸر­گە بالاسىن اماناتقا بەرمەيدٸ. حان ال­لانىڭ جەردەگٸ كٶلەڭكەسٸ» دەپ ەبٸلقايىرعا ٶك­پەلەپ, جەدٸگەردٸ حان قىلادى. سەبەبٸ, ٶز­تە­مٸر مۇسىلمان ەمەس بولاتىن. سٶيتٸپ, شاي­بان ۇلىسى ەكٸگە بٶلٸنەدٸ.

ال كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ بٶلٸنٸسٸ مٷلدەم باس­قاشا. سوندىقتان فيلمدٸ قوبىلاندى با­تىردىڭ اقجول بيدٸ ٶلتٸرگەنٸنەن باستاپ وقي­عانى دامىتۋ كەرەك ەدٸ. قازاق دالاسىنداعى رۋ-تايپالىق تالاس ارعىن اقجول بيدٸ كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ, قوبىلاندىنى ەبٸل­قايىر­دىڭ قولداپ وتىرعانىنان باستالدى. سٶيتٸپ, ەكٸ اراداعى داۋ-داماي جارىلىسقا الىپ كەلۋ كە­رەك ەدٸ.

سوسىن تاعى بٸر مەسەلە – جەر تۋرالى. مو­عولستاننىڭ حانى ەسەنبۇعا كەرەي مەن جە­نٸبەكتٸ جاقسى كٶرگەننەن جەر بەرگەن جوق. ونىڭ دا جاعدايى مٷشكٸل بولاتىن. قالماقتار القىمىنان الدى, تۋعان ٸنٸسٸ اعاسىمەن اراز بول­دى. فيلمدە سول جاعىن دا كٶرسەتۋ كەرەك ەدٸ. جالپى دەرەكتەردە بۇرىندىق كەرەيدٸڭ جال­عىز بالاسى بولعانى ايتىلادى. ال جە­نٸبەكتٸڭ قاسىمنان باسقا توعىز ۇلى بولعان. بەرٸ سۇلتاندار, باتىرلار ەدٸ. سولاردى دا كي­نودا كٶرسەتسە, تاماشا بولار ەدٸ.

گەوگرافييالىق جاعىنان كەلگەندە مو­عول­ستان مەملەكەتٸ شىعىس تٷركٸستان, قىر­عىز­ستان جەنە قازٸرگٸ جەتٸسۋ سەكٸلدٸ ٷش تاريحي اي­ماقتان تۇردى. وسى ٷشەۋٸ موعولستان دەپ اتال­دى. كەرەي مەن جەنٸبەك موعولستانعا بار­دى دەپ ايتىلعانمەن, ولار جەتٸسۋعا كەلدٸ. كەيٸن حVٸ عاسىردىڭ 40-50 جىلدارى قازاق حان­دىعى مەن موعولستاننىڭ اراسىندا قىر­عىز مەسەلەسٸ بويىنشا سوعىس بولدى. سول سو­عىس حاقنازاردىڭ كەزٸنە دەيٸن جالعاستى. اقى­رىندا قىرعىزدار قازاقتارمەن وداقتا­سىپ, موعولستاننىڭ شەڭبەرٸنەن تىس قالدى. 

– فيلمگە ستسەناريي جازعان كەزدە بەرەكەت كەرٸباەۆتىڭ ەڭبەكتەرٸن وقىپ, پايدالاندىم. «قازاق حاندىعى» كٸتابىنىڭ ٷلكەن پايداسى تيدٸ. جالپى, «الماس قىلىش» فيلمٸ ۇلى تاريحقا كٸرٸسپە دەۋگە بولادى. بٸز بۇل جەردە قاسىم حاننىڭ وتىز جىلدىق سوعىسىنا دايىندىق جاسادىق. قاسىم مەن بۇرىندىقتىڭ اراسىنداعى جاعداي, قاسىمنىڭ سىعاناقتى الۋى, بۇلاردى قۇرتۋ ٷشٸن ەبٸلقايىردىڭ اتتانۋى سەكٸلدٸ تاريحتىڭ بەرٸ الدا. بٸز سونى ارمان ەتٸپ وتىرمىز. فيلمنٸڭ الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا ٶتكەن كٶرسەتٸلٸمٸنە ەلباسىنىڭ ٶزٸ كەلۋٸ كەرەك ەدٸ. مەن سوندا «قىزۋىمىز باسىلماي تۇرعان كەزدە فيلمدٸ ەرٸ قاراي جالعاستىرايىق» دەگەن ۇسىنىسىمدى ايتپاقشى ەدٸم. 

تاعى بٸر قوسارىم, كينودا قازاق ٶزبەكتەن قاشىپ ۇيعىردىڭ قولتىعىنا تىعىلعان جوق. قازاق ٶزبەكتەن قاشقان جوق, ٶزٸنەن-ٶزٸ قاشتى. ديكتاتوردان قاشتى. موعولستاننىڭ المالىق قالاسى قازٸرگٸ شىعىس تٷركٸستاندا. ول كەزدە ۇيعىرلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ موعولستانعا قارادى. ولار ٷلكەن مەملەكەت بولدى. ونىڭ پاتشاسى ۇيعىر ەمەس, تٶرە. شاعاتايدىڭ ۇرپاعى بولاتىن. فيلمدە بەس-التى قىز بيلەگەنٸ ٷشٸن ولاردى ۇيعىر دەپ ايتۋعا بولمايدى. ول جاڭساق ايتىلعان پٸكٸر. بٸز وسى مەسەلە كٶتەرٸلەتٸنٸن ەسكەرٸپ, ۇيعىرلاردى فيلمدە تارانشى دەپ بەردٸك. موعولستان قۇرامىندا تارانشىلار بولعانى راس. فيلمدە بيلەپ تۇرعان قىزدار – سولاردىڭ بٷگٸنگٸ كٶرٸنٸسٸ.

سماعۇل ەلۋباي, 
جازۋشى 

تٷيٸن:

جاقسىلىعى بار, جەتٸستٸگٸ دە جەتەرلٸك, كەمشٸلٸكتەن دە كەندە ەمەس... ەڭ باستىسى – ٶز تاريحىمىز تۋرالى كينونى ٶزٸمٸز تٷسٸردٸك. تاريحي سەريالدىڭ باسى! «كٶش – جٷرە تٷزەلەدٸ» دەگەن حالقىمىز. بەرٸ دە رەتٸمەن بولار. تەك بٸر ەسكەرتە كەتەتٸن نەرسە – سىن ايتىلسا, ەر-توقىمىمىزدى باۋىرعا الىپ تۋلاماي, قابىلداي بٸلۋ دە مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. جاناشىرلىقتان تۋعان, ايتىلعان پٸكٸرلەر كەلەشەكتە قاتەلەسپەۋ ٷشٸن دە كەرەك بولادى. «الماس قىلىش» قازاق حاندىعى تۋرالى فيلمنٸڭ باسى عانا, «جانتالاسقا» تٷسەتٸن قازاق حاندارىنىڭ رۋحىن كٶرسەتەتٸن كينو جالعاسادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز. قازاقتىڭ تاريحى ۇلتىمىزعا كەرەك. ۇلتتىق كينو دا ەلدٸڭ رۋحىن وياتۋ ٷشٸن قاجەت. وسىنداي «قاجەتتەردٸڭ» ورنىن تٷگەلدەيتٸن زامان جەتتٸ. 

گٷلزينا بەكتاس, سەرٸكبول حاسان