Psihiatriialyq aýrýhanalar – psihikalyq dertke shaldyqqan adamdarǵa kómek kórsetý úshin qurylǵan meditsinalyq mekemeler. Alaida tarihta emdeý orny bolýdyń ornyna azap pen qorqynyshtyń simvolyna ainalǵan aýrýhanalar az emes. Onda adamdar erkinen tys qamalyp, qatygez tájiribelerge ushyrap, keide ómir boiyna syrtqy álemnen oqshaýlanǵan. Keibir aýrýhanalar búginde jabylǵanymen, olardyń qabyrǵasynda bolǵan oqiǵalar týraly kýálikter, muraǵat qujattary men fotosýretter áli kúnge deiin jurttyń úreiin ushyrady. Tipti olardyń birazy eles meken retinde tanylyp, týrister baratyn orynǵa ainalǵan, dep habarlaidy ult.kz.
Lobotomiia jasalǵan aýrýhana – Trans-Allegheny Lunatic Asylum (AQSh)
1864 jyly AQSh-tyń Batys Virdjiniia shtatynda ashylǵan bul aýrýhana bastapqyda nebári 250 adamǵa arnalǵan edi. Biraq ýaqyt óte kele munda eki myńnan astam naýqas ornalastyryldy.
Naýqastardyń kóptigi sonsha, adamdar edende uiyqtaýǵa májbúr boldy. Gigiena saqtalmady, juqpaly aýrýlar tez tarady.
Eń qorqynyshtysy – munda lobotomiia operatsiialary jii jasalǵan. Bul operatsiia kezinde adamnyń miynyń mańdai bóligine hirýrgiialyq aralasý júrgizilip, naýqastyń minez-qulqyn ózgertýge tyrysqan. Kóp jaǵdaida mundai emnen keiin adamdar múgedek bolyp qalǵan nemese ómir boiyna ózdiginen ómir súre almaityn halge túsken.
Qazir bul aýrýhana jabylǵan. Ǵimaratta elester júretini týraly ańyzdar taraǵandyqtan, munda arnaiy ekskýrsiialar uiymdastyrylady.
«Jyndyhana araly» – Poveglia (Italiia)
Venetsiia mańyndaǵy Povelia araly ǵasyrlar boiy oba indetinen kóz jumǵan adamdar jerlengen oryn bolǵan.
1922 jyly aralda psihiatriialyq aýrýhana ashyldy. Ańyz boiynsha, aýrýhananyń bas dárigeri naýqastarǵa túrli zańsyz tájiribeler júrgizgen. Bas súiekti burǵylaý, aýyr hirýrgiialyq synaqtar jáne qatygez emdeý ádisteri qoldanylǵany aitylady.
Keiin dárigerdiń ózi aýrýhana munarasynan sekirip qaza tapqan degen ańyz tarady. Bul oqiǵanyń naqty dáleli joq, biraq aral týraly qorqynyshty áńgimelerdiń keń taraýyna sebep boldy. Qazir Italiia biligi aralǵa erkin kirýge ruqsat bermeidi.
Willowbrook memlekettik mektebi (AQSh)
Niý-Iorktegi bul mekeme aqyl-oi damýynda ereksheligi bar balalarǵa arnalǵan bolatyn.
1960-jyldary munda júrgizilgen zertteýler álemdi shoshytty. Keibir balalarǵa ǵylymi tájiribe retinde ádeii gepatit virýsy juqtyrylǵan.
1972 jyly jýrnalist Djeraldo Rivera jasyryn túsirilgen beinematerial jariialaǵannan keiin qoǵam aýrýhanadaǵy aýyr jaǵdaidy kórdi. Kadrlarda qaraýsyz qalǵan, las jerde jatqan balalar beinelengen.
Úlken janjaldan keiin mekeme birtindep jabyldy.
Danvers State Hospital (AQSh)
1878 jyly salynǵan bul aýrýhana gotikalyq sáýletimen tanymal. Ýaqyt óte kele onda da adam sany shamadan tys kóbeiip, naýqastarǵa jasalǵan jaǵdai nasharlady. Elektroshok terapiiasy, kúshtep oqshaýlaý jáne lobotomiia siiaqty ádister keńinen qoldanyldy.
Ǵimarattyń erekshe kelbeti keiin kóptegen qorqynyshty filmder men oiyndardyń prototipine ainaldy.
Beelitz-Heilstätten (Germaniia)
Berlin mańyndaǵy bul keshen alǵashynda týberkýlezben aýyratyn adamdardy emdeýge arnalǵan.
Keiin onyń keibir bólimderi psihikalyq dertke shaldyqqan naýqastarǵa paidalanyldy.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde jaralanǵan sarbazdar osynda emdelgen.
Búginde qańyrap bos qalǵan ǵimarattar kóptegen derekti filmder men fototúsirilimderdiń nysanyna ainalǵan.
Nege bul aýrýhanalar qorqynyshty sanalady?
Bul mekemelerdiń aty ańyzǵa ainalýyna birneshe sebep bar:
naýqastardyń shamadan tys kóp bolýy;
adamnyń quqyqtarynyń óreskel buzylýy;
lobotomiia men aýyr elektroshok siiaqty sol kezeńde keń taraǵan, biraq keiin tiimsiz ári ziiandy dep tanylǵan emdeý tásilderiniń qoldanylýy;
qupiia meditsinalyq tájiribeler;
ólim-jitimniń joǵary bolýy;
ondaǵan jyl boiy jariialanbaǵan qujattar men kýágerlerdiń estelikteri.
Búgingi psihiatriia múlde basqa
Qazirgi psihiatriia ótken ǵasyrdaǵy ádisterden túbegeili ózgeshe. Patsientterdiń quqyqtary halyqaralyq zańdarmen qorǵalady. Emdeý dáleldi meditsinaǵa negizdeledi, psihoterapiia, zamanaýi dári-dármek jáne ońaltý baǵdarlamalary qoldanylady. Kóptegen elderde májbúrli emdeý tek zańmen belgilengen erekshe jaǵdailarda ǵana júrgiziledi.
Tarihtaǵy osy qarańǵy better meditsinadaǵy adam quqyqtarynyń mańyzyn eske salady. Bir kezderi emdeý orny bolǵan bul aýrýhanalar búginde qatygez tájiribelerdiń qaitalanbaýy úshin saqtalýy tiis tarihi sabaqqa ainalǵan.
