پسيحياترييالىق اۋرۋحانالار – پسيحيكالىق دەرتكە شالدىققان ادامدارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن قۇرىلعان مەديتسينالىق مەكەمەلەر. الايدا تاريحتا ەمدەۋ ورنى بولۋدىڭ ورنىنا ازاپ پەن قورقىنىشتىڭ سيمۆولىنا اينالعان اۋرۋحانالار از ەمەس. وندا ادامدار ەركٸنەن تىس قامالىپ, قاتىگەز تەجٸريبەلەرگە ۇشىراپ, كەيدە ٶمٸر بويىنا سىرتقى ەلەمنەن وقشاۋلانعان. كەيبٸر اۋرۋحانالار بٷگٸندە جابىلعانىمەن, ولاردىڭ قابىرعاسىندا بولعان وقيعالار تۋرالى كۋەلٸكتەر, مۇراعات قۇجاتتارى مەن فوتوسۋرەتتەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن جۇرتتىڭ ٷرەيٸن ۇشىرادى. تٸپتٸ ولاردىڭ بٸرازى ەلەس مەكەن رەتٸندە تانىلىپ, تۋريستەر باراتىن ورىنعا اينالعان, دەپ حابارلايدى ult.kz.
لوبوتومييا جاسالعان اۋرۋحانا – Trans-Allegheny Lunatic Asylum (اقش)
1864 جىلى اقش-تىڭ باتىس ۆيردجينييا شتاتىندا اشىلعان بۇل اۋرۋحانا باستاپقىدا نەبەرٸ 250 ادامعا ارنالعان ەدٸ. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە مۇندا ەكٸ مىڭنان استام ناۋقاس ورنالاستىرىلدى.
ناۋقاستاردىڭ كٶپتٸگٸ سونشا, ادامدار ەدەندە ۇيىقتاۋعا مەجبٷر بولدى. گيگيەنا ساقتالمادى, جۇقپالى اۋرۋلار تەز تارادى.
ەڭ قورقىنىشتىسى – مۇندا لوبوتومييا وپەراتسييالارى جيٸ جاسالعان. بۇل وپەراتسييا كەزٸندە ادامنىڭ ميىنىڭ ماڭداي بٶلٸگٸنە حيرۋرگييالىق ارالاسۋ جٷرگٸزٸلٸپ, ناۋقاستىڭ مٸنەز-قۇلقىن ٶزگەرتۋگە تىرىسقان. كٶپ جاعدايدا مۇنداي ەمنەن كەيٸن ادامدار مٷگەدەك بولىپ قالعان نەمەسە ٶمٸر بويىنا ٶزدٸگٸنەن ٶمٸر سٷرە المايتىن حالگە تٷسكەن.
قازٸر بۇل اۋرۋحانا جابىلعان. عيماراتتا ەلەستەر جٷرەتٸنٸ تۋرالى اڭىزدار تاراعاندىقتان, مۇندا ارنايى ەكسكۋرسييالار ۇيىمداستىرىلادى.
«جىندىحانا ارالى» – Poveglia (يتالييا)
ۆەنەتسييا ماڭىنداعى پوۆەليا ارالى عاسىرلار بويى وبا ٸندەتٸنەن كٶز جۇمعان ادامدار جەرلەنگەن ورىن بولعان.
1922 جىلى ارالدا پسيحياترييالىق اۋرۋحانا اشىلدى. اڭىز بويىنشا, اۋرۋحانانىڭ باس دەرٸگەرٸ ناۋقاستارعا تٷرلٸ زاڭسىز تەجٸريبەلەر جٷرگٸزگەن. باس سٷيەكتٸ بۇرعىلاۋ, اۋىر حيرۋرگييالىق سىناقتار جەنە قاتىگەز ەمدەۋ ەدٸستەرٸ قولدانىلعانى ايتىلادى.
كەيٸن دەرٸگەردٸڭ ٶزٸ اۋرۋحانا مۇناراسىنان سەكٸرٸپ قازا تاپقان دەگەن اڭىز تارادى. بۇل وقيعانىڭ ناقتى دەلەلٸ جوق, بٸراق ارال تۋرالى قورقىنىشتى ەڭگٸمەلەردٸڭ كەڭ تاراۋىنا سەبەپ بولدى. قازٸر يتالييا بيلٸگٸ ارالعا ەركٸن كٸرۋگە رۇقسات بەرمەيدٸ.
Willowbrook مەملەكەتتٸك مەكتەبٸ (اقش)
نيۋ-يوركتەگٸ بۇل مەكەمە اقىل-وي دامۋىندا ەرەكشەلٸگٸ بار بالالارعا ارنالعان بولاتىن.
1960-جىلدارى مۇندا جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر ەلەمدٸ شوشىتتى. كەيبٸر بالالارعا عىلىمي تەجٸريبە رەتٸندە ەدەيٸ گەپاتيت ۆيرۋسى جۇقتىرىلعان.
1972 جىلى جۋرناليست دجەرالدو ريۆەرا جاسىرىن تٷسٸرٸلگەن بەينەماتەريال جارييالاعاننان كەيٸن قوعام اۋرۋحاناداعى اۋىر جاعدايدى كٶردٸ. كادرلاردا قاراۋسىز قالعان, لاس جەردە جاتقان بالالار بەينەلەنگەن.
ٷلكەن جانجالدان كەيٸن مەكەمە بٸرتٸندەپ جابىلدى.
Danvers State Hospital (اقش)
1878 جىلى سالىنعان بۇل اۋرۋحانا گوتيكالىق سەۋلەتٸمەن تانىمال. ۋاقىت ٶتە كەلە وندا دا ادام سانى شامادان تىس كٶبەيٸپ, ناۋقاستارعا جاسالعان جاعداي ناشارلادى. ەلەكتروشوك تەراپيياسى, كٷشتەپ وقشاۋلاۋ جەنە لوبوتومييا سيياقتى ەدٸستەر كەڭٸنەن قولدانىلدى.
عيماراتتىڭ ەرەكشە كەلبەتٸ كەيٸن كٶپتەگەن قورقىنىشتى فيلمدەر مەن ويىنداردىڭ پروتوتيپٸنە اينالدى.
Beelitz-Heilstätten (گەرمانييا)
بەرلين ماڭىنداعى بۇل كەشەن العاشىندا تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ادامداردى ەمدەۋگە ارنالعان.
كەيٸن ونىڭ كەيبٸر بٶلٸمدەرٸ پسيحيكالىق دەرتكە شالدىققان ناۋقاستارعا پايدالانىلدى.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە جارالانعان ساربازدار وسىندا ەمدەلگەن.
بٷگٸندە قاڭىراپ بوس قالعان عيماراتتار كٶپتەگەن دەرەكتٸ فيلمدەر مەن فوتوتٷسٸرٸلٸمدەردٸڭ نىسانىنا اينالعان.
نەگە بۇل اۋرۋحانالار قورقىنىشتى سانالادى?
بۇل مەكەمەلەردٸڭ اتى اڭىزعا اينالۋىنا بٸرنەشە سەبەپ بار:
ناۋقاستاردىڭ شامادان تىس كٶپ بولۋى;
ادامنىڭ قۇقىقتارىنىڭ ٶرەسكەل بۇزىلۋى;
لوبوتومييا مەن اۋىر ەلەكتروشوك سيياقتى سول كەزەڭدە كەڭ تاراعان, بٸراق كەيٸن تيٸمسٸز ەرٸ زيياندى دەپ تانىلعان ەمدەۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ قولدانىلۋى;
قۇپييا مەديتسينالىق تەجٸريبەلەر;
ٶلٸم-جٸتٸمنٸڭ جوعارى بولۋى;
ونداعان جىل بويى جارييالانباعان قۇجاتتار مەن كۋەگەرلەردٸڭ ەستەلٸكتەرٸ.
بٷگٸنگٸ پسيحياترييا مٷلدە باسقا
قازٸرگٸ پسيحياترييا ٶتكەن عاسىرداعى ەدٸستەردەن تٷبەگەيلٸ ٶزگەشە. پاتسيەنتتەردٸڭ قۇقىقتارى حالىقارالىق زاڭدارمەن قورعالادى. ەمدەۋ دەلەلدٸ مەديتسيناعا نەگٸزدەلەدٸ, پسيحوتەراپييا, زاماناۋي دەرٸ-دەرمەك جەنە وڭالتۋ باعدارلامالارى قولدانىلادى. كٶپتەگەن ەلدەردە مەجبٷرلٸ ەمدەۋ تەك زاڭمەن بەلگٸلەنگەن ەرەكشە جاعدايلاردا عانا جٷرگٸزٸلەدٸ.
تاريحتاعى وسى قاراڭعى بەتتەر مەديتسيناداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ ماڭىزىن ەسكە سالادى. بٸر كەزدەرٸ ەمدەۋ ورنى بولعان بۇل اۋرۋحانالار بٷگٸندە قاتىگەز تەجٸريبەلەردٸڭ قايتالانباۋى ٷشٸن ساقتالۋى تيٸس تاريحي ساباققا اينالعان.
