Alashtyń dini talǵamy men rýhani mentaliteti

Bárimiz de tazalyqtyń qajetin bilemiz. Barshamyz da senimniń kerektigin sezinemiz. Qazir din týraly kóp oilaityn boldyq. Buryn, nesin jasyraiyq, dindi topyraqty ólimde eske alatynbyz. Búgin «jelkemizde ajal turǵanyn sát saiyn ańǵaratyn boldyq. Bir shyndyqtyń basy ashyq: baiyrǵy zamannan osy kúnge deiin «aqyrzaman», «ajal» uǵymdary ómirdiń qadir-qasietin, imannyń kiesin – jalpy ar tazalyǵy men senim turaqtylyǵynyń tepe-teńdigin saqtaý men saqtandyrý oraiynda jii áýezelengen. Tolstoi, Shákárim tanymy turǵysynan kelsek, eldi rýhani páktikke jumyldyrǵan din – din de, aq-qarany shatastyrtqan «din» – sandyraq.

Taza dinniń shyn negizin
Ustaǵan bir pende joq.
Dúnie tolǵan kóp shataq din,
Bári birdei shatpyraq
Din tazasyn dinnen izde
Din shataǵyn synǵa sal.
Anyq aina ózińizde,
Aida aqyldy qattyraq
Shala dindi pán de tappas,
Din tazasyn oi tabar.
Erkin aqyl tipti adaspas,
Kezse kirsiz jarqyrap…

Muny aitqan – Shákárim qajy Qudaiberdiuly. Ol bul oiyn 1924 jyly qaǵazǵa túsiripti. Osy aǵartýshy aqyn, bir óleńinde eldi aldap, imanyn satqan namazhan moldadan tasqa tabynsa da arǵa uiyǵan adam artyq deidi. Bura tartsa, búgingi «táńirshil-burhanshylarǵa» bul paiym ońtaily-aq kóriner edi, alaida osy tusta qajy-aqynnyń neni kóksegenin milaý ǵana uǵynbas. Shákárim «Musylmandyq shartynda» búi deidi: «Ei, dostar, zinhar kápir bolatuǵyn isterden qatty saqtaný kerek. … Qumalaq salǵan, jaýyryn jaqqan, bir nárseni aram qylǵan – bári solardyń joldasy. Bárinen de aýlaq bolý kerek. Osyndai nárseler adamdy jaman úiretip ne bolsa sony ádeii qylǵyzyp beine bir sondaidan bir bilim qasiet shyǵatyndai kórip turady. Tastyń úńgirin, jalǵyz aǵashty áýlie dep, mal túnetip álem bailamaq – bári sondai jaman is».

Jalpy, dinge qatysty pikir-paiymdardy tarazylaýda biz tarihi tulǵalarymyzdyń tanymyna taban tirep jatamyz. Bul aqyl-oi tájiribesine, dástúrge adaldyqty tanytsa kerek. Qazaq ulttyq uiysý men aǵarýdy kún tártibine qoiǵan HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń basynda din máselesi bolǵanmen, dinder máselesi joq edi. Patsha ókimetiniń qansha jerden qylyshynan qan tamsa da, musylman – musylman, hristian – hristian, májýsi – májýsi-tin. Árine, dinder máselesi syp-sipa joq edi deý de artyq shyǵar. Bizdińshe, onyń nyshany ǵana boldy. Ómirlik bir mysal keltireiik. Qairatker Álihan Bókeihannyń áieli – Elena Iakovlevna Sevostianova. Ol ombylyq oqyǵannyń qyzy-tyn. Sondyqtan, E.Ia.Sevostianova óz dinine, diline adal bop qaldy. El sózine qaraǵanda, Álihannyń sheshesi ulyna: «Moinynda kresi bar áielińdi aýylǵa ákelýshi bolma!» dep, qatty urysqan. Sondyqtan, Á.Bókeihan eline soǵarda orys áielin (bireýler «onyń arǵy tegi – orystanǵan syǵan» desedi) Semeige tastap ketip júrgen… Taǵdyrǵa shara bar ma, ult muńyn janymen túsingen azamat «teń qurby» tabam dep, qinaldy ma, joq jaza basty ma – muny bir Alla biledi. Bizdiń biletinimiz: osy Elena Iakovlevna Álihanǵa bolashaq joly aýyr ashylsa da, urpaq izin jalǵastyratyn Sergei atty ul jáne «qazaq» dese qoń etin kesip berýge bar abzal jan bop ósken, keiin elshil tulǵa – Smaǵuldyń jary Elizaveta esimdi qyz syilady. Á.Bókeihannyń ultpen bailanysqan tamyrynyń áseri me eken, álde uiatynyń kúshtiligi me eken, el ortasynda Sergei – Úgidai, Elizaveta – Zeinep ataldy. Sóz joq, E.Ia.Sevostianova bura tartsa, ózge dinniń tar ustanymymen shekteýshilikke barsa, Á.Bókeihannyń qairatkerligine ziianyn da tigizer edi, balalaryn (ásirese, Elizavetany) tamyrsyz da qylar edi. Abyroiyna qarai, olai bolmady. Ol mańdaiyn iiskemegen enesiniń – Álihan anasynyń mysyn sezingendei bop ómirden ótti…

Al, endi Ahmet Baitursynulyna turmysqa shyqqan orys qyzy (Aleksandra) islam dinin qabyldap, resmi atyn da Badrisafa dep ózgertkeni málim. Bul jerde, árine, áńgime eki qairatkerdiń «qatynǵa myqtylyǵy», ne «álsizdigi» týrasynda emes, qarapaiym otbasy jaǵdaiynda dinder máselesiniń týyndaǵanynda bolyp otyr. Otbasyn ult aiasymen astastyra qaraǵanda, bir jaǵynan otarshyl imperiianyń ashqaraqtana óńmendeýiniń, ekinshi jaǵynan qaýqarsyz mádeniettiń qaýqarly mádenietke jeńilýiniń áserinen qazaq ishine rýhani senim taitalasy ene bastady. Bul taitalasty retteitin dini kúsh bizde tym áljýaz edi. Sonymen birge, damýǵa bet alǵan ult damyǵan ulttardan kóp nárse úirenetinin eskersek, osy kezeńde alash jurtynda baiqalǵan ózin-ózi saqtaý instinkti (túrli joiylýdan ishtei saqtaný) men qily oryndy-orynsyz qorqý eldi kóbine aýlaqtanýǵa qarai qamaǵan. Buǵan birer mysal keltirýge de bolady. Aitalyq, qaisybir moldalar kezinde Á.Bókeihandy orysshyl, tipti «dinge jat» dep, halyqqa qarsy qoiýǵa deiin barǵan. Mundai piǵyl qairatker Memlekettik I Dýmaǵa sailanar tusta (1905-1906) kóp baiqalǵan. Árine, onsyz da qoian júrek bop qalǵan halyq «kápirden» saqtanady. Biraq keshikpei (ásirese, «Qazaq» shyqqanda) el kimniń kim ekenine kózi jetti. Sóite tura, qaimana jurttyń bolmysyn, qabyldaýyn eskerip dinniń mánin túsindirý, orynsyz talasty mámilege keltiretin haqtyń jolyn kórsetý, bir sózben aitqanda, «Musylman men káýirdiń Arasyn ótip buzyp dindi ashý» (Qaztýǵan) – kún tártibinde turdy. Osy rettegi Alash ziialylarynyń alǵashqy tańdaýly eńbegi – Álihan qalamynan týǵan «Din talasy» atty aýdarma der edik.

«Din talasy nemese «Sýrat kofehanasy» atty áńgimeniń túpnusqasy frantsýzdan alynǵan. Onyń avtory – Bernarden de Sen-Per. Frantsýzshadan orysshaǵa aýdarǵan – Lev Tolstoi. Álihan osy orys nusqasyn tárjimalaǵan. Búgingi qazaq ǵylymyna belgili derek: Á.Bókeihan muny alǵash «Sýrat kofeinesi» degen atpen jáne birsypyra mátindik túsinikterimen «Dala ýalaiatynyń gazeti» basylymynyń 1900 jyly 10-11-sandarynda jariialaǵan. Osydan soń, birshama mátindik ózgeristermen ári jańa atpen («Din talasy» «Qazaq» gazetiniń bastapqy úsh nómirine bastyrtqan. Áleýetti ult baspasóziniń qoǵamdyq-saiasi maqalalardan ózge «Din talasy» aýdarmasymen ashylýy – el ziialylarynyń dinge degen kózqarasynyń qandailyǵyn aiqyn ańǵartady. Osy kózqarasty islamdy meńgerip baryp basqa dinderdiń jaiymen tanysqan Shákárim myna óleń joldaryna syidyrǵan:
Aqylmen nanbai iman joq,
Oilaýdan aqyl tyiǵan joq.
Talai dindi tekserdim,
Eshbiri miǵa syiǵan joq.
Tamam dinniń túbi bir,
Boianǵan, buzǵan salyp tur,
Bir orynǵa jiǵan joq.
«Haqiqat nurdyń jaryǵyn kórgen» aqyn, álbette, bar dindi bir jerge ji demeidi, haq jolymen anyǵyn taýyp, tanyǵyn tastap, saý aqylyńmen («Saý aqyl – meniń imanym» sarapta, baiypta deidi. Gýmanist-qairatker Á.Bókeihan osy oidy jańasha qyrynan damytyp: «Bostandyq, teńdik, týysqandyq – 18 ǵasyrdan beri jaryqqa shyqqan taza pikir. Muny maidanǵa salǵan – Frantsiia jurtynyń saiasi erleri. Osy úsh túrdiń bári bizdiń Shariǵattan (Quran), Injilden, Býdda oqýynan, L.N.Tolstoi filosofiiasynan tabylady, kózi ashyq talapty er izdense», – dep jazady.

«Din talasy» áńgimesiniń maqsaty – dini talasqa núkte qoiý, adamdardy bir-birin syilaýǵa jumyldyrý. Shyǵarmaǵa Úndi jerindegi Sýrat qalasynda, kisi kelim-ketimi kóp kofehanada ótken eleýsizdeý ǵana oqiǵa ózek bolǵan. Bári de júiesiz oqýdan miy shatasqan, parsy oqymystysynyń qyzmetshisiniń (qul, májýsi) «Qudai bar ma?» degen suraǵynan órbidi. Qul «qudai» dep moinyndaǵy aǵashty kórsetedi. Áńgime-talasqa, muny, jarymes sanaǵan brahman, ihúdi, katolik, protestant, musylman-túrik aralasady. Bári de «meniń dinim myqty» dep, boi bermeidi. Pátýaǵa kelmei ýlap-shýlasady. Talasqa tek «konfýtsii mázhabyndaǵy bir qytai» ǵana aralaspaidy. Daýryqqan top endi «jónin sen ait!« dep osyǵan júginedi. Qytai: «Meniń baiqaýymsha, adamdardy din týrasynda bir yntymaqqa keltirmeitin – jalǵyz-aq namys» dei otyryp, aspandaǵy kún týraly tájiribesiz, nadan túsinikten ǵylymi túsinikke deiingi kózqarastardy basynan keshken oqiǵamen sabaqtastyra ǵibrat aitady. Sóitip kelip, bul keiipker búi deidi: «Kúlli dúniiaǵa simaityn ulyǵ táńirini hár jurt óziniń ǵibadathanasyna qamaǵysy keledi. Oǵan adam salǵan ǵibadathanalar qandai bolǵanymen jeter me? Ǵibadathanalardyń úlgisin adamdar qudai jasaǵan dúniiadan almai qaidan aldy? … Biraq kóktei salynǵan kúmbez bar ma? Teńizdei sý saýyty bar ma? Táńiriniń izgiligin yspattaityn qudai ózi dúniiaǵa shashqan nyǵymetine jetetin madaq sóz bar ma? Adamnyń júregine jazyp qoiǵan qudaidyń óz kitabyndai shariǵat kitaby bar ma? Jaqyn úshin janyn pida etetin erlikke jetetin qurbandyq bar ma? Qurbandyq qabyl bolýyna izgi adamnyń shyn yqylas-kóńilinen artyq oryn bar ma? Neǵurlym qudaidy joǵary dep, biik dep, ulyq dep uqsa, soǵurlym jaqsyraq tanymaqshy. Jaqsyraq tanyǵan saiyn, qudaiǵa ja­qynyraq bolmaqshy. Jaqyn bolýynyń maǵynasy: raqmetin kórip, raqymdy bolmaq, meiirbandyǵyn kórip, meiirimdi bolmaq. Bireýdiń kózi soqyr, bireýdiń kóńili soqyr. Kózi soqyr jaryqty kórmei, kún joq der, iaki, kúnge kózi jetpei, kórip otyrǵan shamyn kún dep biler; kóńili soqyr – qylyqty aiyryp qudaidy tanymai, qudai joq der, iaki, qolyna ustap, kózimen kórip otyrǵan aǵashyn qudai dep biler. Qai soqyrlyq ta bolsa – kemshilik. Biraq soqyrlyǵynyń beinetin hárkim ózi kóredi»… Bernarden de Sen-Perdiń aqyl hám sezim qazanynda qainap shyqqan, L.Tolstoi men Á.Bókeihannyń pák júregine quiylǵan asyl sóz, taza oi – osy.

Biz aýdarma-áńgimeniń týýyn «Qazaq» maqsatymen toqailastyrdyq. Álihan osy órede tárjima sońynda: «Basqalar da Tolstoi kózimen qarasa, osy kúngi Balqanda sýdai aǵylyp-tógilip jatqan qanǵa oryn tabylmas edi», – «dep eskertipti. Bul rette, onyń 1913 jyly jazǵan myna pikiri joǵarydaǵy sózben sabaqtasyp jatyr: «Balqan soǵysy… bilimsizdikten emes. Ultyna, jurtyna qyzmet qylý bilimnen emes – minezden. … Jaqsy minezge toqtaǵan adam az». Kórseqyzarlyq, ózgeni qor kórý, halyqty «adal« bop aldap, aiardyń qylyǵyn isteý álemdik saiasi sahnadan kúni búginge deiin túsken joq. Tolstoi men Álihan alańdaýy, qamyǵýy qazir de ótkir kúiinde tur.

Alash ziialylary «Qazaqtyń» betashar sanynda «Din talasyn« jariialaý arqyly ózderiniń aqiqatqa, tazalyqqa, teńdikke adaldyǵyn ańǵartty. Osy gazet dini bólek bolsa da, dili taza qanshama adam týraly (mysaly: Potanin, Semenov, Mechnikov, Skalozýbov, Obninskii, Jan Jores, Gelovani, Rikanov, Gladich, Dziýbinskii, Volkov, Vinogradov, Shishkin, t.b.) kisilikti pikir bildirgen. Patsha otarshyldyǵy tusynda Peterborda otyryp qaýqarsyz qazaq jurtyna bolysqan orys ziialylaryn biz qazir bilemiz be, joq pa? Bilmesek, «Qazaq» betine úńileiik. Taza din munarasynan qarasaq, millát-mázhaby ózge bolsa da, álsizge jaqtasqannyń isi – imandylyq.

Dúnieniń asa kúrdeli túiinin shesher jol, Á.Bókeihan aitqandai, bizdiń dini qundylyqtardan da tabylady. Aitalyq, dini basqa týyspen qatynas týraly, rýhani talas jóninde ál-Buhari jinaǵan «Hadisterde» («Sahih ál-Buhari») ne delingen? Asma as-Sydyq Muhammed (s.ǵ.s.) paiǵambardan: «Anam tutqa tabynýshy edi, endi sol kisimen qarym-qatynas jasaýym kerek pe?» – dep surapty. Paiǵambarymyz: «Iá, aralasýǵa tiissiń», – dep jaýap qaiyrypty. Sondai-aq, Aisha Muhammed (s.ǵ.s.) paiǵambardyń myna sózin jetkizgen: «Rasynda Allanyń adamdar ishinde eń jek kóretini – talasta mámilege kelmeitinder». Al, endi, Ábý Hýraira jetkizgen myna aqpar tipti qundy: «Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) búi dedi: Allaǵa, aqyret kúnine iman keltirgender kórshisine ziian tigizbesin; Allaǵa, aqyret kúnine iman keltirgender qonaǵyna qurmet kórsetsin; Allaǵa, aqyret kúnine iman kel­tirgender jaqsy sóz sóilesin áitpese úndemesin!». Mine, osyndai rýhtaǵy dinnen bireýler óshpendilik, jamandyq izdep áýre… Olar bilse deimiz-aý: haq pen aq bir sóz ekenin, «haqy» (huqy) degenniń de túbiri – haq ekenin. «Pravo» degendi jaratqannyń tazalyǵyna balaǵan dinnen jamandyq kútýge bola ma?..

Orynsyz talastan, ókinishke qarai, islamdy tutynatyn elder quralaqan emes. Dinder talasy bolyp jatsa túsinikti-aý, al, bir din ishindegi alalyqqa ne dersiń. Quranda «sen – sýnitsiń, sen – sheitsiń» dep bólý joq, olai bolsa islamdy bórige jem qylǵan – jahildik, týysty jat kórý, aqyldy syilamaý demeýge sharań qalmaidy. Árige barmai-aq qoiaiyq, týysqan Túrkiiadaǵy bútin islamdy «it talaǵandai qylǵan« hanifit, shafit (sýnitter), alevit, kyzylbash, nýsairit (sheitter), bektashi, mevlevi, melami, halveti, bairamy, rifai, jerrahy, nakshibendi, tidjani, sýleimandjy, yshykchy, t.b. aǵym, sektalar týraly ne aitýǵa bolady? Sondai-aq, munda ne din ekenin túsinip bolmaityn ezid pen behaizm bar (Derekter «Týretskaia Respýblika» jinaǵynan alyndy). Áne bir jyldary, sol elge dini qýat jinaimyz dep jastardy attandyrdyq. Óz betimen barǵandar jáne bar. Endi oilaisyń: olardy mynanyń qaisysy «aǵartty» eken dep. Saýdiia men Pákistanda oqyp kelgenderdiń «din talasyn« bul jerde aitpai-aq qoialyq…

Bizde «tunyǵynan sý ishý» degen uǵym bar. Qazaqtyń dinge qatysty tunyǵy – Abai, Máshhúr-Júsip, Shákárim, Alash ziialylary, Sadýaqas Ǵylmani, Aqjan Mashani t.b. sarabynan, talǵamynan, parasatynan ót­ken qundylyqtar. Bizdińshe, eldik rýhani mentalitetti osyndai qundylyqtar quraidy. Bular – ári immýnitet, ári ustanym. Shákárim qajynyń «Din tazasyn oi tabar» degen paiymy da osyǵan saiatyn sekildi.