الاشتىڭ دٸني تالعامى مەن رۋحاني مەنتاليتەتٸ

بەرٸمٸز دە تازالىقتىڭ قاجەتٸن بٸلەمٸز. بارشامىز دا سەنٸمنٸڭ كەرەكتٸگٸن سەزٸنەمٸز. قازٸر دٸن تۋرالى كٶپ ويلايتىن بولدىق. بۇرىن, نەسٸن جاسىرايىق, دٸندٸ توپىراقتى ٶلٸمدە ەسكە الاتىنبىز. بٷگٸن «جەلكەمٸزدە اجال تۇرعانىن سەت سايىن اڭعاراتىن بولدىق. بٸر شىندىقتىڭ باسى اشىق: بايىرعى زاماننان وسى كٷنگە دەيٸن «اقىرزامان», «اجال» ۇعىمدارى ٶمٸردٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن, يماننىڭ كيەسٸن – جالپى ار تازالىعى مەن سەنٸم تۇراقتىلىعىنىڭ تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتاۋ مەن ساقتاندىرۋ ورايىندا جيٸ ەۋەزەلەنگەن. تولستوي, شەكەرٸم تانىمى تۇرعىسىنان كەلسەك, ەلدٸ رۋحاني پەكتٸككە جۇمىلدىرعان دٸن – دٸن دە, اق-قارانى شاتاستىرتقان «دٸن» – ساندىراق.

تازا دٸننٸڭ شىن نەگٸزٸن
ۇستاعان بٸر پەندە جوق.
دٷنيە تولعان كٶپ شاتاق دٸن,
بەرٸ بٸردەي شاتپىراق
دٸن تازاسىن دٸننەن ٸزدە
دٸن شاتاعىن سىنعا سال.
انىق اينا ٶزٸڭٸزدە,
ايدا اقىلدى قاتتىراق
شالا دٸندٸ پەن دە تاپپاس,
دٸن تازاسىن وي تابار.
ەركٸن اقىل تٸپتٸ اداسپاس,
كەزسە كٸرسٸز جارقىراپ…

مۇنى ايتقان – شەكەرٸم قاجى قۇدايبەردٸۇلى. ول بۇل ويىن 1924 جىلى قاعازعا تٷسٸرٸپتٸ. وسى اعارتۋشى اقىن, بٸر ٶلەڭٸندە ەلدٸ الداپ, يمانىن ساتقان نامازحان مولدادان تاسقا تابىنسا دا ارعا ۇيىعان ادام ارتىق دەيدٸ. بۇرا تارتسا, بٷگٸنگٸ «تەڭٸرشٸل-بۇرحانشىلارعا» بۇل پايىم وڭتايلى-اق كٶرٸنەر ەدٸ, الايدا وسى تۇستا قاجى-اقىننىڭ نەنٸ كٶكسەگەنٸن ميلاۋ عانا ۇعىنباس. شەكەرٸم «مۇسىلماندىق شارتىندا» بٷي دەيدٸ: «ەي, دوستار, زينھار كەپٸر بولاتۇعىن ٸستەردەن قاتتى ساقتانۋ كەرەك. … قۇمالاق سالعان, جاۋىرىن جاققان, بٸر نەرسەنٸ ارام قىلعان – بەرٸ سولاردىڭ جولداسى. بەرٸنەن دە اۋلاق بولۋ كەرەك. وسىنداي نەرسەلەر ادامدى جامان ٷيرەتٸپ نە بولسا سونى ەدەيٸ قىلعىزىپ بەينە بٸر سوندايدان بٸر بٸلٸم قاسيەت شىعاتىنداي كٶرٸپ تۇرادى. تاستىڭ ٷڭگٸرٸن, جالعىز اعاشتى ەۋليە دەپ, مال تٷنەتٸپ ەلەم بايلاماق – بەرٸ سونداي جامان ٸس».

جالپى, دٸنگە قاتىستى پٸكٸر-پايىمداردى تارازىلاۋدا بٸز تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ تانىمىنا تابان تٸرەپ جاتامىز. بۇل اقىل-وي تەجٸريبەسٸنە, دەستٷرگە ادالدىقتى تانىتسا كەرەك. قازاق ۇلتتىق ۇيىسۋ مەن اعارۋدى كٷن تەرتٸبٸنە قويعان حٸح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ باسىندا دٸن مەسەلەسٸ بولعانمەن, دٸندەر مەسەلەسٸ جوق ەدٸ. پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ قانشا جەردەن قىلىشىنان قان تامسا دا, مۇسىلمان – مۇسىلمان, حريستيان – حريستيان, مەجۋسي – مەجۋسي-تٸن. ەرينە, دٸندەر مەسەلەسٸ سىپ-سيپا جوق ەدٸ دەۋ دە ارتىق شىعار. بٸزدٸڭشە, ونىڭ نىشانى عانا بولدى. ٶمٸرلٸك بٸر مىسال كەلتٸرەيٸك. قايراتكەر ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەيەلٸ – ەلەنا ياكوۆلەۆنا سەۆوستيانوۆا. ول ومبىلىق وقىعاننىڭ قىزى-تىن. سوندىقتان, ە.يا.سەۆوستيانوۆا ٶز دٸنٸنە, دٸلٸنە ادال بوپ قالدى. ەل سٶزٸنە قاراعاندا, ەليحاننىڭ شەشەسٸ ۇلىنا: «موينىندا كرەسٸ بار ەيەلٸڭدٸ اۋىلعا ەكەلۋشٸ بولما!» دەپ, قاتتى ۇرىسقان. سوندىقتان, ە.بٶكەيحان ەلٸنە سوعاردا ورىس ەيەلٸن (بٸرەۋلەر «ونىڭ ارعى تەگٸ – ورىستانعان سىعان» دەسەدٸ) سەمەيگە تاستاپ كەتٸپ جٷرگەن… تاعدىرعا شارا بار ما, ۇلت مۇڭىن جانىمەن تٷسٸنگەن ازامات «تەڭ قۇربى» تابام دەپ, قينالدى ما, جوق جازا باستى ما – مۇنى بٸر اللا بٸلەدٸ. بٸزدٸڭ بٸلەتٸنٸمٸز: وسى ەلەنا ياكوۆلەۆنا ەليحانعا بولاشاق جولى اۋىر اشىلسا دا, ۇرپاق ٸزٸن جالعاستىراتىن سەرگەي اتتى ۇل جەنە «قازاق» دەسە قوڭ ەتٸن كەسٸپ بەرۋگە بار ابزال جان بوپ ٶسكەن, كەيٸن ەلشٸل تۇلعا – سماعۇلدىڭ جارى ەليزاۆەتا ەسٸمدٸ قىز سىيلادى. ە.بٶكەيحاننىڭ ۇلتپەن بايلانىسقان تامىرىنىڭ ەسەرٸ مە ەكەن, ەلدە ۇياتىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ مە ەكەن, ەل ورتاسىندا سەرگەي – ٷگٸداي, ەليزاۆەتا – زەينەپ اتالدى. سٶز جوق, ە.يا.سەۆوستيانوۆا بۇرا تارتسا, ٶزگە دٸننٸڭ تار ۇستانىمىمەن شەكتەۋشٸلٸككە بارسا, ە.بٶكەيحاننىڭ قايراتكەرلٸگٸنە زييانىن دا تيگٸزەر ەدٸ, بالالارىن (ەسٸرەسە, ەليزاۆەتانى) تامىرسىز دا قىلار ەدٸ. ابىرويىنا قاراي, ولاي بولمادى. ول ماڭدايىن يٸسكەمەگەن ەنەسٸنٸڭ – ەليحان اناسىنىڭ مىسىن سەزٸنگەندەي بوپ ٶمٸردەن ٶتتٸ…

ال, ەندٸ احمەت بايتۇرسىنۇلىنا تۇرمىسقا شىققان ورىس قىزى (الەكساندرا) يسلام دٸنٸن قابىلداپ, رەسمي اتىن دا بادريسافا دەپ ٶزگەرتكەنٸ مەلٸم. بۇل جەردە, ەرينە, ەڭگٸمە ەكٸ قايراتكەردٸڭ «قاتىنعا مىقتىلىعى», نە «ەلسٸزدٸگٸ» تۋراسىندا ەمەس, قاراپايىم وتباسى جاعدايىندا دٸندەر مەسەلەسٸنٸڭ تۋىنداعانىندا بولىپ وتىر. وتباسىن ۇلت اياسىمەن استاستىرا قاراعاندا, بٸر جاعىنان وتارشىل يمپەرييانىڭ اشقاراقتانا ٶڭمەندەۋٸنٸڭ, ەكٸنشٸ جاعىنان قاۋقارسىز مەدەنيەتتٸڭ قاۋقارلى مەدەنيەتكە جەڭٸلۋٸنٸڭ ەسەرٸنەن قازاق ٸشٸنە رۋحاني سەنٸم تايتالاسى ەنە باستادى. بۇل تايتالاستى رەتتەيتٸن دٸني كٷش بٸزدە تىم ەلجۋاز ەدٸ. سونىمەن بٸرگە, دامۋعا بەت العان ۇلت دامىعان ۇلتتاردان كٶپ نەرسە ٷيرەنەتٸنٸن ەسكەرسەك, وسى كەزەڭدە الاش جۇرتىندا بايقالعان ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاۋ ينستينكتٸ (تٷرلٸ جويىلۋدان ٸشتەي ساقتانۋ) مەن قيلى ورىندى-ورىنسىز قورقۋ ەلدٸ كٶبٸنە اۋلاقتانۋعا قاراي قاماعان. بۇعان بٸرەر مىسال كەلتٸرۋگە دە بولادى. ايتالىق, قايسىبٸر مولدالار كەزٸندە ە.بٶكەيحاندى ورىسشىل, تٸپتٸ «دٸنگە جات» دەپ, حالىققا قارسى قويۋعا دەيٸن بارعان. مۇنداي پيعىل قايراتكەر مەملەكەتتٸك ٸ دۋماعا سايلانار تۇستا (1905-1906) كٶپ بايقالعان. ەرينە, ونسىز دا قويان جٷرەك بوپ قالعان حالىق «كەپٸردەن» ساقتانادى. بٸراق كەشٸكپەي (ەسٸرەسە, «قازاق» شىققاندا) ەل كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸنە كٶزٸ جەتتٸ. سٶيتە تۇرا, قايمانا جۇرتتىڭ بولمىسىن, قابىلداۋىن ەسكەرٸپ دٸننٸڭ مەنٸن تٷسٸندٸرۋ, ورىنسىز تالاستى مەمٸلەگە كەلتٸرەتٸن حاقتىڭ جولىن كٶرسەتۋ, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, «مۇسىلمان مەن كەۋٸردٸڭ اراسىن ٶتٸپ بۇزىپ دٸندٸ اشۋ» (قازتۋعان) – كٷن تەرتٸبٸندە تۇردى. وسى رەتتەگٸ الاش زييالىلارىنىڭ العاشقى تاڭداۋلى ەڭبەگٸ – ەليحان قالامىنان تۋعان «دٸن تالاسى» اتتى اۋدارما دەر ەدٸك.

«دٸن تالاسى نەمەسە «سۋرات كوفەحاناسى» اتتى ەڭگٸمەنٸڭ تٷپنۇسقاسى فرانتسۋزدان الىنعان. ونىڭ اۆتورى – بەرناردەن دە سەن-پەر. فرانتسۋزشادان ورىسشاعا اۋدارعان – لەۆ تولستوي. ەليحان وسى ورىس نۇسقاسىن تەرجٸمالاعان. بٷگٸنگٸ قازاق عىلىمىنا بەلگٸلٸ دەرەك: ە.بٶكەيحان مۇنى العاش «سۋرات كوفەينەسٸ» دەگەن اتپەن جەنە بٸرسىپىرا مەتٸندٸك تٷسٸنٸكتەرٸمەن «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتٸ» باسىلىمىنىڭ 1900 جىلى 10-11-ساندارىندا جارييالاعان. وسىدان سوڭ, بٸرشاما مەتٸندٸك ٶزگەرٸستەرمەن ەرٸ جاڭا اتپەن («دٸن تالاسى» «قازاق» گازەتٸنٸڭ باستاپقى ٷش نٶمٸرٸنە باستىرتقان. ەلەۋەتتٸ ۇلت باسپاسٶزٸنٸڭ قوعامدىق-ساياسي ماقالالاردان ٶزگە «دٸن تالاسى» اۋدارماسىمەن اشىلۋى – ەل زييالىلارىنىڭ دٸنگە دەگەن كٶزقاراسىنىڭ قاندايلىعىن ايقىن اڭعارتادى. وسى كٶزقاراستى يسلامدى مەڭگەرٸپ بارىپ باسقا دٸندەردٸڭ جايىمەن تانىسقان شەكەرٸم مىنا ٶلەڭ جولدارىنا سىيدىرعان:
اقىلمەن نانباي يمان جوق,
ويلاۋدان اقىل تىيعان جوق.
تالاي دٸندٸ تەكسەردٸم,
ەشبٸرٸ ميعا سىيعان جوق.
تامام دٸننٸڭ تٷبٸ بٸر,
بويانعان, بۇزعان سالىپ تۇر,
بٸر ورىنعا جيعان جوق.
«حاقيقات نۇردىڭ جارىعىن كٶرگەن» اقىن, ەلبەتتە, بار دٸندٸ بٸر جەرگە جي دەمەيدٸ, حاق جولىمەن انىعىن تاۋىپ, تانىعىن تاستاپ, ساۋ اقىلىڭمەن («ساۋ اقىل – مەنٸڭ يمانىم» ساراپتا, بايىپتا دەيدٸ. گۋمانيست-قايراتكەر ە.بٶكەيحان وسى ويدى جاڭاشا قىرىنان دامىتىپ: «بوستاندىق, تەڭدٸك, تۋىسقاندىق – 18 عاسىردان بەرٸ جارىققا شىققان تازا پٸكٸر. مۇنى مايدانعا سالعان – فرانتسييا جۇرتىنىڭ ساياسي ەرلەرٸ. وسى ٷش تٷردٸڭ بەرٸ بٸزدٸڭ شاريعاتتان (قۇران), ٸنجٸلدەن, بۋددا وقۋىنان, ل.ن.تولستوي فيلوسوفيياسىنان تابىلادى, كٶزٸ اشىق تالاپتى ەر ٸزدەنسە», – دەپ جازادى.

«دٸن تالاسى» ەڭگٸمەسٸنٸڭ ماقساتى – دٸني تالاسقا نٷكتە قويۋ, ادامداردى بٸر-بٸرٸن سىيلاۋعا جۇمىلدىرۋ. شىعارماعا ٷندٸ جەرٸندەگٸ سۋرات قالاسىندا, كٸسٸ كەلٸم-كەتٸمٸ كٶپ كوفەحانادا ٶتكەن ەلەۋسٸزدەۋ عانا وقيعا ٶزەك بولعان. بەرٸ دە جٷيەسٸز وقۋدان ميى شاتاسقان, پارسى وقىمىستىسىنىڭ قىزمەتشٸسٸنٸڭ (قۇل, مەجۋسي) «قۇداي بار ما?» دەگەن سۇراعىنان ٶربيدٸ. قۇل «قۇداي» دەپ موينىنداعى اعاشتى كٶرسەتەدٸ. ەڭگٸمە-تالاسقا, مۇنى, جارىمەس ساناعان براحمان, يھٷدي, كاتوليك, پروتەستانت, مۇسىلمان-تٷرٸك ارالاسادى. بەرٸ دە «مەنٸڭ دٸنٸم مىقتى» دەپ, بوي بەرمەيدٸ. پەتۋاعا كەلمەي ۋلاپ-شۋلاسادى. تالاسقا تەك «كونفۋتسيي مەزھابىنداعى بٸر قىتاي» عانا ارالاسپايدى. داۋرىققان توپ ەندٸ «جٶنٸن سەن ايت!« دەپ وسىعان جٷگٸنەدٸ. قىتاي: «مەنٸڭ بايقاۋىمشا, ادامداردى دٸن تۋراسىندا بٸر ىنتىماققا كەلتٸرمەيتٸن – جالعىز-اق نامىس» دەي وتىرىپ, اسپانداعى كٷن تۋرالى تەجٸريبەسٸز, نادان تٷسٸنٸكتەن عىلىمي تٷسٸنٸككە دەيٸنگٸ كٶزقاراستاردى باسىنان كەشكەن وقيعامەن ساباقتاستىرا عيبرات ايتادى. سٶيتٸپ كەلٸپ, بۇل كەيٸپكەر بٷي دەيدٸ: «كٷللٸ دٷنيياعا سيمايتىن ۇلىع تەڭٸرٸنٸ ھەر جۇرت ٶزٸنٸڭ عيباداتحاناسىنا قاماعىسى كەلەدٸ. وعان ادام سالعان عيباداتحانالار قانداي بولعانىمەن جەتەر مە? عيباداتحانالاردىڭ ٷلگٸسٸن ادامدار قۇداي جاساعان دٷنييادان الماي قايدان الدى? … بٸراق كٶكتەي سالىنعان كٷمبەز بار ما? تەڭٸزدەي سۋ ساۋىتى بار ما? تەڭٸرٸنٸڭ ٸزگٸلٸگٸن ىسپاتتايتىن قۇداي ٶزٸ دٷنيياعا شاشقان نىعىمەتٸنە جەتەتٸن ماداق سٶز بار ما? ادامنىڭ جٷرەگٸنە جازىپ قويعان قۇدايدىڭ ٶز كٸتابىنداي شاريعات كٸتابى بار ما? جاقىن ٷشٸن جانىن پيدا ەتەتٸن ەرلٸككە جەتەتٸن قۇرباندىق بار ما? قۇرباندىق قابىل بولۋىنا ٸزگٸ ادامنىڭ شىن ىقىلاس-كٶڭٸلٸنەن ارتىق ورىن بار ما? نەعۇرلىم قۇدايدى جوعارى دەپ, بيٸك دەپ, ۇلىق دەپ ۇقسا, سوعۇرلىم جاقسىراق تانىماقشى. جاقسىراق تانىعان سايىن, قۇدايعا جا­قىنىراق بولماقشى. جاقىن بولۋىنىڭ ماعىناسى: راقمەتٸن كٶرٸپ, راقىمدى بولماق, مەيٸرباندىعىن كٶرٸپ, مەيٸرٸمدٸ بولماق. بٸرەۋدٸڭ كٶزٸ سوقىر, بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلٸ سوقىر. كٶزٸ سوقىر جارىقتى كٶرمەي, كٷن جوق دەر, ياكي, كٷنگە كٶزٸ جەتپەي, كٶرٸپ وتىرعان شامىن كٷن دەپ بٸلەر; كٶڭٸلٸ سوقىر – قىلىقتى ايىرىپ قۇدايدى تانىماي, قۇداي جوق دەر, ياكي, قولىنا ۇستاپ, كٶزٸمەن كٶرٸپ وتىرعان اعاشىن قۇداي دەپ بٸلەر. قاي سوقىرلىق تا بولسا – كەمشٸلٸك. بٸراق سوقىرلىعىنىڭ بەينەتٸن ھەركٸم ٶزٸ كٶرەدٸ»… بەرناردەن دە سەن-پەردٸڭ اقىل ھەم سەزٸم قازانىندا قايناپ شىققان, ل.تولستوي مەن ە.بٶكەيحاننىڭ پەك جٷرەگٸنە قۇيىلعان اسىل سٶز, تازا وي – وسى.

بٸز اۋدارما-ەڭگٸمەنٸڭ تۋۋىن «قازاق» ماقساتىمەن توقايلاستىردىق. ەليحان وسى ٶرەدە تەرجٸما سوڭىندا: «باسقالار دا تولستوي كٶزٸمەن قاراسا, وسى كٷنگٸ بالقاندا سۋداي اعىلىپ-تٶگٸلٸپ جاتقان قانعا ورىن تابىلماس ەدٸ», – «دەپ ەسكەرتٸپتٸ. بۇل رەتتە, ونىڭ 1913 جىلى جازعان مىنا پٸكٸرٸ جوعارىداعى سٶزبەن ساباقتاسىپ جاتىر: «بالقان سوعىسى… بٸلٸمسٸزدٸكتەن ەمەس. ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت قىلۋ بٸلٸمنەن ەمەس – مٸنەزدەن. … جاقسى مٸنەزگە توقتاعان ادام از». كٶرسەقىزارلىق, ٶزگەنٸ قور كٶرۋ, حالىقتى «ادال« بوپ الداپ, اياردىڭ قىلىعىن ٸستەۋ ەلەمدٸك ساياسي ساحنادان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تٷسكەن جوق. تولستوي مەن ەليحان الاڭداۋى, قامىعۋى قازٸر دە ٶتكٸر كٷيٸندە تۇر.

الاش زييالىلارى «قازاقتىڭ» بەتاشار سانىندا «دٸن تالاسىن« جارييالاۋ ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ اقيقاتقا, تازالىققا, تەڭدٸككە ادالدىعىن اڭعارتتى. وسى گازەت دٸنٸ بٶلەك بولسا دا, دٸلٸ تازا قانشاما ادام تۋرالى (مىسالى: پوتانين, سەمەنوۆ, مەچنيكوۆ, سكالوزۋبوۆ, وبنينسكيي, جان جورەس, گەلوۆاني, ريكانوۆ, گلاديچ, دزيۋبينسكيي, ۆولكوۆ, ۆينوگرادوۆ, شيشكين, ت.ب.) كٸسٸلٸكتٸ پٸكٸر بٸلدٸرگەن. پاتشا وتارشىلدىعى تۇسىندا پەتەربوردا وتىرىپ قاۋقارسىز قازاق جۇرتىنا بولىسقان ورىس زييالىلارىن بٸز قازٸر بٸلەمٸز بە, جوق پا? بٸلمەسەك, «قازاق» بەتٸنە ٷڭٸلەيٸك. تازا دٸن مۇناراسىنان قاراساق, ميللەت-مەزھابى ٶزگە بولسا دا, ەلسٸزگە جاقتاسقاننىڭ ٸسٸ – يماندىلىق.

دٷنيەنٸڭ اسا كٷردەلٸ تٷيٸنٸن شەشەر جول, ە.بٶكەيحان ايتقانداي, بٸزدٸڭ دٸني قۇندىلىقتاردان دا تابىلادى. ايتالىق, دٸنٸ باسقا تۋىسپەن قاتىناس تۋرالى, رۋحاني تالاس جٶنٸندە ەل-بۇحاري جيناعان «حاديستەردە» («ساحيح ەل-بۇحاري») نە دەلٸنگەن? اسما اس-سىدىق مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردان: «انام تۇتقا تابىنۋشى ەدٸ, ەندٸ سول كٸسٸمەن قارىم-قاتىناس جاساۋىم كەرەك پە?» – دەپ سۇراپتى. پايعامبارىمىز: «يە, ارالاسۋعا تيٸسسٸڭ», – دەپ جاۋاپ قايىرىپتى. سونداي-اق, ايشا مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ مىنا سٶزٸن جەتكٸزگەن: «راسىندا اللانىڭ ادامدار ٸشٸندە ەڭ جەك كٶرەتٸنٸ – تالاستا مەمٸلەگە كەلمەيتٸندەر». ال, ەندٸ, ەبۋ حۋرايرا جەتكٸزگەن مىنا اقپار تٸپتٸ قۇندى: «پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بٷي دەدٸ: اللاعا, اقىرەت كٷنٸنە يمان كەلتٸرگەندەر كٶرشٸسٸنە زييان تيگٸزبەسٸن; اللاعا, اقىرەت كٷنٸنە يمان كەلتٸرگەندەر قوناعىنا قۇرمەت كٶرسەتسٸن; اللاعا, اقىرەت كٷنٸنە يمان كەل­تٸرگەندەر جاقسى سٶز سٶيلەسٸن ەيتپەسە ٷندەمەسٸن!». مٸنە, وسىنداي رۋحتاعى دٸننەن بٸرەۋلەر ٶشپەندٸلٸك, جاماندىق ٸزدەپ ەۋرە… ولار بٸلسە دەيمٸز-اۋ: حاق پەن اق بٸر سٶز ەكەنٸن, «حاقى» (حۇقى) دەگەننٸڭ دە تٷبٸرٸ – حاق ەكەنٸن. «پراۆو» دەگەندٸ جاراتقاننىڭ تازالىعىنا بالاعان دٸننەن جاماندىق كٷتۋگە بولا ما?..

ورىنسىز تالاستان, ٶكٸنٸشكە قاراي, يسلامدى تۇتىناتىن ەلدەر قۇرالاقان ەمەس. دٸندەر تالاسى بولىپ جاتسا تٷسٸنٸكتٸ-اۋ, ال, بٸر دٸن ٸشٸندەگٸ الالىققا نە دەرسٸڭ. قۇراندا «سەن – سۋنيتسٸڭ, سەن – شەيتسٸڭ» دەپ بٶلۋ جوق, ولاي بولسا يسلامدى بٶرٸگە جەم قىلعان – جاھيلدٸك, تۋىستى جات كٶرۋ, اقىلدى سىيلاماۋ دەمەۋگە شاراڭ قالمايدى. ەرٸگە بارماي-اق قويايىق, تۋىسقان تٷركيياداعى بٷتٸن يسلامدى «يت تالاعانداي قىلعان« حانيفيت, شافيت (سۋنيتتەر), الەۆيت, كىزىلباش, نۋسايريت (شەيتتەر), بەكتاشي, مەۆلەۆي, مەلامي, حالۆەتي, بايرامى, ريفاي, جەرراحى, ناكشيبەندي, تيدجاني, سۋلەيماندجى, ىشىكچى, ت.ب. اعىم, سەكتالار تۋرالى نە ايتۋعا بولادى? سونداي-اق, مۇندا نە دٸن ەكەنٸن تٷسٸنٸپ بولمايتىن ەزيد پەن بەحايزم بار (دەرەكتەر «تۋرەتسكايا رەسپۋبليكا» جيناعىنان الىندى). ەنە بٸر جىلدارى, سول ەلگە دٸني قۋات جينايمىز دەپ جاستاردى اتتاندىردىق. ٶز بەتٸمەن بارعاندار جەنە بار. ەندٸ ويلايسىڭ: ولاردى مىنانىڭ قايسىسى «اعارتتى» ەكەن دەپ. ساۋدييا مەن پەكٸستاندا وقىپ كەلگەندەردٸڭ «دٸن تالاسىن« بۇل جەردە ايتپاي-اق قويالىق…

بٸزدە «تۇنىعىنان سۋ ٸشۋ» دەگەن ۇعىم بار. قازاقتىڭ دٸنگە قاتىستى تۇنىعى – اباي, مەشھٷر-جٷسٸپ, شەكەرٸم, الاش زييالىلارى, سادۋاقاس عىلماني, اقجان ماشاني ت.ب. سارابىنان, تالعامىنان, پاراساتىنان ٶت­كەن قۇندىلىقتار. بٸزدٸڭشە, ەلدٸك رۋحاني مەنتاليتەتتٸ وسىنداي قۇندىلىقتار قۇرايدى. بۇلار – ەرٸ يممۋنيتەت, ەرٸ ۇستانىم. شەكەرٸم قاجىنىڭ «دٸن تازاسىن وي تابار» دەگەن پايىمى دا وسىعان ساياتىن سەكٸلدٸ.