Alash, Alty Alash jáne Alshyn ataýy qaidan shyqqan

    Alash jáne Alty Alash jaily búgingi jazba derekterden biletinimiz:

     -     Alty Alash — Ortalyq Aziia halyqtarynyń ejelgi birlestigi. 

     -     Alty Alash – Alty qasqyr (Alty bóri).

     -     Alash - Qazaqqa jatatyn rý men taipalardyń ortaq urany;

     -     Ejelgi jáne búgingi Qazaq halqynyń balama ataýy;         

     -    HH ǵasyr basyndaǵy (1917 jyl) Alash qozǵalysy.

     -   Qazaqstandaǵy Alash partiiasy (1917 – 1920).

    -    Alash avtonomiiasy (1917 – 1920) (qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda), keiinnen (1920 – 1925) osy aýmaqta Qyrǵyz Avtonomiialyq Sovettik Sotsialistik Respýblikasy quryldy.

    -    Alash-Orda — Alash avtonomiiasynyń úkimeti;

    -    Alash — Saamdardyń ot jaǵatyn temir tabaqshasy;

    -   Alash basylymy — demokratiialyq-aǵartýshylyq baǵyttaǵy alǵashqy qazaq basylymdarynyń biri.

    -   Alasha — ártúrli túske boialǵan maqta, jún jipterinen órmekpen toqylatyn tósenish múlik.

    -   Alasha (Alash) han — halyq ańyzy boiynsha “Alty alashty” quraǵan taipalardyń túp atasy.

    -   Alasha Han Kúmbezi.

    -   Alash Bahadúr — Deshti Qypshaqtyń ataqty batyrlarynyń biri, aimaq bileýshisi.

    -   Jas Alash — únjariia.

    -    Alash azamaty.     

        Qazaqta «ash», «Alasha», «Alshyn» etnonimiminiń shyǵý tegi jaily kóptegen ańyzdar saqtalǵan. Alash ataýynyń shyǵý tegi jaily qalam tartpaǵan, óziniń oi-pikirlerin bildirmegen birde-bir qazaq tarihshysy joq dese de bolady. Sebebi, Qazaqty aýyzǵa alsań, Alashqa soqpai óte almaisyń. Alaida, tarihta bul másele boiynsha biraýyzdylyq joq. Árqaisysy ár jaqqa tartady. Týra Aqqý, shaian jáne shortan siiaqty.

      Mysaly: 1.«M.Haidar Dýlati Alasha han Moǵolstannyń han Júnis hannyń balasy Sultan Ahmet bolatyn deidi. «Moǵolstanda oǵan qarsy eshkim tura alǵan joq. Birneshe ret qalmaqtarǵa jeńisti joryq jasap, olardyń kóbisine ajal tapqyzdy. Eki ret Isan Taishymen soǵysyp ekeýinde de jeńiske jetti. Budan bylai qalmaqtar odan qatty seskenip, onymen eseptesetin boldy. Olar ony «Alashy han» dep atady. Al mońǵolsha  «alashy» - «óltirýshi», iaǵni «kisi óltirýshi han» degen sóz. Handy osy laqap atpen atai bastady. Qazirgi kezde ony «Alasha» han deidi. Mirhond pen Hondamir Haravi tarihynda jáne basqa kitaptarda da «Alasha han» dep jazylǵan» (Dýlati M.H. «Tarih-i Rashidi» Almaty-2003. 144 bet).

        2. Alasha uǵymynyń shyǵý tegi týraly Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» soltústikte Alasha qalasy bar ekendigin aitqan. Onyń halqy ósirip otyrǵan ala jylqylarynyń atyna qarai alasha atalyp ketken.

       3. «Onyń aty erte zamandardan málim. Erterekte jetpis myń úi bolatyn, kóp rýdan turatyn edi, olardyń árqaisysy pálen elmiz der edi. Ár rý ár jerde bólek-bólek otyrar edi. Tatardyń jaqsyraǵy jáne kóbiregi Qytaiǵa jaqyn Biurnaýr degen jerde otyratyn edi. Qytai patshalaryna táýeldi bolyp, oǵan qyzmet qylar edi, oqta-tekte olarmen shaiqasyp ta alatyn edi. Onda qytai patshasy ásker jiberip, qyryp-joiyp, elderin shaýyp, ózderine baǵyndyrar edi. Birsypyra elderi Aiqura muran degen sýdyń jaǵasynda otyrar edi. Aiqyra muran qyrǵyz ýálaiatynyń tusynan ótkennen keiin oǵan jan-jaqtan kishkene ózender qosyla-qosyla úlken ózenge ainalyp, Ashy teńizge quiatyn, quiar jerde teńiz jaǵasynda úlken shahary, ainala kentter kóp bolar edi. Kóship júrgen maldy aýyldary da bolady. Jylqylary iri bolady, jabaǵysy bizdiń qunan jylqymyzdai, jylqylarynyń bári ala, ózge túsi bolmas edi.

       Shaharynyń aty – Alaqshyn edi, shaharǵa jaqyn kúmis keni bolatyn. Ol eldiń qazany men aiaq-tabaǵy bári kúmisten jasalar edi. Ózbektiń «ala jylqyly, altyn oshaqty» deýi sodan» (Dýlati M.H. «Tarih-i Rashidi» Almaty-1999. 656 bet).

      4.  Orystyń memleket qairatkeri, tarihshysy A.I.Levshin Alasha uǵymynyń shyǵý tegi týraly bylai dep jazǵan: «Qazaq-qyrǵyzdardyń kópshiligi bir kezderde ózderin alattarmyz nemese sibir tatarlarymyz, iaǵni bir halyqpyz dep sanaǵan. Keiin ishki arazdyqtyń kesirinen bólinip ketken. Ár bóligin sultandar basqardy. Biraz jyldardan soń olardyń Alasha degen bireýi barlyq sultandardy baǵyndyrdy da, ózi jeke dara biledi. Ol úsh júz jigitpen Buqarany basyp almaq boldy. Biraq jeńilip qalyp, aman qalǵan joldastarymen tutqynǵa tústi. Olar Túrkistanda túrmede ustaldy. Alasha ólgennen keiin de tutqynda otyrǵan jaýyngerler ózderiniń burynǵy úsh otriadqa bólinýin saqtady». Osy bólinýden qazaqtyń úsh júzi paida bolypty (Levshin A.I. «Opisanie kirgiz-kazachih ili kirgiz-kaisatskih ord i stepei» Almaty-1996. 147 bet).

      5. Shoqan Ýálihanov Alasha han jaily halyq ańyzyn bylai baiandaidy: «Erte-erte, ertede Turanda Abdýlla, basqa bir nusqa da Abdýl-Aziz-han degen ámirshi bolypty. Bul ámirdiń alapes bolǵan soń Alasha atanǵan uly bolady. Mundai juqpaly keselge urynǵandardyń bárin alastaý jónindegi ejelgi ádetke baǵyp, ákesi óz ulyn qýyp jiberedi. Sol tusta Abdýllanyń qatygezdigine narazy kóptegen qarashylar ashtyqqa ushyrap, Syr ózeniniń teristiginde jatqan dalaǵa, Qaraqum men Borsyq qumdaryna kóship, qazaqi tirshilik keshedi. Erjúrek ójet batyrlar úsh júzge deiin kúsheiip, uzamai ataǵy jer jaryp kúsh jinap, bailyq quraidy. Aradan bir jyl ótkende qaitadan jut bastalady. Qazaqtar tobyry qaida bolsyn kórshilerinen soqqy jei beredi. Saiaq júrgen qyr ulandary ashtyqtyń zardabyn sezinip, arasynda kelisim bolmaǵandyqtan bólinip, bir-birimen qyrqysady. Biter istiń basyna, jaqsy kelip qasyna, ýaqytty paidalanyp izdeý salǵan Abdýlla kóripkeldiń kúshimen ǵana apattan qutqaryp qalady olardy. Osyndai qiyn-kezeńde eki júzdiktiń arasyna danagói qart Alash (sheteldik, jatjerlik) kelip, olarǵa qýat berer sóz aitady. Qazaqtar ony rý basshysy jáne qazysy dep jariialap, onyń aqyly boiynsha Abdýllanyń alapes balasy Alashany han qoiady. Sóitip, qyrdyń kezbe qazaqtary kósegesi kógergen qaýymǵa, tipti keibir jaǵdaida ultqa (eger kóshpeli ulystarǵa bul ataýdy qoldanýǵa bolsa) ulasyp, táýelsizdigi men derbestigin pash ete otyryp, Alasha hanynyń jáne Alash qazy-atasynyń qurmetine ózderin Alash atady, iaǵni sanyna qarai Úsh Alash boldy. Alaida olardyń syrttai túlep ózgerýine kórshileri, tipti Abdýllanyń ózi kúmánmen qarap, olardy ádettegi kezbe-qaraqshylardai kórdi. Sol sebepti olardyń qazaq degen ataǵy Alash balasynyń úsh júziniń tolyq quramymen Abdýlla halqynyń arasyndaǵy ashtyq pen aýrýdy paidalanyp, odan ózderiniń táýelsizdigin taný jóninde qolhat alǵanda da saqtalyp qaldy. Osylaisha Alash derbes jurt, Alasha onyń hany boldy.

       Odan ári ańyz anyǵyraq derekterge barady. Aqsaq Temir Toqtamysqa óziniń birinshi joryǵynda Qaraqumdaǵy qazaqtardyń kóship-qonýyn kórip, olardyń ulysyn talqandap, eki hany – Ámet pen Sámetti darǵa asady da, shamandyqtyń tamyryna balta shaýyp, dinniń aqiqat tártibin taratý úshin olarǵa mashaiyq ustazdaryn jiberedi. Meshitter men beiitterdiń, qulpytastardyń qiraǵan qaldyǵy sol táńirge tabyný keziniń jurnaqtary. Aqsaq Temirge deiin qazaqtar ata-babalarynyń rýhyna, arýaqqa senip, tazartyp páktendirý kúshi bar dep otqa, aiǵa, kúnge, bailyqtyń arnasy dep jerge, janýarlarǵa tabynyp, ár túliktiń iesi bar dep uǵynyp, jylqyny – Qambar-ata, siyrdy - Záńgi-baba atap keldi. Al qalǵandaryn kieli sanamasa da, adamǵa paidasy bar nárseniń bárine tabynyp otyrdy.

        Qazaqtardyń ańyz-áńgimelerinde Orys-han áýletiniń qashan patsha bolǵany, olardyń urpaǵynan qazaqtyń tuńǵysh hany kim bolǵany beimálim. Qazaq ańyzy óz hany Jánibek jóninde kóp aitqanmen, olarǵa han bolyp onyń ózi keldi me, álde babalary keldi me? – degen saýalǵa aiqyn jaýap bere almaidy. Jalairidiń «Jylnamalar jinaǵynan» da biz naqty buǵan qatysy bar eshteńe taba almaimyz. Tek onyń 14 betinde ǵana sóz arasynda Orys áskerleriniń oń qanatyn – sany 2 000 qańlylar, al sol qanatyn Alash-myńy qurady degen bar. Ańyzǵa qaraǵanda Jánibek dana (áz) bileýshi bolǵan. Sol sebepti qazaqtar ony Áz Jánibek atap ketken. Onyń bas ýáziri aqyldy da aitqyr Jirenshe-sheshen bolǵan. Jirenshe-sheshenniń qanatty sózderin maqal-mátel retinde qazaqtar kúni búginge deiin qoldanyp júr. Al onyń óz esimi búginde sheshendiktiń jalpy uǵymyna ainalyp ketti. Meniń bir baiqaǵanym – Orys-han áýletiniń sultandary qashan kelgen degen saýalǵa ańyz-áńgimelerde jumǵan aýyz ashylmaidy. Qazaqtardyń Alasha hanǵa baǵynýy onyń balalaryn Aqsaq Temir óltirgennen keiin doǵarylǵany belgili. Sondai-aq saiyn dala ordasynan qashqan, jeńiliske ushyraǵan hanzadalardyń da bas saýǵalap, panalaityn jeri bolǵany jáne aian.

       Ábilǵazy men Jalaiyridiń ańyz-áńgimelerindegi osynaý únsizdikke qaramastan, orys jylnamalary qazaqtardyń tuńǵysh hany Jánibektiń dáýirin shamamen bolsa da aiqyndaityn birneshe hronologiialyq derekter beredi. Buryn hany bolǵan qazaqtardyń qaýymy mońǵoldardyń jalpy qabyldanǵan tártibi boiynsha óz derbestiginiń bir belgisi retinde aq súiekterdiń bir ókilinsiz, handar men sultandarsyz ómir súre almaidy (Valihanov Ch.Ch. «Sobranie sochinenii». T-2. Almata-1985. 158-159 better).

       Tápsir: «Janýarlarǵa tabynyp, ár túliktiń iesi bar dep uǵynyp, jylqyny – Qambar-ata, siyrdy - Záńgi-baba atap keldi» degeni túp tamyrymen qate. Qazaqtyń eshbir shejiresinde Qambar ata men Záńgi babany jylqy men siyr dep atamaidy. Qambar ata dep jylqy men jylqyshynyń, Záńgi baba dep siyr men siyrshynyń  pirin (eń alǵashqy úiretýshisin, ustazyn) aitady. Eske usta! Bul jerde «avtorlyq» quqyq saqtalyp otyr. Osyndai qarapaiym qaǵidaǵa túsinbei júrgenimiz, tarihatty moiyndamaǵanymyzdyń kesiri.

       «Buryn hany bolǵan qazaqtardyń qaýymy mońǵoldardyń jalpy qabyldanǵan tártibi boiynsha óz derbestiginiń bir belgisi retinde aq súiekterdiń bir ókilinsiz, handar men sultandarsyz ómir súre almaidy» degeni de eshqandai aqylǵa syimaidy. Adam-adam bolǵaly basshysyz (atasyz) áýlet, rý,  el, memleket bolǵan emes. Olardyń bári óz elderiniń (rýlarynyń, taipasynyń, eliniń) aqyldy, sanaly bir azamatyn basshy etip sailap otyrǵan. Ózge eldiń (ózge dinniń, ózge tildiń) ókilin ol zamanda da, bul zamanda da esh bir el basshy etip sailamaidy. Búkil qazaq Áz tutyp, ǵalym dep áspettelip júrgen Shoqannyń osyndai qarapaiym dúnieni túsine almaǵanyna tipti de sene alar emespin...

        6. Orys saiahatshysy, Sibirdi, Mońǵoliia men Ortalyq Aziiany keńinen zertteýshi, pýblitsist ári qoǵam qairatkeri G.N.Potanin qazaq halqynyń Alasha han týraly ańyzyn bylai baiandaidy: «Qazaq halqy 1362 jyldar shamasynda, shamamen 500-600 tútin Túrkistan hanynyń basshylyǵymen kóship júrdi. Hanynyń esimi belgisiz.

       Hannyń birinshi áielinen bala bolmaǵandyqtan, soǵysta tutqynǵa túsken sulýǵa úilenip, odan ústi alapes bala týady.

       Qyzǵanyshqa boi aldyrǵan hannyń báibishesi  hanǵa bul baladan qutylýǵa keńes beredi.  Han oǵan senip, balany Syrdariia ózeniniń arǵy betindegi Qara Noǵai dalasyna aparyp tastaidy. Ol jerde balany bir kedei jan taýyp alyp, óz balasyndai etip tárbielep ósiredi. Bala eseie kele batyr jigitke ainalady.  Onyń dańqy kórshi halyqtarǵa tarap, óz ákesine de jetedi. Ákesi onyń turǵan jerin anyqtaǵannan keiin óziniń nókerlerimen birge óz elindegi eń bai adam Qotanǵa jáne Maiqy bige baryp balasyn elge qaitarý máselesin talqylaidy.  Qotan bai men Maiqy bi oǵan ózi barmai, basqa adamdardy jiberýge keńes beredi. Qotannyń úsh balasy bar edi; úlkeni Úisin, ortanshysy Bolat, kenjesi Alshyn.

       Hannyń balasyn izdeýge júz kisimen Úisindi jiberedi. Úisin batyr Syrdariia ózeninen ótip, hannyń balasyn tabady. Úisin batyr men onyń adamdary han ulymen jáne onyń adamdarymen dostasyp, keiin qaitpai solarmen birge qalyp qoiady. Aradan eki jyl ótkende han Kotan bige taǵy kelip, endi ne isteimiz dep aqyldasyp, ekinshi balasy Bolatty júz jigitimen taǵy jiberedi. Olar da keri oralmaidy. Kelesi jyly han Qotanǵa taǵy keledi. Han da, Qotan da balalardy qaita oraltý maqsatynda, úshinshi uly Alshyndy da júz jigitimen taǵy jiberedi. Bularda keri oralmaidy.

      Olar ózderiniń kóbeigenin sezingennen keiin erkin qimyldap, ár jerden jylqy barymtalap, noǵaidyń qyzdaryn alyp ketetin bolǵandyqtan, noǵailarǵa eriksiz qonys aýdarýǵa týra keledi. Osylaisha noǵai men qazaqtardyń arasynda arazdyq týyndaǵan. Ańyzdan belgili Noǵaidyń hany Toqtamysty Qazaq batyry Edige óltirip, halqyn tonaýǵa salady. Sol kezden mynadai maqal qalǵan: «Edige degen er eken, Eldiń qamyn jer eken, El shetine jaý kelse, Men baraiyn der eken». Onyń molasy Ulytaýda jatqany jurttyń bárine belgili.

       Úsh júz adam jinalyp, óz aralarynda han men qolbasshy sailaýǵa kelisedi. Ózara kelisip, birinshi kelgen Úisin batyrdy júz adamymen ózenniń joǵarǵy aǵysyna, ekinshi kelgen Bolatty ózenniń orta jerine, al úshinshisi Alshyn myrzany ózenniń tómengi aǵysyna ornalastyrady.

       Keiin, jerge aq kiiz ben alasha tósep, hannyń balasyn soǵan otyrǵyzyp, aq kiizben joǵary kóterip han sailap, oǵan Alasha han degen laqap at beredi. Halyq arasynda olar Alasha degen atpen belgili bolyp, qazaqtardyń bári osy Alashtardan óngen bolyp esepteledi. Budan habarsyz jandar qazaqtardy úsh Kelmembetten taraidy dep esepteidi. Biraq bul da Alash degen ataýmen birdei. Sebebi, Kelmembette laqap at bolyp tabylady.

      Sol úshin de qazaqtar Úsh júzdiń balasy dep aitylady.

      Alasha hannyń eskertkish-kesenesi Áýlie Ata da ornalasqan» (Potanin G.N. «Kazak-kirgizskie i altaiskie predaniia, legendy i skazki» Petrograd-1917. 59-60 better).

      Túsinikteme: «Noǵaidyń hany Toqtamysty Qazaq batyry Edige óltirip, halqyn tonaýǵa salady» deidi. Baryp turǵan jala. Sebebi, noǵaiy da, qazaǵy da bári bir halyq bolatyn. Shyndyǵynda, bul eki bileýshiniń taqqa (bilikke) talasynan týyndaǵan soǵys edi. Orys tarihshysynyń «saýatsyzdyǵy» búgingi urpaqty áýre-sarsańǵa salyp qoidy. Demek, eshqashanda orys tarihshylarynyń jazǵandaryn «shyndyq» dep qabyldaýǵa bolmaidy. Áitpese, ol qandai tarihshy Toqtamys hannyń áigili  Altyn Ordanyń sońǵy bileýshisi ekenin ajyratýǵa shamasy jetpegen.

     7. Alash uǵymy jaily M.Tynyshbaev tómendegidei oi aitady. 1. «Alash, alash bolǵanda, Alasha han bolǵanda». 2. Úsh júz nemese úsh Orda (Uly, Orta jáne Kishi). 3. Alty – alash. Óte erte zamandarda qazaqtardyń basy bir handyqqa birigip, baqytty ǵumyr keshken. Olardyń basyn qosqan Alasha han bolǵan. Alash pen Alasha bir mezgilde dúniege kelgen. Altaida Alash atty ózen  bar, ol sol jaqtan Kemshik ózenine quiady. Ol Uly-Kem ózenimen birigip barshaǵa belgili Enisei ózenin quraidy. Alash ózeniniń joǵarǵy jaǵy Teles kóliniń shyǵys jaǵynan 70 verst jerde. Ol jerden biz sherkesh, berish, alchedat, alshyn t.t. toponomikalyq ataýlardy kezdestiremiz.

      Bir qyzyǵy Alash ataýy Alshyn, noǵai, qazaq ataýlarymen qatar qoldanylady.

      Qazaqtar Temir zamanynda Altyn Ordadan bólinbegen. Kerisinshe, noǵai jáne qazaq dep Altyn Orda halqynyń bári atalǵan. Olardyń ishinde Alasha han atalmaidy.

      Alashta Noǵailardyń negizgi urany.

      Bizdiń oiymyzsha Alshyndardyń atalary Altaida turǵan, olardyń shyǵys jaǵynda mońǵoldar, sońǵylar batystaǵy kórshilerin olardyń únemi shabýyl jasap otyrǵanyna bailanysty alash (kisi óltirýshiler) dep ataýy múmkin. Eske ustaityn jaǵdai Alash ataýy, keiinnen qalmaqtarmen qoiylýy múmkin emes, sebebi olar noǵailarmen qatynasy HÚ11 ǵasyrdyń basynan bastalady. Al, ol kezde Alash ataýy noǵaida da, qazaqta ta bar bolatyn (eń keminde Temir zamanynda).

     Osylaisha, «alash» sózsiz «Alashadan» buryn dúniege kelgen» (Tynyshbaev M. «Istoriia Kazakskogo naroda» Almaty-1993. 146-147 better).

      Túsinikteme: Joǵaryda kórsetilgen jeti derektiń (ańyzdyń, boljamnyń) ishindegi eń tushymdysy osy. Aqylǵa qonbaityn artyq sóz joq. Bul derekten árkim ózin kóre alady. Mysaly men Altaidan Kishi Júz - Bekarystyń eki balasynyń atyndaǵy Alshyn (Alash) jáne Kemshin (Kemshik) ózenderi ataýyn kórip otyrmyn. Qalǵan toponomikalyq aatýlardyń báride (sherkesh, berish, alchedat, alshyn) tek qana kishi júz - Alshynǵa tán.

      8. Shákárim Qudaiberdiuly da Alasha han týraly pikirin bylai bildiripti: «Áz Jánibek qazaqty Qashqardaǵy Shaǵatai násiline qaratqan soń, keshikpei sol kezdegi qazaqty hám kóshpeli basqa elderdi Júnis hannyń Ahmet degen balasy bilep, onyń aǵasy Jáneke (shyn aty Mahmud degen) Tashkentte úlken han bolypty. Sonda Ahmethan qazaqtyń áskerge jaraýlysyn úshke bólip, uly júz, orta júz, kishi júz dep qalmaqty shaba bergen soń, qalmaqtar Ahmethandy Alashy qoiypty. Maǵynasy «Jan alǵysh» degeni, ony esitken soń Ahmethan qalmaq bul atty qoryqqan soń qoidy, endi qalmaqty shapqanda «alashylap» shabyńdar degen soń, qazaqtar alashy dep shaýyp, sol qazaqqa uran bolypty. «Alash-alash bolǵanda, Alashy han bolǵanda, qalmaqqa ne qylmadyq», - dep maqtanatuǵyny sol» (Qudaiberdiuly Sh. «Túrik, qyrǵyz hám handar shejiresi». Almaty-1991. 23 bet).

     9. Osy arada Alasha han dep aitylyp otyrǵan sultan Ahmet jaily «Qazaq Sovet entsiklopediiasynda» tómendegidei málimet keltirilgen: «Sultan Ahmed (Alache) han (1465/66-1503/04) – Moǵolstan hany. Júnis hannyń balasy. Sultan Ahmet han ákesiniń saiasatyna qarsy shyqty. Ol 1484 jyly ákesinen bólinip, moǵoldyń birneshe rýyn basqaryp, Maýarennahrdan -Moǵolstanǵa qonys aýdardy. Biraq jergilikti halyq – qazaqtar men qyrǵyzdardy baǵyndyrý ońaiǵa túsken joq. Muhammed Haidar Dýlatidiń jazbasyna qaraǵanda, sultan Ahmed han arlat, jaras, kalýchi t.b. jergilikti taipalardy baǵyndyryp, Moǵolstannyń shyǵys bóliginde bilik qurdy. Ol 1470-1503 jyldary bir tutas memleket qurý úshin qazaq handarymen birigip, Kashǵar men Jarkentti baǵyndyrý nietimen Dýlat ámiri Myrza Ábý Bákirmen soǵysyp, jeńiske jete almady. 1503 jyly Muhammed Shaibaniden jeńilip, Aqsýda qaitys boldy» (Qazaq Sovet entsiklopediiasy. Almaty-1977. 461 bet).

      10. «Alash» ataýy, Alasha han týraly Á.Bókeihan da bylai dep jazǵan eken: «Qalmaqty shaba bergen soń qalmaqtar Ahmethandy Alashy qoiypty. Maǵynasy – han Alash degeni. Ony estigen soń Ahmet han: qalmaq bul atty qoryqqan soń qoidy, endi shapqanda Alashylap shabyńdar degen soń qazaqtar: «Alash» dep shaýyp, sol qazaqqa uran bolypty (33-inshi bet).

      Bul qalai? Alash degen – bizdiń qazaq sózi. Alash qalmaq qoiǵan at bolsa, qalmaq óz tilimen qoiatyn jóni bar emes pe?

      Mysaly, orys bul kúngi Germaniia jurtyn nemets dep qoiyp otyr, orys tilin bilmegen soń, sen mylqaýsyń dep; orysshy mylqaý – nemoi. Germaniia jurty ózin «doiche» dep ataidy. Túbinde Shahkerim «Alashysy» Alach bolyp shyqsa da, bu kúide aqylǵa kómeskileý deimin. Qalmaq tilinde bizdiń «Alash» Alasha bolsa, Shahkerim sózi sonda durys bolar edi. Astrahan gýberniasynda qalmaqpen kórshi otyrǵan qazaq, qalmaqtar biledi ǵoi. Qazaqsha alash ne sóz? Muny bizdiń «Qazaqqa» jazatyn aǵa-ini tabylar ma?

      Aqmola oblysynda, Atbasar úiezinde, Baǵanaly-Baltaly degen naiman jaiynda, Qarakeńgir boiynda syrlaǵan kirpishten salǵan eski eki beiit bar: Alasha, Joshy han atty. Burynǵy ýaqytta bul ózenge, osy kúni Perovskige qaraityn tama da jailaityn edi. Baǵanaly-Baltaly, tama bul Alasha han, Joshy han beiiti týrasynda ne biledi? Jurt arasynda aitylyp júrgen eski sóz bolsa, muny bizdiń «Qazaqqa» jazýshy bolmas pa eken?» (Bókeihan Á. Tańdamaly. – Almaty: Qazaq entsiklopediiasy., 1995.  335 bet).

      11. Á.Bókeihanovtyń bul suraǵyna H.Dosmýhamedov bylai dep jaýap qaitarǵan: «Oral oblysynda,-dep jazdy ol,-Ýralski kazachi voinskaǵa qaraǵan qalmaqtar bar, «Qyr balasynyń» ótinishi boiynsha, Alash degen qalmaqta sóz bar ma? Maǵynasy qazaqsha ne bolady? - degenimde, qalmaqtar aitty: Qalmaq tilinde "Alash" degen sóz bar, qazaqsha maǵynasy – óltirgish, aiamaýshy, «jaýger» dep.

      Alash dep qalmaqtar jaqtyrmaǵan orynda aitady. Jany ashymai haiýanatty kóp óltire beretin ańshylardy da qalmaqtar «Alash» dep ataidy» (Dosmýhamedov H. Alash ne sóz? «Qazaq» gazeti. – Almaty: Qazaq entsiklopediiasy. Bas redaktsiiasy, 1998. 560 bet).

      Túsinikteme: Biz bul ańyzdardan Kishi júz-Alshynnyń asa jaýynger el bolǵanyn kóremiz. Bul qazaqtyń «Uly júzdi qaýǵa berip malǵa qoi, orta júzdi qalam berip daýǵa qoi, kishi júzdi naiza berip jaýǵa qoi» degen maqalyna tolyqtai sai keledi.

      «Sender atadan týysyńdy bilesińder de onyń ósietin bilmeidi ekensińder,— deidi Qazbek.— Atalaryń «uly júzdi qaýǵa berip malǵa qoi, Kishi júzdi naiza berip jaýǵa qoi, Orta júzdi qamshy berip daýǵa qoi degeni qaida? Jyǵylsam súrinsem súier aldymda aǵam, artymda inim bar, bilik jóni meniki emes pe?» — dedi Qazybek.

      Bul sózge eki jaǵy da toqtap, bilikti Qazbekke beredi» (Orta júzdiń ataqty bii Qaz daýysty Qazybektiń Tóle bige bergen jaýabynan).

     12. Alash týraly Q.Halidtiń eńbeginde birneshe boljamdar keltirilgen:

    -  Alash dep Alash pen Alynsha handy ataǵan. Alynsha han jalpy handardyń babasy, mońǵol men tatardyń atasy. Alynsha han zamanynda Noǵai, Qazaq, Qalmaq osy ataýlarmen airylmai, bári bir atpen, bir taqtyń biligindegi birtutas bir el bolǵan. Toqtamys han men Aqsaq Temir dáýirine deiin bir handyq bolyp ómir súrip, endi ydyraýy bastalady. «Qazaq, qalmaq bir kisi, noǵai, qazaq bir kisi» degen naqyl osydan qalǵan bolmaq kerek. Osyǵan qarap, sart, noǵai, iaki qazaq pen sart ketisse «Alash, alash» degende qazaq, noǵai bir bolyp, sart syrtta qalady. Tegi, qaidan ekenin bilmegen nadandar múndai sózge baryssa, bir-biriniń namysyna tiedi. Ózbek óz aǵam, sart sadaǵam deidi. Bul sózge Qoja Ahmed Iassaýidiń: ózbekte bar imanym, tájikte bar kúmánim sózin salystyrý kerek. Sart-syrt degenderi de bar, iaǵni olar bizden bólek, tysqary degeni. Qoja Ahmedtiń túrki tilderinde ǵibrat sózderi óte kóp, halyqqa jaqsy, ár kez izgi niette bolýǵa, ýaqyttyń baǵasyn bilýge shaqyryp aitqan. «Árkimdi» kórseń qydyr bil, ár kesheni (dýana) qadir bil degeni, nápsini, iaǵni ózin-ózi basyp, toqtata bilýge «Barsha jaqsy – biz jaman, bári bidai – biz saban» degen úndeý sózderi óte kóp. Al Alynsha hannyń ahýaly ol da manǵul, tatar bóliminde aitylady.

              - Baǵzylar hazreti Anas áýletinen bolǵandyqtan, Anastan Alash bolady desedi: Babalaryn sanap kelgende bul dálelsiz daǵýalary (ýáj) jarym jolda qalady, Anasqa qosylmaidy. Keibireýler ózbekti de aralastyrady, ol durys emes, buǵan qosa ózbektiń arabtardan shyqpaǵandyǵyna eshkim shek keltirmeidi.

     - Bir hannyń uly alapes (denege túsetin aqtańdaq) bolǵany úshin qasyna júz kisi qosyp, qaladan shyǵaryp jibergen. Olar sahara men taýlarda mekendep ómir súrdi, odan kerýenderdi tonap, kún bermegen. Olardy tyimaq bolǵan han taǵy júz jasaqty jiberedi. Alaida bular baryp kórse, óz erikteri ózine tigen olar baiyp alǵan, tamaq toq, at ábzelderi sai, alańsyz kún keshýde eken. Kelgender de solarǵa qosylady. Han taǵy júz kisi jiberedi, bular da qosylyp osydan kelip ush júz jasaq quralady. Sońynan jibergen talai áskerler osylai qala berip, kóbeiip elge kirmei qashyp júrgendikten «qashaq» - osydan keiin kele «sh» dybysynyń ornyna «z» qoldanyp, qazaq bolǵan. Ala hanǵa ergendikten «alash» - jalpy sany úsh júz bolǵandyqtan «alash úsh júz» bolǵan desedi. Dese de bul naqyl asa tarihi anyqtamaǵa kelmeidi. Óitkeni bir adamdy unatyp, sońyna ergender, onyń kemshindik atyn atamas, jaqsylyq jaǵyn, bolmasa óz atyn eskergen bolar edi. Ekinshiden olardy eldik, dostyqpen shaqyrsa, olarǵa birdei júz adam jibermes edi. Sonshalyq jasaq jiberý qajet bolmas edi. Múmkin elshilikke bes – on kisi jiberse de jetkilikti bolar edi. Al eriksiz keltirýdi maqsat etse, hanǵa neshe júz bolsa da ásker shyǵarýy qiynǵa soqpas edi. Osymen úsh qaýlynyń ishindegi áýelgisi shyndyqty, tarihty maquldatady. Alynsha hanǵa yńǵailap «alash urandy aǵaiynbyz» degen aqylǵa qonymdyraq. Sebebi Alynsha han zamanynda halyq munshalyq óspei, az kezde tatar, manǵul aiyrylmai, bári «Alynsha hannyń eli, Alynsha hannyń jurty» atanyp, bul sóz osy kezde deiin umytylmai, «alty san alash» dep aitylady. Sonda «san» manǵul, tatar tilinde on myń basshysyna tán qoiylǵan ataq. Osyǵan qaraǵanda Alynsha hannyń alpys myń jasaǵy, múmkin alpys myń tútini bolyp, osynsha san bir ámirshige bas igeni, ol zamanda memleketke esep beriletindi. Al «alty san alash» sózi kóptigine ishara bolsa kerek. Kezinde bul sóz óte anyq maǵynaǵa ie bolǵandyǵynan qazir de asyra siltegende aitylady. Alynsha Nuh paiǵambardyń balasy – Iafastyń tórtinshi nemeresi.  Alynshanyń 39–shy nemeresi Shyńǵys han.

                      13. «Ala jylqyly» taipasy týraly qytai jylnamasynda, Iu.A.Zýevtyń aitýynsha, bylai delingen: «Tý–tsiýeniń (túrikterdiń) soltústiginde turady; [Qytaidyń] astanasynan 14 000 li jerde. Shóp pen sýdyń sońynan kóship otyrady, biraq negizinen taýda turady. Sapta 30 000 jaýyngeri bar. Ol jaqta únemi qar jatady, aǵashtyń japyraqtary túspeidi. Egistik jerdi atpen jyrtady, jylqylarynyń bári ala, sondyqtan memlekettiń aty da [solai] atalǵan. Soltústikte teńizdiń qasynda turady. Jylqylary bolǵanymen, atqa minbeidi, jylqynyń sútin tamaqqa paidalanady. Tsze–Gýmen jii soǵysyp turady».

               14. «Alash» degen ataýdyń shyǵýy týraly B.Káribaev pen Á.Hasenov Qazaqstan Ulttyq Entsiklopediiasynda bylai dep jazypty: «Alash (ejelgi túrik sózi – baýyrlastar, qandastar, týystar) – kóne zamanda, túrki halyqtary bóline qoimaǵan qaýym kezinde dúniege kelgen uǵym. Ortaǵasyrlyq jáne odan erte kezeńdegi derekterde qazaqtyń óz aldyna el bolyp, handyq qurǵanǵa deiingi ejelgi taipalarynyń ortaq ataýy. Alash aty tarihta kezdesetin eń kóne ataýlardyń qataryna jatady. Mońǵol-tatar – qazaq shejirelerinde Alash (Alashy) han týraly aitylady. Kegen tas jazýynda (b.z.d. IV ǵ. shamasynda) «Qaǵan alty bórig alash(a) erti» degen joldar, Altai taýynyń Sibir jaǵynda (Týva) Alash atty ózen, Alash atty taý silemderi bar. Alash ataýy búgingi kúnge deiin túrikmen, qyrǵyz, qazaq, noǵai, t.b. halyqtardyń esinde saqtalǵan. Kegen tas jazýynda «alty bórig» («alty qasqyr») degen sózdiń «alty alash» maǵynasyn beretini jóninde (úisin, qańly, qyrǵyz, haqas, tatab-tatar, sianbi-ǵun taipalary) ǵylymi boljamdar bar. Alash týraly ańyzdarda mal-múlikke jeke menshik bolmaǵan kezdegi qaýym turmysynyń silemi baiqalady. «Alash – alash bolǵanda, Ala tai at bolǵanda, Tańbasyz tai, ensiz qoi bolǵanda» dep keletin sózder osyǵan meńzeidi.

                Qazaq halqynyń basyn quraǵan ejelgi taipalardyń kópshiligi Oǵyz qaǵanǵa baǵynǵanyn eskersek, «Alty alash» degen uǵymdy oǵyzdyń alty ulyna ergen el dep túsinýge bolady. Bul turǵydan alǵanda Alash degen ortaq túrkilik ataý Altyn Orda (Qypshaq memleketi) ydyraǵannan keiingi kezde qaitadan jańǵyrǵan baýyrlas túrki halyqtarynyń basyn biriktirý urany, ortaq ataýy da bolǵan siiaqty. Al endi qara qazaq shaqyratyn «Alash» urany «Alash – alash bolǵanda, Alasha han bolǵanda, bul qalmaqqa ne qylmadyq» degen sózder keiingi Alasha esimimen bailanysty deý qisynǵa keledi. Bul oraida Saqqulaq bi shejiresin, Á.Divaevtyń, G.Potaninniń, Sh.Ýálihanovtyń, A.Ianýshkevichtiń, Sh.Qudaiberdievtiń, M.Tynyshbaevtyń el arasynan jinaǵan ańyz-áńgimelerin, kúndelik jazbalary men ǵylymi maqalalaryn ataǵan jón. Olardyń birinde – alapes bolyp týǵan bala, ekinshisinde – alashaǵa otyrǵyzyp kótergen han, úshinshisinde – Ulytaýdan asyryp tastaǵan balanyń áskerbasy bolǵany, tórtinshisinde – qalmaqty qorqytý úshin «Alash» sózin uran etkeni aitylady. Sonyń qai qaisysy da Alashtyń han bolǵandyǵyn, qara halyqty sońynan ertip, aibarynyń asqandyǵyn dáripteidi. Eski shejire derekterinde Alash ataýy qazaq halqynyń sinonimi retinde keltiriledi. Mysaly, Qadyrǵali Jalaiyr óz eńbeginde qazaqtyń ornyna Alasha ataýyn qoldanady. Shejirelerdiń birinde Alashqa ózbek, túrikmen, qaraqalpaq, qyrǵyz, qazaq, noǵaidy jatqyzady. «Qambar batyr» jyrynda («Tamashaǵa jiylsyn, Alty Alashtyń balasy»), Buhar jyraýdyń Abylai hanǵa aitqanynda («On san Alash balasyn jumsap bir tursyń qolyńmen»), Mahambettiń («Alty san alash at bólip, tizginin berse qolyma») óleńderinde Alash sózi qazaq ataýynyń balamasy retinde berilgen. «Atamyz Alash, keregemiz –aǵash» degen qazaq halqy ulttyq táýelsizdik jolyndaǵy kúresinde ejelgi Alasha uǵymyna qaita oralyp, ony bostandyq pen birliktiń urany etip aldy. Sonyń dáleli retinde «Alash qozǵalysy», «Alashorda», «Alash» degen uǵymdardy ataýǵa bolady. «Alash azamaty» deý qazaq halqynyń aýyz birligine, eldiń, jerdiń tutastyǵyna meńzeidi (Qazaqstan. Ulttyq entsiklopediia. T.1, – Almaty. 1998. – 246 bet).

                15. Alasha han týraly ýáj Qazaqstan ulttyq entsiklopediiasynda bylai keltirilgen: «ALAShA (ALASh) HAN – halyq ańyzy boiynsha «Alty alashty» quraǵan taipalardyń túp atasy. Qazaq shejiresinde Alash hannyń shyqqan tegi qarapaiym kisi bolǵan delinedi. Onyń esimi qazaqtyń shyǵý tegin baiandaityn eń kóne ańyzdarda kezdesedi. Sondyqtan keibir ejelgi derekterde «Alash» etnoniminiń shyǵýy osy Alasha han atymen bailanystyrylady. Onyń esimi 1H ǵasyrdyń týyndysy «Qorqyt» dastanynda aitylady. Orta ǵasyrlar muralaryndaǵy Alasha han – H1Ú ǵasyrdyń 11 jartysy men HÚ ǵasyrdyń 1 jartysynda ómir súrgen ári batyr, ári bi, ári ulys bileýshisi. Alasha han el jadynda jaýynger taipalar – kóshpeli túrkilerdi biriktirip, tuńǵysh alash (qazaq) memleketin qurǵan uly qairatker retinde qasterlenedi. Ábilǵazy shejiresinde Alasha hannyń ákesi Kók han bolǵandyǵy, urpaqtarynyń biriniń esimi Qara han, al nemeresi – oǵyzdardyń túp atasy – Oǵyz han atalǵandyǵy jazylady. Rashid-Ad-Din men Ábilǵazy Alasha hannyń ómir súrgen jeri – Deshti Qypshaqtyń ortalyq bóligi dep kórsetedi. Bul tarihi derekter el aýzyndaǵy Alasha han ordasy Ulytaý tóńireginde bolǵan degen tujyrymmen ushtasady. Ulytaý óńirindegi «Alasha han ordasy» atalatyn úlken sarai-qamaldyń qaldyǵy (Jańǵabyl ózeniniń boiynda) jáne Qarakeńgir ózeniniń jaǵasyndaǵy «Alasha han kúmbezi» atalatyn H-H1 ǵasyrlarda salynǵan ǵimarat áli kúnge deiin saqtalǵan» (Qazaqstan. Ulttyq entsiklopediia. T.1, – Almaty. 1998. – 248 bet).

      16. Alasha han týraly ańyzdy jinap, keiingi urpaqqa jetkizýshilerdiń biri qazaq halqynyń belgili qoǵam qairatkeri, alashorda úkimetiniń múshesi Otynshy Áljanuly (1873-1918) bolǵan. Ol kisiniń jazyp alǵan nusqasy «Qazaq tarihy» jurnalynda (2005, №2) jariialandy. Bas jaǵyndaǵy eki nusqa aldynda keltirilgen nusqalarǵa uqsas. Úshinshisi «Alasha han Buhar hanynyń balasy edi. Buhar hany soltústik jaqtaǵy halyqqa attanyp, kóp handardy ornynan taidyryp, neshe eldi ózine qaratyp, olarǵa han qylyp óziniń jaqyn aǵasyn, inisin, balasyn qoiǵan edi. Sonda qazaq halqyna óziniń balasy Alasha handy qoiǵan eken. Qazaqtan yqtiiarsyz, zorlyqpen han bolǵan sebepti Alasha han qorqyp, ózine Buharadan hám ózge jerden jaldap kóp nókerler ustapty. Sol kóp áskeri bolǵany sebepti qazaqta han bolyp, halyqty jónge salyp ustap turypty deidi. Qazaq halqy da Alasha handy ózi er, ádil, aqyldy bolǵan soń jaqsy kóripti. Jáne ol han bolyp turǵan ýaqytta qazaqtar ainalasyndaǵy jaýlasqan halqyn jeńip turypty. Hám qaisybireýlerin ózine qaratypty» (Áljanov O. Alasha han hám onyń balasy Joshy han týrasynan qazaq arasynda bar sóz. Qazaq tarihy. 2005. №2. 28 bet).

     17. N.A.Aristov «SyrDarinskoi oblasti. – Tashkent, 1889. s.2) Qara-qyrǵyzdardyń ákesi – Alashanyń úsh uly bolypty: Baishora, Janshora (orta júzdiń atasy) jáne Qarashora (kishi júzdiń atasy)», - deidi (Aristov N.A. Zametki ob etnicheskom sostave tiýrkskih plemen i narodnostei i svedeniia ob ih chislennosti. SPb., 1897. – 395 bet).

      18. «Belgili orys tarihshysy G.N.Vernadskii 1913 jyly Sankt-Peterbýrg ýniversitetinde oqyǵan lektsiiasynda Mońǵol imperiiasynyń 1331 jylǵy kartasynda orys jeri de «Alash» quramyna kiretindigin, onyń imperiianyń Qiyr Soltústik batystaǵy ajyramas bóligi ekendigin atap aitady. Bul derek bizge «Alash etnoniminiń túp-tórkinine búgingiden múldem basqa tanym tuǵyrynan, maǵyna munarasynan qaraýdy talap etedi» (T.Jurtbai. Túrkistan gazeti. №23 (653) 18.01.2007).       

      19. Orys tarihshysy P.I.Rychkov: «Nuh paiǵambardyń Iafet degen balasynan Túrik týady. Onyń besinshi urpaǵy Alamzia (Alasha) han bolǵan. Odan mońǵol-tatar taraidy. Ekeýi bir halyq bolǵan. Ózara urys-keristiń nátijesinde Ógiz hannyń kezinde bólinip ketken. Shyńǵys han ǵana olardy qaita biriktirgen», - deidi. Rychkovtyń aitýynsha Alshyn degen ataý Alasha degen ataýdan shyqqan.

        Túsinikteme: Biz úshin Rychkov nusqasynyń qundylyǵy, ol áigili Shyńǵys qaǵannyń tegin Alash (Alshyn) dep otyr. Ol aqiqatynda da solai bolatyn.    

      20. «Ary da uly babalar, beri de uly Shyńǵys qaǵan qurǵan alyp memleketti (Túrkistan) qaita qalpyna keltirýge barynsha jan salǵan Alashorda arystaryn túgeldei  qyrǵynǵa ushyratty.  Burynǵysha búkil túriktiń basyn qosyp úlken Túrkistan memleketin qalpyna keltirýge barynsha jantalasqan Mustafa Shoqai bylai dep jazypty: «Búgin Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Túrikmenstan hám Tájikstan dep jat úkimet kúshin alty júmhúrietke bólip turǵan Túrkistan – bólinbes, airylmas bir ólke. Halqynyń qany bir, tili bir, dini bir». «...Túrik halqy – batyr halyq. Túrik halqy – arystan er halyq. Kimnen taiaq jegendei bizdiń túriktiń balasy, aldyryp júrgen dushmanǵa aýyzynyń alasy». 

       Týra osyndai ósietti bizge Qojabergen jyraýda qaldyrǵan:

        «Alashqa jatqan alty eldiń,

        Túpki atasy Turannan,

        Jańylmańdar qazaǵym,

        Alash baba urannan».  

        Qazirgi ýaqytta álemniń 49 memleketi ózderin túrki memleketteri sanatyna qosady. Biraq olardyń birde-bireýi búkil túriktiń bastaryn qosý saiasatymen ainalysqan emes. Osynyń ózi-aq bizdi, sonaý baǵzy zamandardan beri kele jatqan Uly Qazaq qaǵan, Alash qaǵan,  Ata uly (Ad uly, Edil, Attila), Tonykók Bilge qaǵan,  Qarahan qaǵan, Oǵyz (Ógiz) qaǵan,  Shyńǵys qaǵan siiaqty álemdi bilegen uly túrik asyldarynyń, túp qazyǵy, ata jurty ekenimizdi kórsetse kerek» (M.Qojyrbaiuly «Shyńǵyshannyń tegi Adai» Almaty-2010).

        21. Qazaq tarihshysy Z.Qinaiatuly, ««Alash» degenimiz qazaqtyń bir ataýy degen tujyrymdy Qadyrǵali Jalaiyr, Sh.Ýálihanov, M.J.Kópeev, Á.Bókeihanov aityp ketti» («Úsh qiian» № 25 (483) 12.08.2010).

        22. «Qazaqtarǵa osynaý ulan-ǵaiyr jerdi qorǵap turý ońaiǵa soqpady. Sondyqtan bir Alashtyń balasymyz degen oi-tujyrym tamasha ideia boldy. Sebebi, osy ideia qazaqtardyń basyn qosty» (professor Marta Olkott, aǵylshyn ǵalymy).

        Kelińiz osy derekterdi qazaqtyń ejelgi sóz, shejire jasaý júiesine salyp, saralap kórelik:

        -   Uly Jaratýshy Adam ata men Aýa anany jaratyp, olarǵa sana men sóileitin til bergeli  jetpis myń jyl boldy, Adam Ata qazaqtyń Ana tilinde sóilegen, Qazaq jer betindegi eń alǵashqy memleket, qalǵan elder men ulystar Qazaqtan taraǵan, dep jyrlaidy Mańǵystaýlyq Adailardyń aqiyq-aqyn jyraýlary. Bundai shejirelik derekterdi qazaq dalasynyń ózge óńirlerinen kezdestire almaisyń. Sebebi, Ata shejiresi de, onyń Ana tili de tek qana «kenje» bala da, iaǵni  Qarashańyraqta saqtala alady.

       -  Shejire deregi boiynsha  On eki Ata Baiuly Qazaqtyń qarashańyraǵy, al Bai uldarynyń kenjesi Adai. Demek, Adai Qazaqtyń kenjesi. Adaidyń  qazaq shejiresiniń eń sońynda turǵanynyń syry osy.

        -  Óte eski zamandarda qazirgi Qazaq eli Alash atanyp, onyń Alasha atty hany bolǵan. Ol atamyzdyń esimi Alshyn shejiresinde on eki ata Baiulynyń eń úlkeni Alasha atty rý atymen saqtalǵan.  Soǵan sáikes «Alash» aty erte de jalpy qazaq qaýymynyń urany bolǵan. Qazaqtyń baiyrǵy shejireleriniń barlyǵynda da «Alash» sózi «Qazaq» ataýynyń sinonimi retinde qoldanylǵan. El aýzyna taralǵan:

          Alash – Alash bolǵanda,

          Ala tai at bolǵanda.        

          Tańbasyz tai,

          Ensiz qoi bolǵanda,

          Alash han bolǵanda...»

deitin sózder Alash jaiyndaǵy ańyzdyń menshikti múlki qalyptaspaǵan (taiǵa tańba baspaityn, qoiǵa en salmaityn) zamannan kele jatqanyn ańǵartady. (Qazaqtyń kóne tarihy. 27 bet).

        Bul jaǵdaidy «Adaidyń aitqyshy», «jyrdariia aqyny» Qashaǵan bylaisha jyrlapty:

        «Ata jigin aitqanda,

        Eshkim joq bizben talasqan.

        Túrikmen menen Ózbek, Sart,

        Qaraqalpaq, Qazaq pen Qyrǵyz

        Bári de óngen Alashtan» (Qashaǵan Kúrjimanuly. Qosai ata urpaǵy).

             ...«Atamyz qazaq bolǵannan.

             Úsh anadan dúregen,       

             Alashtyń alty balasy.

             Úsh júz bolyp atalǵan,

             Atasynan bata alǵan.

             Sol kúnde qazaq mekeni,

             Alashtyń Alataýy eken» (Islam Jemenei «Iran qazaqtary» Almaty. 2007. 88 bet).

       «Alash-Alash bolǵaly,

       Alty Alash ataq alǵaly,

       Aqboz orda úi tigip,

        Saryarqaǵa qonǵaly» (Ybyrai Aqun Qulbaiuly «Altyndy Orda qonǵan jer» Aqtóbe-1994. 14 bet).

       «Alan – Ońtústik Ústirttegi Hiýa jolynyń boiyndaǵy mol sýly qudyq. Ataý tórkini – Mańǵystaý, Ústirtti ejelgi alan (qazirgi osetinderdiń negizi) taipasy mekendegen kezden qaldy delinedi. (Mańǵystaýda Súmbe Temir Alan ataýynyń etimologiiasy siiaqty). Alan qudyǵy 1931 jylǵa deiin keńinen qoldanysta, al Alan kerýen, kósh aialdaityn úlken beket bolyp keldi» (Gýgo Shtýmm «Hiýaǵa joryq» Almaty-2010. 132 bet).

        Osetinder - Adaidyń ekinshi nemeresi Qosaidyń urpaqtary. Olardyń tegi Adai – Kelimberdi – Qosai bolyp taratylady. Qosai men Osetinniń  sóz túbirleriniń «Os» bolyp keletini tek qana osyny bildiredi. Bútkil jer betindegi «Os» degen sóz túbiri bar elder men ulystardyń, barlyq uǵymdar men toponomikalyq ataýlardyń «avtory» Mańǵystaýlyq Qosai – Adailar bolyp tabylady. Bul daýǵa jatpaityn tujyrym. Búgingi Túrik (Túrkiia) memleketiniń negizin qalaǵan Osmandar (Os Man uldary) osy  búgingi Qosai Adailardyń Ata-babalary bolatyn.

         Alash pen Alan sinonim. – Al (Ál) jáne An (Ash) degen eki birikken sózden turady. Al (Ál) – alǵashqy Ata degen uǵym berse,  Ash pen Annyń ekeýi de analyq tekti bildiredi, iaǵni bul ata-ana degen uǵym beredi.

         Al –  Alla; Alǵy (alǵy sóz), Buiryq (qolyńa, aldyńa al);   Alaq (Qurannyń «oqy» degen alǵashqy súresi), Alaqan, Alaqai, Alań, Alaý (ot – ot-jalyn);  Alǵys, Alǵa (a. aldyńǵy aǵa, á. alǵa umtylý); Alyp (óte úlken); Alpi (Alyp taý); Alpamys (Alyp Manas); Alman (Alash pen Man); Alash (alǵashqy atalyq jáne analyq tekti bildiretin uǵym, ekinshi býyndaǵy Ash (shash) Ashýri (Ashide, Ashóide) taipalary ataýyn beredi); Alshyn (Alǵashqy shyń). Taý men Shyń sinonim, ekeýi de Aýa anamyzdyń laqap esimi. Taýdyń sóz túbiriniń Aýa anamyzdyń esimimen sáikes bolatyny osy. Alma (time (etistik), jemis (zat esim),  Ala (ártúrli), Almasý (aýysý), Aljý (qartaiý), Alqa (májilis, qulyp),  alys (óte ári de), almas-qylysh (óte ótkir qylysh), Alban (el), alty, alpys, alty júz, t.t.; Alty Alash, altyn t.t. bolyp kete beredi.

         Alshyn, Alshyn bolǵaly

         Álim edi aǵasy,

         Sholpan edi anasy dep jyrlaidy Ata shejiremiz. Sholpan juldyzynyń ekinshi ataýy tań juldyzy. Sholpan anamyzda, tań mezgilinde ǵana kórinetin Sholpan juldyzy da bastaý tekti bildiredi. Qazaqtyń qyz-kelinderi taǵatyn áshekeileriniń «Sholpy» dep atalatynynyń syry osy. Demek, eń alǵash «sholpy» taqqandar solar, iaǵni «avtorlyq» quqyq Sholpan anamyzdiki.

         An (Ań) – tiri jan (pende);  «kisi kiik» (adam sanasynyń tolyqtai ósip, jetilmegen kezeńi); dalanyń ańy, ańshy; anda (dos);  ant, anttasý (ýádege beriktigińdi aiǵaqtaý); ańyz (buryn bolyp ótken dúnieler) t.t. An – Mannyń jáne Ana esiminiń sóz túbiri.

        Al - alǵashqy atalarymyzdyń jiyntyq ataýy. Soǵan sáikes «Alǵi» Adailardyń ejelgi urany. Alǵi – Qońyrat rýynyń bir atalyǵy. Qońyrat ataýy, óz kezeginde Muńal (Mońǵol) Adailardan taraidy. Qońyrat pen Mońǵoldyń túbirles bolatyny jáne Muńal (Mońǵoldan) shyqqan  Shyńǵys qaǵannyń ata-babalary, ózi jáne olardyń urpaqtarynyń tek qana Qońyrat rýymen quda bolysatyndarynyń syry osy. Qońyr – qazaqta pisip-jetilgen kemeldikti bildiredi. Al, Ad (At) menińshe bul uǵym kommentariidi qajet etpese kerek. Qazaqta osy Qońyrlarǵa (Qońyrattarǵa) arnap tartylatyn «Toǵyz qońyr» atty toǵyz kúi bar. Ejelde Naýryz merekesi kezinde osy toǵyz kúi mindetti túrde oryndalatyn bolǵan. Bul kúiler Mańǵystaý Adailarynyń arasynda kúni búginde de oryndalady.

        Al men Adam sinonim. Sebebi, Aldyń sandyq ataýy 1-14 bolsa, Adamnyń sandyq ataýy 1-6-1-15 quraidy. Qaisysy buryn deitin bolsaq Al, Alǵa (1-14-5-1), Alǵi (1-14-5-10) Adam atadan buryn tur. Sonda bizdiń «Alǵa Qazaqstan» degen sózimizdiń tolyq maǵynasy Alǵashqy aǵa Qazaq degen sóz.

        Al Álimge kelsek, Ál (Al), Áli (Al-i), Ál-i-m degen birikken sózderden turady. Ál (áldi, álsiz), iaǵni aǵalyq qaýhary bar adam, nemese joq adam. Áli (Ali) – Áldiń balasy, urpaǵy. Qazaq sózinde i, i, y, i dybystary balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Bul dybystar ejelde qazirgi «ov» pen «ich» ornyna qoldanylǵan. Kóptegen azamattar qazirde qoldanady.

        Álim (meniń ákem, nemese aǵam). «M» dybysy táýeldilik jalǵaý. Qazaqtyń san milliondaǵan sózine osy dybysty qossań bári meniki degen maǵyna beredi. Bastaýyn qazaqtyń Ata degen uly sózine jalǵanǵan «M» (Adam, Atam)  dybysynan alady. 

        Sonda Álimniń tikelei maǵynasy meniń atamnyń úlken balasy, iaǵni meniń úlken aǵam.  Adailardyń Álimderdi aǵa balasy dep tórinen oryn beretinderiniń syry osy.

        Alan men Alashtyń (Alshynnyń)  da negizgi maǵynasy Ata men Ana. Al - ata, An men Ash – ana.

       Ana tilimizde osy Ash túbirinen  - Asha, Ashataiaq degen sózder jasalady. Maǵynasy basy eki bólingen aǵash syryq (baqan), nemese basy úshke (tórtke) bólingen shóp jinaityn qural.  Demek, Asha bólingen elderdiń basyn biriktirgen anamyzdyń aty. Nuq paiǵambar atamyzdyń esiminiń Úkasha dep atalatynynyń syry osy.  Qazaqtyń asha, aiyr (Airaqty), jaba (Jabal) degen uǵymdary sinonim sózder bolyp tabylady.

       Ashtyń taǵy bir maǵynasy As. Qazaq ta «Sh» men «S» dybystary  aýyspaly maǵyna da qoldanyla beredi. Mysaly, Os pen Osh -  Qosai atamyzdyń  túp ataýy. As, Os (Osh) – sinonim cózder.

        «Man túbiri árige silteitin uǵym. Bul b.j.b. úsh myń jyldyqta qazaq topyraǵynda jasaǵan ariilerden qalǵan juqana. Ariilerdiń Man atty rýlyq tarmaǵy bolǵan. Keiin olar Iranǵa aýysyp Mannei qaýymdastyǵyn qurǵan. Osy qaýymnyń keiingi silemderi Iran men Túrkiiada otyrǵan german taipalary. Sonda Mańǵystaý – man jurtynyń qystaǵy degen uǵym bop shyǵady. Sondai-aq Sam ataýy da kóne uǵym. Bul úndi ariileriniń Kún qudaiynyń aty. Al b.j.b. 1H ǵasyrdan bastap Mańǵystaý ólkesi sarmat mádenietiniń tý tikken aimaǵy boldy. Qarý-jaraqty, óte boishań balbaldar sol sarmattardan qalǵan mura. Sarmattar taza parsylar edi degen dáleldenbegen birjaqty uǵym. Bul qaýym ǵun, túrki álemimen midai aralasyp, solardyń atyn shyǵarýǵa at salysqan. As, ash, az, azyq, azaq attary osy jurttyń rýlarymen bailanysty ataýlar. Osylardyń bir tarmaǵy ashóideler túrki qaǵandyǵynyń analyq taqtasyn quraǵan» (Á.Span, M.Abylhan «Ermembet bi» Astana-2003. 6 bet).

       Alan – Al jáne An degen eki býynnan, jáne sonymen qatar Al, Ala, An, Lan degen birikken sózderden turady. Bul uǵymnyń quramynyń birneshe maǵynasy bar:

       a. «Al» – alǵy ata;

       á. «An» ana;

       b. Ala-qula (aralas) degen maǵynada qoldanylady. Qázirgi qazaqtyń sózdik qoryndaǵy «qala» men «dala» sóziniń shyǵý tórkini osy. Qala halqynyń ala-qula bolyp, ár túrli eldiń aralasyp jatatynynan shyqqan qorytyndy. Al, dalada da bári qotysyp jatqan joq pa?

       g. Sonyń saldarynan «Lań» salý degen uǵym dúniege keldi; 

       ǵ. «N» dybysy balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi.

       Búkil túrki álemi  tilderiniń túp qazyǵy búgingi qazaqtyń ana tili. Barlyq túrik halyqtarynyń ata jurty, qara shańyraǵynyń iesi qazaq eli. Alǵashqy da bastaýyn Qazyǵurt pen Mańǵystaýdan alyp, san myńdaǵan jyldar boiy búkil túrkilerdiń  «Aq ordasy» qazaq dalasynda, iaǵni arqadaǵy Ulytaýda tigilip, barlyq elder men ulystar osy ortalyqtan basqarylǵan. Ulytaýdyń, jer betindegi barlyq taýlardan biik, eń uly taý dep atalatynynyń syr osy. Aq ordalar men Altyn Ordalar Qazaqtyń Táńir taýynda (keiin ol taý Ázirettiń Ala taýy atalǵan), Altaida, búgingi Qap taýy (Kavkaz) atalyp júrgen qazaqtyń uly taýynda, sol siiaqty Sary taýda da (Saratov, Resei) tigilgen.  

       Al, Alǵa, Alǵi, Alan, Altai, Alataý, Alash, Alty Alash, Alshyn bári sinonim. Qazaqtyń eski jyr-dastandarynda bul óńirler Alǵidyń ala shóli, Alǵidyń Ala taýy, Alǵi dalasy dep jyrlanady. Demek bul óńir Alashtyń atasy, on eki ata Baiulynyń úlkeni Alasha han atamyzdyń eli, iaǵni bul óńirler Alashtyń atamekeni. Buny Alataýdyń eń biik shyńynyń «Han táńiri» dep atalýynan da kórýge bolady. Bundai dástúr qazaqta ejelden bar. Mysaly, Mańǵystaýdaǵy Qarataýdyń eń biik shyńdarynyń biri Otman (Ot adam), maǵynasy Alaý atanyń balama aty (Alaý men Ot sinonim); Shyńǵys taýdyń eń biik shyńdarynyń biri Muńal shyńy, Han biigi; Qap taýynyń biik shyńdarynyń biriniń Adai shyńy; Ońtústiktegi Qarataýdyń shyńdarynyń biri Qazyǵurt (Qazyq jurt)  dep atalady.

        Altai,  kendi Altai, Ór Altai, Asqar Altai, Mońǵol Altai jaiynda tolǵansań, “Altai, Altai bolǵaly ne kórmegen, Kimder kelip bul jerge kim ketpegen” dep tolǵanatyn “Aǵajai Altai” áni eske túsedi. Kóshpendi túrikterdiń atamekeni, iisi túrkige ortaq Altai ólkesi kimderdiń kóz qurtyna ainalmady. Kimder suǵyn qadamady. Irgesinde otyrǵan orys pen qytaidyń Qudaiy berdi. Altaidy shamalarynsha bólshektedi. Túrkiniń Altyn besigi  4-ke bólindi. Ór Altai – Ospan babamyzdyń 15 jyl attan túspei, jan alyp, jan berisip, qorǵamaq bolǵan Altaiy qyzyl kóz Qytaiǵa, Altai túrkileriniń mekeni – orysqa, Mońǵol Altai – geosaiasi oiyndardyń arqasynda táýelsizdikke qol jetkizgen Mońǵoliiaǵa, kendi Altai – Altai ólkesiniń bir tutamy ǵana Qazaqqa buiyrdy. Bizge qarasty qolymyzdaǵy altynymyz kendi Altaidyń astanasy –  Óskemen.  Búginde orysy basym, Soljenitsyn men Gorbachevtiń, Jirinovskiidiń orystyń mekeni dep baibalam salatyn Óskemeni – resmi qazaqtyń ata mekeni.

        Bul ataý meniń ózime de tikelei qatysty. Óskemenniń tegi Jemeneiden taraidy. Men Jemeneidiń aǵasy Aitýmystan taraimyn. Ózderińiz kórip otyrǵandai, «týǵan aiǵa «Ai» dep at bergen» meniń atam bolsa, inisi Jemeneide sol óńirge Óskemen dep óz esimin qaldyrypty. Óskemen sóziniń quramyndaǵy em (sóz túbiri), men, emen, keme degen sózderdiń bolýy tek qana osyny bildiredi. Bul ataýdyń taǵy bir qupiiasy bar. Bul «meniń ósken jerim» degen sóz. Ózderińiz kórip turǵandai «Ósken» sózi syrtynda, al «men» degen sóz ortasy men sońynda tur. Taǵy bir maǵynasy «men bul jerde alǵash ret emennen (qatty aǵashtan) keme jasadym» degendi bildiredi. Bul daýǵa jatpaidy. Sóz jasasań osylai jasa. Tarih jazsań osylai jaz. Bul tarihty joiý, Alladan ǵana bolmasa, adam balasynyń qolynan kelmeidi. Bútkil jer betindegi ejelgi ataýlardyń bári osylai, meniń atamnyń (qazaqtyń) ana tilinde qoiylǵan. Buny kez-kelgen bilimdi, iaǵni qazaq tilin meńgergen jan árqashanda oqi alady. Olar úshin ýaqyttyń shekarasy bolmaidy. Qazir (Qaz bir, Qaz pir) degen ýaqyt ólsheminiń Qazaqtyń laqap aty bolatyny osydan. Sol úshinde meniń atalarymnyń tańbasy «Til» bolyp, olardy búkil álem Taý bi, Kóp bi, Qas bi (Kaspii) dep, al myna batystyqtar (orystar) dáldep turyp eń alǵashqy tili shyqqandar (iazychniki) dep ataǵan.

      On segiz myń  ǵalam degendegi «ǵalamnyń» sóz túbiri (óz túbi), iaǵni solardyń báriniń atasy «Al», Buzaý-Jemeneiler solardyń jetinshi býyn urpaǵy. Jeti ata bólinbeidi. Bóliný segiz-semitterden bastalady.

      «Qypshaq, naiman rýlary ózbekke, qazaqqa, noǵaiǵa, qaraqalpaqqa tarasa, mańǵyt pen qytailar tek ózbek pen qaraqalpaqqa tarady, olardyń qazaqtaǵy úlesi tym az. Al, alshyndar ózbekke de, qaraqalpaqqa da qosylǵan joq, tutastai qazaqqa qosyldy. ...Alshyndardyń az bóligi noǵailar arasynda «Alash» degen atpen qalyp qoidy. ...Kishi júz – alshyndar HÚ11 ǵasyrdyń aiaǵyna deiin ózderin «alash» (alaý, alaǵ) túrinde ataǵan, Jiembet jyraýdyń Esim hanǵa «Alashyma uran desermin, at quiryǵyn kesermin» degen sózin jai ǵana jalpylyqqa qatysty qyzyl sóz dep túsinýge bolmaidy, óitkeni «alash» naqty HÚ11 ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy alshynnyń eki birlestiginiń – Baiuly men Álimulynyń realdy aty edi. Jaskeleń aqynnyń:

       Alash, alash bolǵanda,

       Álim edi aǵasy,

       Sholpan edi anasy, - degeninde de osy tarihi dáýirdiń aqiqatyn saqtaǵan reliktilik shejirelik tanym jatyr.

       ...Qyrymnyń qyryq batyry» nemese «noǵaily jyrlary» dep atalǵan ǵalamat epikalyq komplekstiń HÚ1 ǵasyrǵa jatatyn ańyzdyq-ozaldyq negizin jasaýshylar da, HÚ1 ǵasyrdyń sońynda qazirgi turpatyn jasaǵandar da osy alash ortasy edi. Sondyqtan, jyrlardyń avtory noǵaily ortasy degen jalpylama anyqtamamen qatar, naqty jasaýshy orta – naqty «alash» ortasy degen durys. Bul birinshiden, jyrlardyń avtory qazaq halqynyń ózi ekendigin kórsetedi; alash toptarynyń tek qazaq pen noǵaida ǵana bar ekendigin eskerip, jyr avtorlaryn noǵai-qazaq ortasy degenniń de artyqtyǵy joq.

        ...Alashtan qazaq taraǵan,

        Noǵailyǵa qaraǵan.

        Jaýǵa aldyrmai noǵailar

        Bir-birine jaraǵan.

        Noǵaidan qazaq bólinip,

        Úsh júz bolyp taraǵan.

        Osy joldarda beine bir tarihi ret bar siiaqty, óitkeni óleńniń ár joly belgili bir tarihi kezeńdi kórsete alatyndai áser qaldyrady» (S.Qondybai. «Esen qazaq», 259-260 b).

        «Qazaqtan Qyrǵyz, Alaýdy,

        Aiyryp aityp kelemin

        Bólip taqta-taraýdy.

        Alaýdan Alash, Mańǵybai,

        Estimegen jan bar ma

        Bulardyń ataq-dańqyn-ai?

        Mańǵybaidan Tóre-di,

        Al, Alashtyń alty balasy

        Úsh anadan týyp dúredi,

        Qatar ósti kólemi,

        Úsh eneden týǵansyn.

        Úsh júz úige tolǵasyn

        «Úsh júz» bolǵan deregi.

        Aǵarystyń balasy

        Úisin, Naiman – Uly júz,

        Janarystyń balasy

        Arǵyn, Qypshaq – Orta júz,

        Bekarystyń balasy

        Alshyn, Kenshin – Kishi júz

        ...Alshyn, Kenshin ekeýi

       Kishi júz bolyp bólingen» (Uzaqbai Qazjanuly (1897-1976).

       Ózderińiz kórip otyrǵandai S.Qondybai Qazaqty Alashtan taratsa, Uzaqbai jyraý Alashty Qazaqtan taratyp otyr.

       Keltirilgen derekterden shyǵatyn qorytyndy:

    -  Alash pen Qazaq sinonim. Shyndyǵynda, Alash Qazaqtyń urpaǵy. Tarihi shyndyǵy  solai. Sebebi, Alash degen sózimizdiń tikelei maǵynasy Ata men Ana, iaǵni er men áiel degen maǵyna beredi. Al, Qazaq sóziniń quramy tek qana Atalyq tekti bildiredi.

       Bul tujyrymnyń taǵy bir aidai  aiǵaǵy Alash 1-14-1-28 eseptik sanyn qurasa,  Qazaq 13-1-9-1-13 sanyn quraidy. Biz bul jerden Qazaq  degen uǵymnyń Nuq paiǵambarǵa deiingi dáýirde dúniege kelgenin kóremiz. Al Alash uǵymy eki dáýirdi de birdei qamtyp tur.

    - Úisin, Naiman – (Aqarys-Uly júz), Arǵyn, Qypshaq – (Janarys-Orta júz), Alshyn, Kenshin – (Bekarys-Kishi júz). Atam Qazaqtyń Alty Alashynyń negizin osylar qalady. Búgingi alty Alashqa jatqyzylyp júrgen Tájik, Qazaq, Qyrǵyz, Qaraqalpaq, Túrikpen men Ózbek, bular olardyń búgingi ataýlary.

   -  Aqmola oblysynda, Atbasar úiezinde, Baǵanaly-Baltaly degen naiman jaiynda, Qarakeńgir boiynda syrlaǵan kirpishten salǵan eski eki beiit bar: Alasha han, Joshy han atty. Tarihi derekter osy eki beiittiń de qatar bir mezgilde salynǵanyn kórsetedi. Alasha han mazary Joshy han mazarynan keiin salynǵan. Keibir zertteýshiler qazirgi jurttyń Alasha han mazary dep júrgenderin sol Shyńǵys han babamyzdiki deidi. Olardyń keltiretin dálelderi Joshynyń Shyńǵys han babamyzdyń úlken uly ekendigi. Eski shejirede Alash pen Alynsha handar qatar atalady. Alynsha han jalpy handardyń babasy, mońǵol men tatardyń atasy delinedi.

      Alash, Alash bolǵanda,

      Alynsha han bolǵanda.

      Qazaq, qalmaq noǵailar,

      Bári sonda bir bolǵan.

      Yntymaǵy jarasyp,

      Jaiqun kóldei bai bolǵan,

      Edil, Jaiyq, Oralǵa,

      Ortan kóldei jaiylǵan.

      Ózbek han, Jánibek ólgen soń.

      Toqtamys, Temir bolǵan soń.

      El ishine jik túsip,

      Úsh bólek bolyp airylǵan,

      Qazaq, Noǵai qybla da.

      Musylmanǵa jan tartyp,

      Din úshin qatty qaiǵyrǵan,

      Qalmaq, Manǵul bólinip,

      Kápirligi bilinip.       

      Kún shyǵysqa qairylǵan,

      Ishin býdy sonda kep,

      Altaidy meken jai qylǵan, - degen kóne jyrdyń maǵynasy Alynsha han zamanynda Noǵai, Qazaq, Qalmaq osy ataýlarmen airylmai, bári bir atpen, bir taqtyń biliginde, iaǵni bári bir qaǵanattyń quramynda bolyp, bul jaǵdai  Shyńǵys qaǵan jáne onyń qaǵan degen laýazymdy iemdengen urpaqtarynyń biliginde bolǵan. Toqtamys han men Aqsaq Temir dáýirine deiin bir qaǵanattyń quramynda bolyp ómir súrip, solardan keiin eldiń ydyraýy bastalady. Osyǵan sáikes keibir zertteýshiler Shyńǵys hannyń Alash, Alynsha urpaǵy ekendigi jáne  solardyń izin jalǵastyrýshy bolýyna bailanysty, Shyńǵys hannyń mazary Alasha han mazary dep atalyp ketken delinedi. Atalarymyzdyń Shyńǵys handy Alasha hanmen shatastyrýy esh múmkin emes. Buǵan jalǵyz bir aýyz sózben toitarys berýge bolady. Atalarymyz ákesinen (Shyńǵys qaǵannan)  buryn ólgen Joshy han mazaryn qalaisha kúni búginge deiin umytpai saqtap otyr dep.  

       Alty Alashtyń «azan shaqyrylyp» qoiylǵan túp esimi jetpis myń jyldy qamtityn Adai ata shejiresinde Balyqshy (Shybyntai) esimimen saqtalǵan.

       Balyqshy (Shybyntai) Adai atamyzdyń besinshi nemeresi, keibir derekter bul esim olardyń balyq aýlaýdy kásip etkendikterine bailanysty qoiylǵan dep te kórsetedi. Sebebi, keiinnen balyq aýlaýmen jurttyń bári ainalysatyn bolǵan, sol siiaqty qalada da ár túrli rý, taipa, elderden quralǵan adamdar turatyn bolǵandyqtan, ata-babalarymyzdyń qalany «balyq» atandyryp júrgenderiniń syry osy. Sonda, búkil balyqshylardyń, qalalyqtardyń, sol qalalarda turatyn ár túrli kásippen ainalysatyndardyń barlyǵynyń  túp atasy Balyqshy atamyz bolyp shyǵady. Shejire deregi boiynsha Balyqshynyń «azan shaqyryp» qoiylǵan esimi Shybyntai delinedi.  Ózen boiynda otyryp balyq aýlap kúnin kóretin bolǵandyqtan, sol kezdegi el Balyqshy Adai dep atap ketken. Balyqshy atamyzda kezinde Muńal, Tobysh, Jemeneiler siiaqty Adam atanyń qarashańyraǵynyń iesi bolǵan. Soǵan sáikes bútkil álemdegi  túbirinde, nemese quramynda «Al», «Bal», «Bala», «Balyq» degen sózder bar: Balqan (osy attas taý ekeý, bireýi qazirgi Túrikpen jerinde, ekinshisi Eýropa jerinde, osy attas qala qazirgi Vengriia jáne Túrik jerinde bar), Besbalyq (Beijin, qazirgi Pekin, Qytaidyń astanasy), Balyqshy (Qazaq pen Qyrǵyz elindegi eldi meken),  Balhash (Qazaq elindegi qala men kól, osy kóldiń jaǵasynda Aqbalyq degen eldi meken bar),  Baltyq (Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy elder), Balakete (Ortalyq Afrikadaǵy qala), Balanqala (Kongodaǵy eldi meken), Balh (Aýǵan elindegi ólke men eldi meken), Balyq (Siriiadaǵy ózen), Aibalyq (Túrkiiadaǵy qala) degen siiaqty álem kartasyndaǵy 306 toponomikalyq ataýlardyń barlyǵy Shybyntai atamyzdyń urpaqtary mekendegen, nemese solardyń ielik etkeni jerleri bolyp tabylady. Al, Aziia  men Eýropa qurylyǵyndaǵy eki birdei taýǵa qoiylǵan Balqan (Balyq han), qazaqtaǵy Shyńǵyshan, Altai han, Hantáńiri degen  siiaqty uly atalarymyzdyń atyn taýǵa qoiǵan. Onyń ústine ejelgi tarihta kóp aitylatyn ejelgi «Balasaǵun» qalasyn qosyńyz. Ońtústik Qazaqstanǵa qarasty Syr óńiri aýmaǵyndaǵy Túlkibastyń batysynda – Arys, shyǵysynda Balyqshy ózeni, basyn eki shaqyrym jerdegi Qainardan alyp jatyr. Eki ózenniń aralyǵy eki shaqyrymnan aspaidy, tómenirek baryp, Balyqshy Arysqa qosylyp, Syrdariiaǵa tartady.

      Anyqtama: Balasaǵun – Shý alqabyndaǵy ejelgi qala. Ár kezde Batys Túrik, Qarluq qaǵanattarynyń, Qaraqan, Qaraqytai memleketteriniń astanasy bolǵan. Qala HÚ ǵasyrǵa deiin ómir súrgen.         

      «Mogolstandaǵy birsypyra qalalardyń attary bedeldi kitaptarda jazylǵan jáne ol qalalar týrasynda kóptegen túsinikter bergen. Sonyń biri – «Balasaǵun». Al, «Sývare-i akalimda» («Álem klimattarynyń jai-japsary») Qytai qalalarynan Hanbalyq aitylady. Basqa qala aitylmaǵan. Bedeldi kitaptar men tarihi shyǵarmalarda Balasaǵundy Afrasiabtyń salǵan qalalarynyń biri dep ataidy. Ony óte joǵary maqtaǵan. «Májma at-taýarihta» («Tarih jinaǵy») bylai dep aitylǵan: «Balasaǵun Qaraqytai zamanyna deiin Afrasiabtyń («urpaqtarynyń») biliginde bolǵan. Qaraqytai ǵurhan Balasaǵundy Ilek hannan tartyp alady, ol Afrasiab násilinen edi. Sodan ony óziniń astanasy etti. Toqsan bes jyl boiy Balasaǵun Qaraqytaidyń astanasy bolyp keldi. Jeihýnnan bergi onyń shyǵysynda jatqan barlyq (el) ólkeler túgel oǵan salyq (haraj) tólep turdy. Moǵoldar Balasaǵundy Qaralyq dep ataǵan. «Sýrah-ál lýǵat» («Tildiń aiqyndyǵy») kitabynyń avtory «Molháqat-i sýrah» («Tildiń aiqyndyǵyna tolyqtyrý») atty eńbeginde bylai dep jazdy: «Meniń ákem Balasaǵunnyń hafizderine jatatyn. Ol óziniń «Tolyqtyrýynda» ár qalanyń ǵalymdarynyń esimin ataǵan. Samarqan qalasynan onnan az ǵalymdy ataidy. Biraq, Balasaǵunnan shyqqan sonshama kóp ulylar men ǵalymdardy sanap, olardyń keibireýleri týraly áńgime de keltiredi, osy ǵalymdardyń barlyǵy bir qalada, bir zamanda ómir súrgenine aqylyń qairan qalady. Qazirgi kezde olar týraly Balasaǵunda esh nárse málim emes» (Islam Jemenei «Muhammed Haidar Dýlati» Almaty-2007. 231 bet).

       «B.d.d. H ǵasyrda aldyńǵy Aziiada kóshpeli taipalar paida boldy. Olar evreidiń ekinshi patshasy Dáýitke qyzmet etti. Olardyń úsheýine ǵana nazar aýdaramyz. Qosai, Pashhurt jáne Mallýh taipasy. Bular b.d.d. HÚ ǵasyrda ariilerdiń ońtústik ólkelerge jóńkilisterinde, batys tarapqa bólinip ketken ad qaýymynyń synyqtary edi. Mine, osyndaǵy Mallýh – Balyq (Balyqshy) taipasynyń jazba ádebiette alǵashqy sáýlelenýi dep shamalaimyz. Bul úsh qaýym jurt uzaq ýaqyt bir-birinen kóz jazbai qatar júrdi de, sol ólkelerge sińip joǵaldy.

       ...Balyq kóne túrikshe qala degen sóz, balyqshy – qala turǵyny, qalalyq degendi bildiredi» (Anes Sarai «Tarih tuńǵiyǵy til qatady» Otpan taý. 2012. 10 bet).

       Túsinikteme: Bul jerde Dáýit paǵambardy, iaǵni on segiz myń ǵalamdy bilegen Súleimen patshanyń ákesin evreige telý túp-tamyrymen qate. Olardyń teginiń evrei emestigi Dáýit paiǵambarǵa túsken  «Zabýr jyrlary» atty kitapta (tórt kitaptyń biri)  aiqyn kórsetilgen. Qazaqtyń temirshi-ustalarynyń piri áigili Er Dáýitti Evreige telip júrgenderge osy jyrdy oqýǵa keńes beremin.

      Er Dáýittiń tegi evrei emestigi Isanyń Injilinde de, Mýhammedtiń Quranynda da aiqyn kórsetilgen.

       Balyqshy Búie áýletteri  932-1055 jyldar aralyǵynda Parsy (búgingi Iran) elinde patshalyq qurdy. Olar jaily Tarih ǵylymdarynyń doktory, Tegerandaǵy Sháhid Beheshte atyndaǵy ýnivesitettiń professory Shabani Riza «Iran tarihy» atty kitabynyń 136-137 betterinde birshama málimetter berilgen.

      Biz bul derekterden Balyqshylardyń H-H1 ǵasyrlarda  júz jyldan asa ýaqyt boiy Iran eliniń biliginde bolǵanyn kóremiz. Al, bileýshiniń qasynda Adai rýynyń basym kópshiliginiń birge júretindigi daýǵa jatpaidy. Ol zamandarda týǵan-týmalasy, óziniń tól jurty az adamdar bilikke jete almaǵan. Osy balyqshylardyń teginiń Qazaq, onyń ishinde Adai Ata urpaqtary ekendigin myna bir aýyz sózdiń ózi-aq «halifa jarlyǵyn, jalaýyn, sondai-aq, syi shapanyn tapsyrdy», «tý men shapandy jiberdi» degeni tolyqtai aiǵaq bola alady. Sebebi, búkil jer sharynda Qazaqtan basqa el bir-birine shapan jappaidy.

        Balyqshy – birikken sóz.  Al (sóz túbiri), bal, yq, lyq,  balyq degen sózder  men «shy» jalǵaýlyǵynan turady.

        Al – Alta, Alty, Altaý, alty aýyl, alty  Alash (aldyńǵy alty el: 1 býyn Qudaike, Kelimberdi. 2 býyn Tázike. 3 býyn Qosai. 4 býyn Qunanorys. 5 býyn Aqpan. 6 býyn. Balyqshy. Alashqa jatqan alty elimiz osy), Alshyn (Kishi júz rýlarynyń túp atasy), Alǵy, Aldyńǵy, Alǵashqy Ata men Analar (eń birinshiler degen maǵyna beredi), Alǵi – Adaidyń ejelgi urany, Alash (búkil qazaqtyń urany), Alman (Almaniia, búgingi Germaniia elin shetel qazaqtary kúni búginde de osylai ataidy), Altai taýy men ólkesi, Alataý, Alyp (Alpi taýy), ary qarai ala, alqa, altyn, alys, alǵys, bal, bala, balapan, balyq, balta, aibalta t.t. bolyp kete beredi.

       Alta jaily S.Qondybaidyń «Esen Qazaq» atty kitabynda «Alta, Laeti jáne Alatorpa» atty arnaiy taraý bar. Onda «Mańǵystaýda Alta degen qala (dál orny belgisiz), Tushybek (Mańǵystaý túbegi, Shetpe kentinen batysta 15 km jerde) aýlynyń soltústiginde (7-8 km), Batys Qarataýdyń jotasynyń ústinde «Alta» degen alqap (mola, bulaq ataýy) bar. Sondai-aq, sol taýdyń kelesi betkeiindegi Shaiyr aýylynyń soltústik batysynda 18 km jerde, Qulaat degen taýdan ońt-batysta 4 km jerdegi Boqtysai qystaǵynyń janynda «Altaly» degen jer bar.

       Taǵy bir alt formanty bar toponim Alatorpa (Alat-orpa) dep atalady. Ol Tigen aýylynan batysta 23 km jerde. (Qoshaq shyǵanaǵynan 23 km jerde). Mine, osy úsh toponimnyń ózara ornalasýy 35 km-lik ara qashyqtyq aýqymynan aspaidy. Sondyqtan da osy úsheýin de (Alta, Altaly, Alatorpa) bir negizdi sózder dep esepteýdiń qisyny bar.

       Alet, Laeti jáne Alatorpa, Alta, Altaly, Alatbas (Qaraqiia mańynda) siiaqty ataýlardyń orta túbiri retinde Alat nemese alt túbirin qarastyryp kórsek, olardy bir etnonim, el-jurt aty retinde qaraǵannyń artyqtyǵy bolmas. Biraq, bizge naqty alta, alat etnonimderi belgisiz, tek esen-qazaqtyq qisynǵa sai topshylaýmen ǵana shektele alamyz. Ázirge eki túrli joramal usyna alamyz.

       Birinshi tuspal – «Alty aýyl ulysyna» qatysty áńgime. HÚ1 ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Jem boiynda qalǵan noǵailynyń «Alty aýyl (altýyl)» ulysy sol zamandarda, qalmaqtar kelip jetkenge deiin Mańǵystaýda da turǵan degen pikirler bar. Mysaly, Esbol Ómirbaev kezinde Mamai bastaǵan «alty-aýyldyqtar» HÚ-ǵasyrdyń ortasynda Mańǵystaýǵa kirip, túrikpendi qýyp shyqty dep jazǵan bolatyn.

       Bizdiń osy «alty aýyl ulysyna» qatysty oi túiinimiz ekeý:

       Birinshiden, «alty aýyl ulysy» etnikalyq jaǵynan noǵailardyń ishinde baiuly-alshyndarǵa jaqyn bolǵan. Keiin olardyń bir bóligi qaitadan alshynǵa sińgen. Baiuly shejiresindegi ókpelep, bólinip ketetin Altytaban men Altybasar rý attaryn osy alty aýyl ataýynan emis-emis este qalǵan sarqynshaqtar dep qabyldaýǵa ábden bolady.

       Ekinshiden, - bizdiń saralaýymyzdyń nátijesinde aitarymyz, Edige jáne onyń urpaqtary degen jyrlar HÚ1 – ǵasyrdyń aiaǵynda osy alty aýyldyqtar arasynda qalyptasyp, qazaq pen basqa noǵaiǵa, túrikpenge, tatarǵa t.b. taralǵan.

       Mine, osy mańǵystaýlyq alt negizdi ataýlar osy alty aýyl ulysynyń tarihyna bailanystyra salýǵa bolar edi, biraq Laeti qalasy italian saýdagerleriniń kartasynda HÚ1 ǵasyrda, iaǵni alty aýyl ataýy shyǵa bastaǵan ýaqyttan attai eki ǵasyr buryn kórsetilgen delinedi. Osyǵan bailanysty ekinshi topshy da bar.

        Ekinshi tuspal – altytaban jáne altybasar boljaldy etnonimderi haqyndaǵy áńgimi. Kishi júzdiń baiuldar birlestiniń shejirelik ańyzdarynda alt negizdi eki belgisiz (abstraktyly) rýdyń attary bar. Ol – Altytaban men Altybasar. Bul týraly 1994 jyly Hamit Madanovtyń qurastyrýymen jaryq kórgen «Kishi júz shejiresi» aityp ótedi. Shejireniń sol nusqasyna júginsek, on eki ata baiuly quramy mynadai: Qydyrsiyq, Baqytsiyq, Sultansiyq, Jappas, Berish, Adai, Esentemir, Taz, Altytaban, Altybasar, Dýatimes, Qulaqasqa. Eń áýelde, o basta on eki ata baiulyn osylar quraǵan. Al alǵashynda Baiuly quramynda bolǵan Altytaban, Altybasar, Dýatimes, Qulaqasqa úsh siyqqa ókpelep, bólinip kóship, Ile ózeniniń boiyna qonystanypty degen ańyz bar. Iaǵni naqty deregi joq, ókpelegish tórt rýdyń ekeýiniń esimi uqsas, ekeýinde de alty degen ortaq sóz bar. Ańyzdaǵy atalǵan Ile ózeni degeni keiingi ýaqyttardaǵy halyq shejireshileriniń, olardan ózgertýsiz qabyldap alǵan bilgir kommentatorlardyń eńbeginiń nátijesinde qysqartylǵan ataý. Al, jalpy bólingen rýlar máselesine kelsek, olardyń aty kúmándileý bolsa da tarihy qisyny bar. Esen-Qazaqtardyń etnikalyq negizin quraýshy basty sýbstrattyń dei-baiuldar bolǵandyǵyn eskersek, baiuldardyń quramyna kirgen toptardyń bir sheti HÚ ǵasyrda Mańǵystaýda da turǵandyǵyn senimdi túrde aitýǵa bolady.

       ...Osy tuspal ras bolsa, onda H1Ú ǵasyrda Mańǵystaýda alat atty rýdyń ótkendigine, Alta, Alatorpa, Altaly, Laeti siiaqty toponimderdiń naq osy rýǵa qatysty ekendigine senýge bolady» (S.Qondybai «Esen Qazaq». Almaty-2002. 143-150 better).

       Bul tujyrymǵa toqtaýǵa týra keledi. Sebebi, Balyqshy atalarymyzdyń esiminiń sóz túbiri (óz túbi) Al ekendigine sanasynda sańlaýy bar qazaq balasy daý aita qoimas. Sóz túbiri jańylyspaidy. Ony tek moiyndaý kerek.         

       Bal – bal (iá, iá kúndelikti jep júrgen balymyz), bala (ulyń men qyzyń), balyq (a. sýdaǵy tirshilik ieleri. b. qala, ejelgi qazaqtar qalany balyq dep ataǵan), Balqan taýlary (ekeý, bireýi qazirgi Túrikpen elinde, ekinshisi Eýropa jerinde), halyq (eldiń jalpylama ataýy). Osy ataýlardyń báriniń avtory Balyqshy atalarymyz bolyp tabylady. Sonaý Atam zamannan beri ózgermei kele jatqan uly qaǵida, kim qandai zatty, qandai uǵymdy oilap taýyp dúniege ákelse sol zat, sol uǵymǵa sol adamnyń, sol rýdyń aty qoiylady. Bul qaǵida kúni búginde de esh ózgermesten «avtorlyq quqyq» dep atalyp, búkil álem elderinde qoldanysta júr. Bul tujyrym, sóz biletin, sóz  uǵatyn kez kelgen qazaqtyń balasy úshin daýǵa jatpaidy.

       Yq –  sý degen maǵyna beredi. Mysaly, Jai-yq (jai aǵatyn sý), Qai-yq (ejelde «qai» kebis degendi bildirgen, demek bul sózdiń maǵynasy «sý kebisi» bolyp shyǵady), qudyq (qut sý, adamǵa qut, iaǵni densaýlyq ákeletin taza sý), sýyq, suiyq t. t. bolyp jalǵasyp kete beredi.

       Lyq – sýdyń ydysqa lyqa tolýy, nemese kez-kelgen uǵymnyń shegine jetýi).

       Qazaqta «shy» degen jalǵaý, kásibi mamandyqty bildiredi. Mysaly, malshy (mal baǵatyn adam), jylqyshy (jylqy baǵatyn adam),  qoishy (qoi baǵatyn adam), túieshi, saýynshy, qymyzshy, júrgizýshi, shópshi, aspazshy, toishy t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi.

       Alty sany Balyqshylardyń laqap aty.   Joǵaryda kórsetkenimdei ekeýiniń sóz túbirleriniń «Al» bolatyny osy. Bul jaily derekterdi birinshi kitaptyń «Sandardyń ataýy qaidan shyqty?» atty taraýynan taba alamyz.

       Osyǵan sáikes Alpys sanynyń ataýy da Balyqshy atamyzdyń atynan shyǵady.  Al, alyp, ys, pys degen birikken sózderden turady. Alty eselengen onnyń jiyntyǵy, iaǵni Balyqshy men Muńal ata urpaqtarynyń alty eselenýi. Alty men alpystyń da sóz túbirleri bir. «Alashqa jatatyn alty elimiz» osy. Alashtan taraǵan alty eldiń aýzy bir bolǵan kezderinde,  olar alyp atandy. Alyp eldiń  pysy kim-kimniń de pysyn basary sózsiz. Alpys sany da Qaz atamyzdyń laqap aty.

       Demek, Alashqa jatqan alty eldiń de avtorlary  osy Balyqshylar.

       Artynan «Altaýdyń aýzy ala bolsa, aýzyndaǵysynan aiyrylady» degen maqaldy dúniege ákelip, urpaqtaryn «alaýyzdyqtan saqtandyryp» eskertip ketkende osylar.

        Balyqshy atamyzdyń laqap aty Alty men Alpys sany Qazaqta qasietti de, kieli sanalady. Osyǵan bailanysty tómendegidei uǵymdar dúniege keldi:       

        Alty Alashtyń bastapqy túp nusqasy alty býyndy, iaǵni Adai atanyń eki balasy men bes nemeresin quraidy: 1.Qudaike men Kelimberdi. 2.Tázike. 3.Qosai. 4.Qunanorys. 5.Aqpan. 6.Balyqshy.

        Sońǵy nusqalary:  «1.Qazaq. 2.Qaraqalpaq. 3.Ózbek. 4.Túrikpen. 5.Qyrǵyz. 6.Jaiylǵan» (Tóle bi).

        «1.Uly júz. 2.Orta júz. 3.Kishi júz. 4.Qaraqalpaq. 5.Qyrǵyz. 6.Qazaqtyń qurama rýlary» (M.Tynyshbaev).   

        «Alty Alash: biri – Túrikpen, biri – Qalpaq.

         Úshinshi – Qyrǵyz, Qazaq, Estek, Ózbek –

         Osymen alty bolady jatqan jalpaq» (Ábýbákir Kerderi. «Joldas bolsań jaqsyǵa mártebege jetesiń» Aqtóbe-2011. 139 bet).

        Shejirelerdiń birinde Alashqa ózbek, túrikmen, qaraqalpaq, qyrǵyz, qazaq, noǵaidy jatqyzady (Qazaqstan. Ulttyq entsiklopediia T.1 – Almaty, 1987 – 246 bet).

        «Tarihi derekter boiynsha, alty alashqa – Kerei, Naiman, Merkit, Qońyrat, Jalaiyr jáne Mońǵol jerinde bolǵan Tatardy jatqyzady. Altyn Orda zamanynda tatarlar óz basshysynyń esimimen «Noǵai» atandy. Altyn Orda ydyrap, qazaq bolǵan rýlar shyǵysqa qaitqanda, noǵailar batysta qaldy. Ol zamannan qazaq pen noǵaidyń qoshtasý jyrlary saqtalǵan» (T.Saidýllin, QR Ulttyq Ǵylym akademiiasynyń akademigi. «DAT» gazeti №29, 05.09.2013 jyl). 

        Alty igilik – Densaýlyq, Qazyna, Dos, Áiel (jar), Bilim, Bala (urpaq).

        Alty paryz: 1. Bir-birine sálem berýge (jasy kishiler arnaiy baryp).

                                2. Shaqyrsa – barýǵa.

                                3. Keńes surasa – aqyl qosýǵa.

                                4. Suraǵyna – jaýap berýge.

                                5. Aýyryp qalsa – kóńilin suraýǵa.

                                6. Qaitys bolsa – jerlesýge (Muhambet paiǵambar).

        Alty Asqar – Aqyl, Bilim, Jomarttyq, Ádildik, Shynshyldyq, Keń peiil.

        Qalniiaz aqyn óziniń  «Qarmys batyr» jyrynda:

        «...Endi bizge ór qaida?

        Qarmys syndy er qaida?

        Aidyn-aidyn kól qaida,

        Jaǵalai qonar el qaida?

        Alpys basty aq orda,

        Aibaraqty kórsetip,

        Tóske tiger kún qaida?

        Altyn sandyq, alpys teń,

        Tórge jinar kún qaida» degende Alpys sanynyń Balyqshylardyń laqap aty ekendigin meńzegeni  aiqyn kórinedi. Alpys sany Adai Balyqshylar úshin kieli san. Taǵy birde túrikpenniń 300 alamany Adai elin shapqanda Balyqshy Balýaniiaz batyr alpys kisi bolyp attanyp, jaýdy jeńip, jesir aiyrady. Ol jaily Qalniiaz jyraý «Balýaniiaz batyr» jyrynda:

         ...Alpys kisi Adaidan,

         Sonda gýlep jóneldi.

         ...Sol Adaidyń basy eken,

         Balýaniiaz myrzańyz.

         Basyna qydyr daryǵan,

         Ýyzyna jaryǵan,

         ...Balýaniiaz bas bolyp,

         Alpys kisi Adaidan,

         Attanyp shyqty alaman.

         ...Bosaǵaǵa barǵanda,

         Alpys kisi Adaidan,

         Jasaǵanǵa syiynyp,

         Kebenegin kiinip,

         Tapa tastai túiinip,

         Lashyn qustai shúiilip

         Imandaryn úiirip,

         Naizalaryn shúiirip,

         Sháiit bolyp ólmekke,

         Dáret alyp jýynyp,

         Ólimge bel bailasyp,

         Shyǵa keldi jailasyp,

         Adaidyń alpys batyry.

         Erlikten joqty qapyly» dep jyrlanady. Balyqshy Balýaniiaz batyrdyń jasaǵy artyq ta emes, kem de emes, tek qana alpys bolýy nelikten, álde munda sol kezdegi atalarymyzdyń ózderi ǵana biletin erekshe syr bar ma, álde kezdeisoqtyq pa degen suraqtyń jaýabyn Ybyrai aqun Qulbaiulynyń «Altyndy orda qonǵan jer» atty eńbeginen tabamyz.

         ...«Mańǵystaýdan el shapqan,

         Úsh júz kisi dushpanǵa,

         Alpys kisi Adaidyń,

         Anyq edi barǵany.

         Umytylmastai bir boldy,

         Balýaniiazdyń kúshi sondaǵy.

         ...Úsh júz kisi jaýmenen,

         Alpys kisi soǵysty.

         Óńkei asyl bekzattar,

         Aýyr qolmen soǵysty.

         Adaidyń alpys qyrany,

         El ishinen iriktelgen,

        Ataqty erler syraǵy.

        ...Qabyl boldy sol kúnde

        Alashtap salǵan urany.

        Jesirdi jaýdan aiyryp,

        Kóńilderi tynady.

        Balýaniiaz, Qorǵanbai,

        Sol soǵysta jan berip,

        Aqyrettik boldy muraty».  Demek, Alashtap uran salǵan, Alpys qyran el ishinen iriktelip alynǵan. Alpys qasietti san. Ol Balyqshynyń, iaǵni Alty alashtyń laqap aty.

        Bal (eń tátti taǵam), bala (adam úshin baladan tátti bar ma?), sýdan shyǵarsa bala (sábi) siiaqty dármensiz kúi keshetin balyqtyń, iaǵni túbirinde Bal sózi bar barlyq uǵymdardyń avtory Balyqshylar. Bul jerde aiyryqsha atap ótetin jaǵdai, eger biz táttiniń dámin ajyrata almasaq, ashy degen uǵymdy túsinbegen bolar edik, tipti ondai uǵym bolmas ta edi. Soǵan sáikes, búkil álemdegi ashy men tátti, uzyn men qysqa, jaqsy men jaman degen siiaqty qarama-qaishylyqty túsine almaǵan bolar edik. Biriniń-birinsiz kúni joq. Balyqshy atalarymyz kezinde búkil halyqqa biligin júrgizgen. Áitpese atalarymyz taýǵa Balqan (ekeý), kólge Balhash, teńizge Baltyq, ózenge Balyq, osylar siiaqty álemniń barlyq túpkirinde 306 toponomikalyq ataýlardy bermegen bolar edi. Senimsizdik bildirgenderge kúni buryn aitarym, seniń buǵan sengeniń men senbegenińnen eshteńe ózgermeidi. Balyqshy atamyzdyń jáne onyń urpaqtarynyń «avtorlyq» quqyqtaryn tartyp ala almaisyń.

        «Bul Balyqshy ýaqytynda,

        Bilegen eken halyqty.

        Aqsaqaldar kóp shyǵyp,

        Tentekti jolǵa salypty.

        Dastarhandy keń jaiyp,

        Ash-aryq kelse qanypty.

        ...Júirik, Qostai, Esberdi,

        Úsh balasy bolypty.

        Teńdikke qolyn jetkizgen,

        Paqyr, múskin, qarypty.

        ...Qydyr kórgen bailary,

        Ýyzynan jarypty.

        Tilge sheshen bileri,

        Sóilese sýdai aǵypty.

        Bilgenderiń aityńyz,

        Kishi júzden bir aýyl,

        Budan artyq neǵypty.

        ...Er jigitter kóp shyqty,

        Dushpanǵa nardai kilikken.

        Myrza jigit kóp shyqty,

        Úiine kelgen meimanǵa,

        At mingizgen syilyqpen.

        ...Segiz arys Adaida,

        Erligi asqan eshkim joq.

        Babai, Qarmys, Qojannan... Iá, bilgender aitsa, erki bar. Bul Ybyrai aqun Qulbaiulynyń «Altyndy orda qonǵan jer» atty eńbeginen úzindi.

        Er Qarmys. Odan asqan batyr joq dep jyrlaidy, Adaidyń aqiyq jaýynger aqyny Qalniiaz jyraý:      

        ...Bir kisige júz kisi,

        Munyń nesin kóp deli.

        Qarmys ákem keler» dep,

        Jaýda jesir turǵandy.

        Astymdaǵy kúreń at,

        «Qarasym» dep mingenmin.

        Ústimdegi boz shekpen,

        «Kebinim» dep kigenmin.

        Solqyldaǵan aq naiza,

        Basyma saiǵaq bolsyn dep,

        Oń qaryma ilgenmin.

        Men anamnan týǵan kún,

        Ólerimdi bilgenmin.

        On ai kezik bolǵanmyn.

        Onda da ólmei qalǵanmyn.

        Joryqta al, - dep, - janymdy

        Alladan tilek qylǵanmyn.

        Sol aitqanym bolǵan - dy

        Er Qarmys atamyz 1840 jyldyń kúzinde el shetine tigen úsh myńnan asa Hiýa áskerine 80-ge taiaǵan jasynda qapelimde jinalǵan 27 joldasymen jaýdyń artynan qýyp jetip  urys salǵan. Urys ústinde  aýyr jaralanyp, sonyń saldarynan mert bolady.

        Qazaqtyń bes qarýynyń bireýi Aibaltany, sol siiaqty Balta men Balǵany da jasaǵandar osy Balyqshy atalarymyz ekendigine menimen eshkim talasa qoimas dep oilaimyn. Sebebi, Aibalta – birikken sóz. Ai (Adai), Bal (balyqshy), Balta, Al (Alǵy), Adaidyń Beketke deiingi urany bolsa, Alash búkil túrik halqynyń urany), Alta degen sózderden turady. Osy eki qarýdy Jasaǵan atamyzdyń aty Alta (molasy Manqystaý aýdanynyń ortalyǵy Shetpe kentiniń mańynda), rýy Balyqshy-Kelinberdi-Adai. Shetpeniń qasynda osy atamyzdyń atynda Altaly degen alqap pen qazirgi Ýkraina jerinde aty álemge áigili Ialta qalasy (Qyrym oblysynda) jáne Donetsk (Dóń) oblysynda Ialta eldi mekeni  men Saýyr mola degen tóbe bar.

         Balyqshy atalarymyzdyń aty Manqystaýda tómendegishe jazylǵan: Bal – qorym, Aqshuqyr aýlynan soltústik-shyǵysta 10 km áýejai mańynda; Balaáýlie – a. Mola, Taýshyq aýlynyń soltústik – soltústik-shyǵysta 16 km jerde, b. Qorymdyq, Ońtústik Aqtaý jotasynyń ústinde, Taýshyq aýlynan ońtústikte 10 km jerde, v. Jyńǵyldydan ońtústikte 10 km jerde, g. Shetpeden soltústik-batysta 15 km, Tushybekten soltústik-shyǵysta 15-20 km jerde. Balapan –  a. Ústirttegi qudyq, Erdaly qudyǵynan soltústikte 7,5 km jerde,  b. Beineýdiń teristik betindegi qum jiegindegi jer aty. Balameshit – dóń (118,7 m), Qaraǵan túbekte Ketik (qazirgi Fort-Shevchenko) qalasynan shyǵysta 14 km jerde. Balaoiyq – Fort-Shevchenko aýmaǵy. Balaýma – Jańaózengnen ońtústikte 40 km, Qaýyndy oiysynyń soltústik-shyǵys shetinde. Balaýsa – qudyq; Ústirtte, Oǵlandy-Beket atadan soltústikte 32 km jerde. Balǵabai – jer aty; Ústirtte, Beineý aýdany Qaraqudyqtyń sharýashylyq jerinde. Baldar – Saiótestiń soltústiginde 80 km, Qaiyp qorymynan soltústik-batysta 10 km. Balkýt – Saiótesten soltústikte 70 km, Qaraqum jeriniń sheti. Balpan – a. Eski Beineýden soltústik-shyǵysta 40 km, b. Tigennen soltústikte 7-8 km, v. Jer aty, soltústik Ústirtte, g. Beineýden soltústik shyǵysta 36 km. Balta – jer aty; Bozashy túbeginde, Aqshymyraý sharýashylyq jerinde.  Baltanyń qumy – qum, Sándimjan boiynda Kópderekten shyǵysqa qarai jatyr.  Baltaketken – a. Ústirttegi qorymdyq, Qydyrsha qudyǵynyń ońtústik-batysynda 1 km jerde. b. Ústirttegi qudyq. Balym – mola; Myrzaiyr sorynan soltústikte 5 km jerde. Balysh – Ońdydan ońtústik-shyǵysta 20-25 km jerde. Balsha – a. qudyq; Ortalyq Ústirtte, Oǵlandydan soltústik shyǵys – shyǵysta 83 km. jerde, b. jer aty, Oǵylandy (Beket ata) mańynda. Balshyqqazǵan – qudyq; Ústirtte, Túpqaraǵan aýdany jerinde. Balýaniiaz – a. Boranquldan (Opornyi) batysta 32 km. b. Senekten shyǵysta 90 km. Baloi – tóbe (135 m); Bazǵurly-Jazǵurly oiysynyń ońtústiginde 6 km jerde, onyń shyǵys betinde 12 km jerde Baloi qudyǵy bolǵan, osy qudyqtan soltústik – soltústik-shyǵysta 4 km jerde Shóloi qudyǵy bar. Baloi-Shóloi – jer aty; Kendirli shyǵanaǵyna taiaý jerde delinedi.

        Balyqshy rýy óte baýyrmal el. Olar, óz kezeńinde Alty alashtyń basyn qosyp, búkil álem birtutas, bir Atanyń balasyndai (shynynda da bárimiz bir atanyń balasymyz) bolyp ǵumyr keshti. Artynan ergen teteles inisi jaily «Balyqshy men Jemenei, aýdarylmas kemedei» degen qanatty sóz qaldyryp,  «altaýyń ala bolsańdar, aýyzdaǵylaryń ketedi» dep eskertip ketken de solar.

        Adamzat balasyna tátti men ashynyń, soǵan sáikes jaqsy men jamannyń, er menen ezdiń arajigin ajyratyp bergen Balyqshy (Shybyntai, Qypshaq) atamyz.

    -    Alasha – Al, Ala, Ash, Asha, Alash degen birikken sózderden turady. Sóz túbiri Al men Ash. «Al» alǵashqy atalyq tekti bildirse, «Ash» analyq tekti bildiredi, iaǵni Ata men Ana degen uǵym beredi. Bútkil jer betindegi Al, Ala, Alash, Ash, Asha, Alasha degen túbiri bar barlyq uǵymdardyń avtory osy atalarymyz. Osy túbirlerge bailanysty barlyq toponomikalyq ataýlar solardan qaldy. Al, Asha-ǵa kelsek, bul ataý analyq tekti bildirýmen qatar, bólinýdiń (ajyrasýdyń, airylýdyń) basy degen uǵymdardy qamtidy. Mysaly, Asha (baqan, tireý, eki taýdyń jigi, arasy), Ashaly baqan (shańyraq kóterýde qoldanatyn bas jaǵy aiyr aǵash), Ashamai aǵash (aiyr aǵash), asha (aiyr) tuiaqty mal t.t.

         Endi myna jaǵdaiǵa kóńil bóleiik: Demek, Alasha degenimiz keiinnen Alty Alashqa bólingen alty eldiń bastapqy ataýy. Mine osy jerden birtutas bir eldiń alty elge bólinýi bastalady. Eger biz keleshek te Iafes urpaqtarynyń basyn qaita qosa alsaq, bul tarihi  jadymyzdyń (sanamyzdyń) qaita tirilgeni bolyp shyǵady. Menińshe, bul tujyrymǵa qai-qaisymyzǵa da toqtaýǵa týra keledi. Sebebi, Nuq paiǵambar atamyzdyń «azan shaqyryp» qoiylǵan esimi «Uq (Úk)». Bizdiń bulai tujyrym jasaýǵa tolyq negizimiz bar. Birinshiden, Nuq atamyzdyń ózge de esimderi belgili. Mysaly, Evropa (ishinde orys halqy da bar) atamyzdyń esimin Noi (kemesin Noev kopcheg) deidi.  Ózimizde de Nuhtyń kemesin «Naýa», dala kemesin «Nar (túie)» dep Nuq atamyzdyń laqap esimimen ataidy. Úshinshiden, Qazyǵurtta (Qazyq jurtta) paiǵambar atamyzdyń «Kemesi qalǵan» taýǵa jaqyn aimaqta Úkasha atamyzdyń molasy bar. Úktiń Nuh paiǵambardyń esimi ekenin aittyq, al  «Ashaǵa»-da joǵary da túsinik berdik. Mine, úsh júzge (úsh kelbetke), iaǵni Nuq paiǵambardyń úsh ulynyń (Qam, Sam (Sham), Iafes) eline bólinetin jeriniń bastaý alatyn jeri.  Sóz túbiri (óz túbi) men onyń quramy eshqashan jańylysyp kórgen emes. Bul derekter búgingi Qazaq eliniń búkil álem elderiniń qarashańyraǵy jáne Astanasy ekendiginiń aidai aiǵaǵy bolmaq.

    -   Alan (Alash) uǵymy Mańǵystaýda dúniege kelgen.  Ústirtte (qyrda) Alan atty jer, qumdy massiv jáne qudyq bolsa, soltústik Ústirtte Alashyń atty jer kúni búginde de bar.  S.Qondybaidyń «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» atty eńbeginde «Al» túbirinen: Alatbas, Alatóbe, Alashyń, Alatorpa, Alma, Alta, Altaly, Altyqudyq, Altyqulash, Altyntaý, Altynqazǵan, Altynáli, Alabie, Alaeshki, Alasiyr siyqty 31 toponomikalyq ataýlar berilgen. 

    -     Alǵi – Al (alǵy) jáne Ǵi (Qi) degen eki birikken sózden turady. Alymyz Alash bolsa, Qidyń Qiian (Qiiat, Qimaq, Qypshaq) ekendigine menimen eshkim talasa qoimasa kerek.

    -   Alty Alashqa bailanysty qai uǵymdardyń qaisysy, qaisysynan buryn dúniege kelgenderin anyqtaý úshin sandyq (eseptik) júiege sóz beremiz:

          1.  Al 1-14;

          2.  Alǵa 1-14-5-1;

          3.  Alǵi 1-14-5-10;

          4.  Alan 1-14-1-16;                 

          5.  Alasha 1-14-1-28-1;

          6.  Alynsha 1-14-29-16-28-1

          7.  Alash 1-14-1-28; 

          8.  Alty Alash 1-14-23-29  1-14-1-28;

          9. Balyqshy 3-1-14-29-13-28-29. Demek, Balyqshy barlyǵynyń, iaǵni Alty Alashtyń jiyntyq ataýlaryn qurap otyr.

    -   Alashtyń Alshynǵa ainalýy Serikbol Qondybai baýyrymyz aitqandai Uly júz Úisinge, Orta júz Arǵynǵa, Kishi júz Alshyndy uiqastyrý úshin emes. Munyń máni men maǵynasy tipti basqa dúnie.

      Ejelgi jazbalardyń bárinde, qasietti Quranda da Uly Allanyń eń alǵash adam balasyna (Musa paiǵambarǵa) aian beretin jeriniń ataýy Sinai taýy delinedi.  Uly Sinai taýy, bul keiingi ózge tilderdiń yqpalymen ózgeriske ushyraǵan taza qazaq sózi. Sóz túbiri Syn (Sin). Qazaqta osy túbirden Syn, Syndy, Synai, Syntas, Syńǵyrlaý, Shyń, Shyńyraý, Shyńdaý, Shyn, Shyndyq degen uǵymdar týyndaidy. Bárinde de sóz túbiri Syn, Shyn, Shyń. Bulardyń bári sinonim sózder, analyq tekti bildiredi. Qazaqtyń ejelgi  «Syna» jazbasy solardan qaldy. Olardyń eń alǵashqy ǵumyr keshken jerleri Mańǵystaýdyń qyry, iaǵni Ústirti (Ústińgi jurty). Ol jerde qazir Mańǵystaýdyń qara oiynan Ústirtke  kóteriler  jerde Syndy asýy, Syndy taýy jáne osy attas qudyq bar. Osy qyrdyń bir biik jeri kúni búginde de «Shyń» dep atalady. Mine Alshyn ataýynyń shyǵý tegi. Bul daýǵa jatýǵa tiis emes. Sóz túbiri eshqashan qatelesken emes.

    -  Alash ideiasy – qazaq ideiasy. «Keregemiz – aǵash, uranymyz – Alash» deitin biz úshin ol árqashan qazaq ideologiiasynyń temirqazyǵy bolyp keldi, bola beredi de. Sondyqtanda patshalyq Resei men  keńestik Máskeý ókimeti jaýlaýshylyq áreketimen birge «internatsionalizmdi» jalaýlatyp  jalpy «alash» pen «qazaq» ataýyn qurtyp – joiý úshin barlyq amal - ailany qoldanyp baqty. HÚ ǵasyrda qurylǵan qazaq memleketin patshalyq Resei  400 jyl boiy óz atymen atamai, olardy birese qyrǵyz, birese qaisaq, nemese ekeýin birdei qosaqtap qyrǵyz-qaisaq dep jazyp, qazaq dalasyn qarýly kúshpen tolyqtai jaýlap, ondaǵan million ata-babalarymyzdy qyrǵynǵa ushyratty.  Onyń jalǵasy HH ǵasyr basynda Keńestik Máskeý ókimetiniń Alash azamattaryn túgeldei qyrǵynǵa ushyratýymen aiaqtaldy. Bul kezeńde de birneshe milliondaǵan qazaq arystary opat boldy. Patshalyq Reseidiń de, onyń taq murageri Keńes ókimetiniń de júrgizgen  saiasattarynyń túpki maqsattarynyń ózi de osy bolatyn.  Demek, solardyń taq muragerleri búgingi Reseidiń qazaq eliniń ishki saiasatyna qatysty árbir áreketine  baǵa berýge tiispiz. Al, olar búkil qazaq dalasyn jutyp qoiýǵa baryn salyp jantalasýda. Bizdiń aldymyzda eki jol tur. Birinshisi Ata-baba jolyna satqyndyq jasap, Qapqaz (Kavkaz) syrty qazaqtary  (Zakavkaze kazaktary)  siiaqty orysqa ainalý, ekinshisi Adam Atanyń qarashańyraǵyn saqtap, álem mádenietiniń qaq tórinen ózimizge tiesili orynymyzdy iemdený. Birinshi jol, eger biz el bolýdyń áreketin jasamai, qol qýsyryp qarap otyrsaq ózinen-ózi keledi. Uly atalarymyz jetpis myń jyl boiy ekinshi joldy tańdap «myń ólip, myń tirilip» búgingi kúnge jetti. Bul jol ómirsheń, máńgi ólmeitin uly jol. Bul elbasymyz (Nursultan Ábishuly) tańdaǵan «Máńgilik el» atty uly jol.  Meniń de tańdaýym osy... Al, sizdiń she?!

               Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý

Ult portaly