الاش جەنە التى الاش جايلى بٷگٸنگٸ جازبا دەرەكتەردەن بٸلەتٸنٸمٸز:
- التى الاش — ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ ەجەلگٸ بٸرلەستٸگٸ.
- التى الاش – التى قاسقىر (التى بٶرٸ).
- الاش - قازاققا جاتاتىن رۋ مەن تايپالاردىڭ ورتاق ۇرانى;
- ەجەلگٸ جەنە بٷگٸنگٸ قازاق حالقىنىڭ بالاما اتاۋى;
- حح عاسىر باسىنداعى (1917 جىل) الاش قوزعالىسى.
- قازاقستانداعى الاش پارتيياسى (1917 – 1920).
- الاش اۆتونوميياسى (1917 – 1920) (قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا), كەيٸننەن (1920 – 1925) وسى اۋماقتا قىرعىز اۆتونومييالىق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى.
- الاش-وردا — الاش اۆتونوميياسىنىڭ ٷكٸمەتٸ;
- الاش — ساامداردىڭ وت جاعاتىن تەمٸر تاباقشاسى;
- الاش باسىلىمى — دەموكراتييالىق-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى العاشقى قازاق باسىلىمدارىنىڭ بٸرٸ.
- الاشا — ەرتٷرلٸ تٷسكە بويالعان ماقتا, جٷن جٸپتەرٸنەن ٶرمەكپەن توقىلاتىن تٶسەنٸش مٷلٸك.
- الاشا (الاش) حان — حالىق اڭىزى بويىنشا “التى الاشتى” قۇراعان تايپالاردىڭ تٷپ اتاسى.
- الاشا حان كٷمبەزٸ.
- الاش باھادٷر — دەشتٸ قىپشاقتىڭ اتاقتى باتىرلارىنىڭ بٸرٸ, ايماق بيلەۋشٸسٸ.
- جاس الاش — ٷنجارييا.
- الاش ازاماتى.
قازاقتا «اش», «الاشا», «الشىن» ەتنونيمٸمٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ جايلى كٶپتەگەن اڭىزدار ساقتالعان. الاش اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ جايلى قالام تارتپاعان, ٶزٸنٸڭ وي-پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرمەگەن بٸردە-بٸر قازاق تاريحشىسى جوق دەسە دە بولادى. سەبەبٸ, قازاقتى اۋىزعا الساڭ, الاشقا سوقپاي ٶتە المايسىڭ. الايدا, تاريحتا بۇل مەسەلە بويىنشا بٸراۋىزدىلىق جوق. ەرقايسىسى ەر جاققا تارتادى. تۋرا اققۋ, شايان جەنە شورتان سيياقتى.
مىسالى: 1.«م.حايدار دۋلاتي الاشا حان موعولستاننىڭ حان جٷنٸس حاننىڭ بالاسى سۇلتان احمەت بولاتىن دەيدٸ. «موعولستاندا وعان قارسى ەشكٸم تۇرا العان جوق. بٸرنەشە رەت قالماقتارعا جەڭٸستٸ جورىق جاساپ, ولاردىڭ كٶبٸسٸنە اجال تاپقىزدى. ەكٸ رەت يسان تايشىمەن سوعىسىپ ەكەۋٸندە دە جەڭٸسكە جەتتٸ. بۇدان بىلاي قالماقتار ودان قاتتى سەسكەنٸپ, ونىمەن ەسەپتەسەتٸن بولدى. ولار ونى «الاشى حان» دەپ اتادى. ال موڭعولشا «الاشى» - «ٶلتٸرۋشٸ», ياعني «كٸسٸ ٶلتٸرۋشٸ حان» دەگەن سٶز. حاندى وسى لاقاپ اتپەن اتاي باستادى. قازٸرگٸ كەزدە ونى «الاشا» حان دەيدٸ. ميرحوند پەن حوندامير حاراۆي تاريحىندا جەنە باسقا كٸتاپتاردا دا «الاشا حان» دەپ جازىلعان» (دۋلاتي م.ح. «تاريح-ي راشيدي» الماتى-2003. 144 بەت).
2. الاشا ۇعىمىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى ەبٸلعازىنىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸندە» سولتٷستٸكتە الاشا قالاسى بار ەكەندٸگٸن ايتقان. ونىڭ حالقى ٶسٸرٸپ وتىرعان الا جىلقىلارىنىڭ اتىنا قاراي الاشا اتالىپ كەتكەن.
3. «ونىڭ اتى ەرتە زامانداردان مەلٸم. ەرتەرەكتە جەتپٸس مىڭ ٷي بولاتىن, كٶپ رۋدان تۇراتىن ەدٸ, ولاردىڭ ەرقايسىسى پەلەن ەلمٸز دەر ەدٸ. ەر رۋ ەر جەردە بٶلەك-بٶلەك وتىرار ەدٸ. تاتاردىڭ جاقسىراعى جەنە كٶبٸرەگٸ قىتايعا جاقىن بيۇرناۋر دەگەن جەردە وتىراتىن ەدٸ. قىتاي پاتشالارىنا تەۋەلدٸ بولىپ, وعان قىزمەت قىلار ەدٸ, وقتا-تەكتە ولارمەن شايقاسىپ تا الاتىن ەدٸ. وندا قىتاي پاتشاسى ەسكەر جٸبەرٸپ, قىرىپ-جويىپ, ەلدەرٸن شاۋىپ, ٶزدەرٸنە باعىندىرار ەدٸ. بٸرسىپىرا ەلدەرٸ ايقۇرا مۇران دەگەن سۋدىڭ جاعاسىندا وتىرار ەدٸ. ايقىرا مۇران قىرعىز ۋەلاياتىنىڭ تۇسىنان ٶتكەننەن كەيٸن وعان جان-جاقتان كٸشكەنە ٶزەندەر قوسىلا-قوسىلا ٷلكەن ٶزەنگە اينالىپ, اششى تەڭٸزگە قۇياتىن, قۇيار جەردە تەڭٸز جاعاسىندا ٷلكەن شاھارى, اينالا كەنتتەر كٶپ بولار ەدٸ. كٶشٸپ جٷرگەن مالدى اۋىلدارى دا بولادى. جىلقىلارى ٸرٸ بولادى, جاباعىسى بٸزدٸڭ قۇنان جىلقىمىزداي, جىلقىلارىنىڭ بەرٸ الا, ٶزگە تٷسٸ بولماس ەدٸ.
شاھارىنىڭ اتى – الاقشىن ەدٸ, شاھارعا جاقىن كٷمٸس كەنٸ بولاتىن. ول ەلدٸڭ قازانى مەن اياق-تاباعى بەرٸ كٷمٸستەن جاسالار ەدٸ. ٶزبەكتٸڭ «الا جىلقىلى, التىن وشاقتى» دەۋٸ سودان» (دۋلاتي م.ح. «تاريح-ي راشيدي» الماتى-1999. 656 بەت).
4. ورىستىڭ مەملەكەت قايراتكەرٸ, تاريحشىسى ا.ي.لەۆشين الاشا ۇعىمىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى بىلاي دەپ جازعان: «قازاق-قىرعىزداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸر كەزدەردە ٶزدەرٸن الاتتارمىز نەمەسە سٸبٸر تاتارلارىمىز, ياعني بٸر حالىقپىز دەپ ساناعان. كەيٸن ٸشكٸ ارازدىقتىڭ كەسٸرٸنەن بٶلٸنٸپ كەتكەن. ەر بٶلٸگٸن سۇلتاندار باسقاردى. بٸراز جىلداردان سوڭ ولاردىڭ الاشا دەگەن بٸرەۋٸ بارلىق سۇلتانداردى باعىندىردى دا, ٶزٸ جەكە دارا بيلەدٸ. ول ٷش جٷز جٸگٸتپەن بۇقارانى باسىپ الماق بولدى. بٸراق جەڭٸلٸپ قالىپ, امان قالعان جولداستارىمەن تۇتقىنعا تٷستٸ. ولار تٷركٸستاندا تٷرمەدە ۇستالدى. الاشا ٶلگەننەن كەيٸن دە تۇتقىندا وتىرعان جاۋىنگەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى ٷش وتريادقا بٶلٸنۋٸن ساقتادى». وسى بٶلٸنۋدەن قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ پايدا بولىپتى (لەۆشين ا.ي. «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي» الماتى-1996. 147 بەت).
5. شوقان ۋەليحانوۆ الاشا حان جايلى حالىق اڭىزىن بىلاي باياندايدى: «ەرتە-ەرتە, ەرتەدە تۇراندا ابدۋللا, باسقا بٸر نۇسقا دا ابدۋل-ازيز-حان دەگەن ەمٸرشٸ بولىپتى. بۇل ەمٸردٸڭ الاپەس بولعان سوڭ الاشا اتانعان ۇلى بولادى. مۇنداي جۇقپالى كەسەلگە ۇرىنعانداردىڭ بەرٸن الاستاۋ جٶنٸندەگٸ ەجەلگٸ ەدەتكە باعىپ, ەكەسٸ ٶز ۇلىن قۋىپ جٸبەرەدٸ. سول تۇستا ابدۋللانىڭ قاتىگەزدٸگٸنە نارازى كٶپتەگەن قاراشىلار اشتىققا ۇشىراپ, سىر ٶزەنٸنٸڭ تەرٸستٸگٸندە جاتقان دالاعا, قاراقۇم مەن بورسىق قۇمدارىنا كٶشٸپ, قازاقي تٸرشٸلٸك كەشەدٸ. ەرجٷرەك ٶجەت باتىرلار ٷش جٷزگە دەيٸن كٷشەيٸپ, ۇزاماي اتاعى جەر جارىپ كٷش جيناپ, بايلىق قۇرايدى. ارادان بٸر جىل ٶتكەندە قايتادان جۇت باستالادى. قازاقتار توبىرى قايدا بولسىن كٶرشٸلەرٸنەن سوققى جەي بەرەدٸ. ساياق جٷرگەن قىر ۇلاندارى اشتىقتىڭ زاردابىن سەزٸنٸپ, اراسىندا كەلٸسٸم بولماعاندىقتان بٶلٸنٸپ, بٸر-بٸرٸمەن قىرقىسادى. بٸتەر ٸستٸڭ باسىنا, جاقسى كەلٸپ قاسىنا, ۋاقىتتى پايدالانىپ ٸزدەۋ سالعان ابدۋللا كٶرٸپكەلدٸڭ كٷشٸمەن عانا اپاتتان قۇتقارىپ قالادى ولاردى. وسىنداي قيىن-كەزەڭدە ەكٸ جٷزدٸكتٸڭ اراسىنا داناگٶي قارت الاش (شەتەلدٸك, جاتجەرلٸك) كەلٸپ, ولارعا قۋات بەرەر سٶز ايتادى. قازاقتار ونى رۋ باسشىسى جەنە قازىسى دەپ جارييالاپ, ونىڭ اقىلى بويىنشا ابدۋللانىڭ الاپەس بالاسى الاشانى حان قويادى. سٶيتٸپ, قىردىڭ كەزبە قازاقتارى كٶسەگەسٸ كٶگەرگەن قاۋىمعا, تٸپتٸ كەيبٸر جاعدايدا ۇلتقا (ەگەر كٶشپەلٸ ۇلىستارعا بۇل اتاۋدى قولدانۋعا بولسا) ۇلاسىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن دەربەستٸگٸن پاش ەتە وتىرىپ, الاشا حانىنىڭ جەنە الاش قازى-اتاسىنىڭ قۇرمەتٸنە ٶزدەرٸن الاش اتادى, ياعني سانىنا قاراي ٷش الاش بولدى. الايدا ولاردىڭ سىرتتاي تٷلەپ ٶزگەرۋٸنە كٶرشٸلەرٸ, تٸپتٸ ابدۋللانىڭ ٶزٸ كٷمەنمەن قاراپ, ولاردى ەدەتتەگٸ كەزبە-قاراقشىلارداي كٶردٸ. سول سەبەپتٸ ولاردىڭ قازاق دەگەن اتاعى الاش بالاسىنىڭ ٷش جٷزٸنٸڭ تولىق قۇرامىمەن ابدۋللا حالقىنىڭ اراسىنداعى اشتىق پەن اۋرۋدى پايدالانىپ, ودان ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن تانۋ جٶنٸندە قولحات العاندا دا ساقتالىپ قالدى. وسىلايشا الاش دەربەس جۇرت, الاشا ونىڭ حانى بولدى.
ودان ەرٸ اڭىز انىعىراق دەرەكتەرگە بارادى. اقساق تەمٸر توقتامىسقا ٶزٸنٸڭ بٸرٸنشٸ جورىعىندا قاراقۇمداعى قازاقتاردىڭ كٶشٸپ-قونۋىن كٶرٸپ, ولاردىڭ ۇلىسىن تالقانداپ, ەكٸ حانى – ەمەت پەن سەمەتتٸ دارعا اسادى دا, شاماندىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ, دٸننٸڭ اقيقات تەرتٸبٸن تاراتۋ ٷشٸن ولارعا ماشايىق ۇستازدارىن جٸبەرەدٸ. مەشٸتتەر مەن بەيٸتتەردٸڭ, قۇلپىتاستاردىڭ قيراعان قالدىعى سول تەڭٸرگە تابىنۋ كەزٸنٸڭ جۇرناقتارى. اقساق تەمٸرگە دەيٸن قازاقتار اتا-بابالارىنىڭ رۋحىنا, ارۋاققا سەنٸپ, تازارتىپ پەكتەندٸرۋ كٷشٸ بار دەپ وتقا, ايعا, كٷنگە, بايلىقتىڭ ارناسى دەپ جەرگە, جانۋارلارعا تابىنىپ, ەر تٷلٸكتٸڭ يەسٸ بار دەپ ۇعىنىپ, جىلقىنى – قامبار-اتا, سيىردى - زەڭگٸ-بابا اتاپ كەلدٸ. ال قالعاندارىن كيەلٸ ساناماسا دا, ادامعا پايداسى بار نەرسەنٸڭ بەرٸنە تابىنىپ وتىردى.
قازاقتاردىڭ اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸندە ورىس-حان ەۋلەتٸنٸڭ قاشان پاتشا بولعانى, ولاردىڭ ۇرپاعىنان قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى كٸم بولعانى بەيمەلٸم. قازاق اڭىزى ٶز حانى جەنٸبەك جٶنٸندە كٶپ ايتقانمەن, ولارعا حان بولىپ ونىڭ ٶزٸ كەلدٸ مە, ەلدە بابالارى كەلدٸ مە? – دەگەن ساۋالعا ايقىن جاۋاپ بەرە المايدى. جالايريدٸڭ «جىلنامالار جيناعىنان» دا بٸز ناقتى بۇعان قاتىسى بار ەشتەڭە تابا المايمىز. تەك ونىڭ 14 بەتٸندە عانا سٶز اراسىندا ورىس ەسكەرلەرٸنٸڭ وڭ قاناتىن – سانى 2 000 قاڭلىلار, ال سول قاناتىن الاش-مىڭى قۇرادى دەگەن بار. اڭىزعا قاراعاندا جەنٸبەك دانا (ەز) بيلەۋشٸ بولعان. سول سەبەپتٸ قازاقتار ونى ەز جەنٸبەك اتاپ كەتكەن. ونىڭ باس ۋەزٸرٸ اقىلدى دا ايتقىر جيرەنشە-شەشەن بولعان. جيرەنشە-شەشەننٸڭ قاناتتى سٶزدەرٸن ماقال-مەتەل رەتٸندە قازاقتار كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قولدانىپ جٷر. ال ونىڭ ٶز ەسٸمٸ بٷگٸندە شەشەندٸكتٸڭ جالپى ۇعىمىنا اينالىپ كەتتٸ. مەنٸڭ بٸر بايقاعانىم – ورىس-حان ەۋلەتٸنٸڭ سۇلتاندارى قاشان كەلگەن دەگەن ساۋالعا اڭىز-ەڭگٸمەلەردە جۇمعان اۋىز اشىلمايدى. قازاقتاردىڭ الاشا حانعا باعىنۋى ونىڭ بالالارىن اقساق تەمٸر ٶلتٸرگەننەن كەيٸن دوعارىلعانى بەلگٸلٸ. سونداي-اق سايىن دالا ورداسىنان قاشقان, جەڭٸلٸسكە ۇشىراعان حانزادالاردىڭ دا باس ساۋعالاپ, پانالايتىن جەرٸ بولعانى جەنە ايان.
ەبٸلعازى مەن جالايىريدٸڭ اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸندەگٸ وسىناۋ ٷنسٸزدٸككە قاراماستان, ورىس جىلنامالارى قازاقتاردىڭ تۇڭعىش حانى جەنٸبەكتٸڭ دەۋٸرٸن شامامەن بولسا دا ايقىندايتىن بٸرنەشە حرونولوگييالىق دەرەكتەر بەرەدٸ. بۇرىن حانى بولعان قازاقتاردىڭ قاۋىمى موڭعولداردىڭ جالپى قابىلدانعان تەرتٸبٸ بويىنشا ٶز دەربەستٸگٸنٸڭ بٸر بەلگٸسٸ رەتٸندە اق سٷيەكتەردٸڭ بٸر ٶكٸلٸنسٸز, حاندار مەن سۇلتاندارسىز ٶمٸر سٷرە المايدى (ۆاليحانوۆ چ.چ. «سوبرانيە سوچينەنيي». ت-2. الماتا-1985. 158-159 بەتتەر).
تەپسٸر: «جانۋارلارعا تابىنىپ, ەر تٷلٸكتٸڭ يەسٸ بار دەپ ۇعىنىپ, جىلقىنى – قامبار-اتا, سيىردى - زەڭگٸ-بابا اتاپ كەلدٸ» دەگەنٸ تٷپ تامىرىمەن قاتە. قازاقتىڭ ەشبٸر شەجٸرەسٸندە قامبار اتا مەن زەڭگٸ بابانى جىلقى مەن سيىر دەپ اتامايدى. قامبار اتا دەپ جىلقى مەن جىلقىشىنىڭ, زەڭگٸ بابا دەپ سيىر مەن سيىرشىنىڭ پٸرٸن (ەڭ العاشقى ٷيرەتۋشٸسٸن, ۇستازىن) ايتادى. ەسكە ۇستا! بۇل جەردە «اۆتورلىق» قۇقىق ساقتالىپ وتىر. وسىنداي قاراپايىم قاعيداعا تٷسٸنبەي جٷرگەنٸمٸز, تاريحاتتى مويىنداماعانىمىزدىڭ كەسٸرٸ.
«بۇرىن حانى بولعان قازاقتاردىڭ قاۋىمى موڭعولداردىڭ جالپى قابىلدانعان تەرتٸبٸ بويىنشا ٶز دەربەستٸگٸنٸڭ بٸر بەلگٸسٸ رەتٸندە اق سٷيەكتەردٸڭ بٸر ٶكٸلٸنسٸز, حاندار مەن سۇلتاندارسىز ٶمٸر سٷرە المايدى» دەگەنٸ دە ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. ادام-ادام بولعالى باسشىسىز (اتاسىز) ەۋلەت, رۋ, ەل, مەملەكەت بولعان ەمەس. ولاردىڭ بەرٸ ٶز ەلدەرٸنٸڭ (رۋلارىنىڭ, تايپاسىنىڭ, ەلٸنٸڭ) اقىلدى, سانالى بٸر ازاماتىن باسشى ەتٸپ سايلاپ وتىرعان. ٶزگە ەلدٸڭ (ٶزگە دٸننٸڭ, ٶزگە تٸلدٸڭ) ٶكٸلٸن ول زاماندا دا, بۇل زاماندا دا ەش بٸر ەل باسشى ەتٸپ سايلامايدى. بٷكٸل قازاق ەز تۇتىپ, عالىم دەپ ەسپەتتەلٸپ جٷرگەن شوقاننىڭ وسىنداي قاراپايىم دٷنيەنٸ تٷسٸنە الماعانىنا تٸپتٸ دە سەنە الار ەمەسپٸن...
6. ورىس ساياحاتشىسى, سٸبٸردٸ, موڭعولييا مەن ورتالىق ازييانى كەڭٸنەن زەرتتەۋشٸ, پۋبليتسيست ەرٸ قوعام قايراتكەرٸ گ.ن.پوتانين قازاق حالقىنىڭ الاشا حان تۋرالى اڭىزىن بىلاي باياندايدى: «قازاق حالقى 1362 جىلدار شاماسىندا, شامامەن 500-600 تٷتٸن تٷركٸستان حانىنىڭ باسشىلىعىمەن كٶشٸپ جٷردٸ. حانىنىڭ ەسٸمٸ بەلگٸسٸز.
حاننىڭ بٸرٸنشٸ ەيەلٸنەن بالا بولماعاندىقتان, سوعىستا تۇتقىنعا تٷسكەن سۇلۋعا ٷيلەنٸپ, ودان ٷستٸ الاپەس بالا تۋادى.
قىزعانىشقا بوي الدىرعان حاننىڭ بەيبٸشەسٸ حانعا بۇل بالادان قۇتىلۋعا كەڭەس بەرەدٸ. حان وعان سەنٸپ, بالانى سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ قارا نوعاي دالاسىنا اپارىپ تاستايدى. ول جەردە بالانى بٸر كەدەي جان تاۋىپ الىپ, ٶز بالاسىنداي ەتٸپ تەربيەلەپ ٶسٸرەدٸ. بالا ەسەيە كەلە باتىر جٸگٸتكە اينالادى. ونىڭ داڭقى كٶرشٸ حالىقتارعا تاراپ, ٶز ەكەسٸنە دە جەتەدٸ. ەكەسٸ ونىڭ تۇرعان جەرٸن انىقتاعاننان كەيٸن ٶزٸنٸڭ نٶكەرلەرٸمەن بٸرگە ٶز ەلٸندەگٸ ەڭ باي ادام قوتانعا جەنە مايقى بيگە بارىپ بالاسىن ەلگە قايتارۋ مەسەلەسٸن تالقىلايدى. قوتان باي مەن مايقى بي وعان ٶزٸ بارماي, باسقا ادامداردى جٸبەرۋگە كەڭەس بەرەدٸ. قوتاننىڭ ٷش بالاسى بار ەدٸ; ٷلكەنٸ ٷيسٸن, ورتانشىسى بولات, كەنجەسٸ الشىن.
حاننىڭ بالاسىن ٸزدەۋگە جٷز كٸسٸمەن ٷيسٸندٸ جٸبەرەدٸ. ٷيسٸن باتىر سىردارييا ٶزەنٸنەن ٶتٸپ, حاننىڭ بالاسىن تابادى. ٷيسٸن باتىر مەن ونىڭ ادامدارى حان ۇلىمەن جەنە ونىڭ ادامدارىمەن دوستاسىپ, كەيٸن قايتپاي سولارمەن بٸرگە قالىپ قويادى. ارادان ەكٸ جىل ٶتكەندە حان كوتان بيگە تاعى كەلٸپ, ەندٸ نە ٸستەيمٸز دەپ اقىلداسىپ, ەكٸنشٸ بالاسى بولاتتى جٷز جٸگٸتٸمەن تاعى جٸبەرەدٸ. ولار دا كەرٸ ورالمايدى. كەلەسٸ جىلى حان قوتانعا تاعى كەلەدٸ. حان دا, قوتان دا بالالاردى قايتا ورالتۋ ماقساتىندا, ٷشٸنشٸ ۇلى الشىندى دا جٷز جٸگٸتٸمەن تاعى جٸبەرەدٸ. بۇلاردا كەرٸ ورالمايدى.
ولار ٶزدەرٸنٸڭ كٶبەيگەنٸن سەزٸنگەننەن كەيٸن ەركٸن قيمىلداپ, ەر جەردەن جىلقى بارىمتالاپ, نوعايدىڭ قىزدارىن الىپ كەتەتٸن بولعاندىقتان, نوعايلارعا ەرٸكسٸز قونىس اۋدارۋعا تۋرا كەلەدٸ. وسىلايشا نوعاي مەن قازاقتاردىڭ اراسىندا ارازدىق تۋىنداعان. اڭىزدان بەلگٸلٸ نوعايدىڭ حانى توقتامىستى قازاق باتىرى ەدٸگە ٶلتٸرٸپ, حالقىن توناۋعا سالادى. سول كەزدەن مىناداي ماقال قالعان: «ەدٸگە دەگەن ەر ەكەن, ەلدٸڭ قامىن جەر ەكەن, ەل شەتٸنە جاۋ كەلسە, مەن بارايىن دەر ەكەن». ونىڭ مولاسى ۇلىتاۋدا جاتقانى جۇرتتىڭ بەرٸنە بەلگٸلٸ.
ٷش جٷز ادام جينالىپ, ٶز ارالارىندا حان مەن قولباسشى سايلاۋعا كەلٸسەدٸ. ٶزارا كەلٸسٸپ, بٸرٸنشٸ كەلگەن ٷيسٸن باتىردى جٷز ادامىمەن ٶزەننٸڭ جوعارعى اعىسىنا, ەكٸنشٸ كەلگەن بولاتتى ٶزەننٸڭ ورتا جەرٸنە, ال ٷشٸنشٸسٸ الشىن مىرزانى ٶزەننٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىنا ورنالاستىرادى.
كەيٸن, جەرگە اق كيٸز بەن الاشا تٶسەپ, حاننىڭ بالاسىن سوعان وتىرعىزىپ, اق كيٸزبەن جوعارى كٶتەرٸپ حان سايلاپ, وعان الاشا حان دەگەن لاقاپ ات بەرەدٸ. حالىق اراسىندا ولار الاشا دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ بولىپ, قازاقتاردىڭ بەرٸ وسى الاشتاردان ٶنگەن بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بۇدان حابارسىز جاندار قازاقتاردى ٷش كەلمەمبەتتەن تارايدى دەپ ەسەپتەيدٸ. بٸراق بۇل دا الاش دەگەن اتاۋمەن بٸردەي. سەبەبٸ, كەلمەمبەتتە لاقاپ ات بولىپ تابىلادى.
سول ٷشٸن دە قازاقتار ٷش جٷزدٸڭ بالاسى دەپ ايتىلادى.
الاشا حاننىڭ ەسكەرتكٸش-كەسەنەسٸ ەۋليە اتا دا ورنالاسقان» (پوتانين گ.ن. «كازاك-كيرگيزسكيە ي التايسكيە پرەدانييا, لەگەندى ي سكازكي» پەتروگراد-1917. 59-60 بەتتەر).
تٷسٸنٸكتەمە: «نوعايدىڭ حانى توقتامىستى قازاق باتىرى ەدٸگە ٶلتٸرٸپ, حالقىن توناۋعا سالادى» دەيدٸ. بارىپ تۇرعان جالا. سەبەبٸ, نوعايى دا, قازاعى دا بەرٸ بٸر حالىق بولاتىن. شىندىعىندا, بۇل ەكٸ بيلەۋشٸنٸڭ تاققا (بيلٸككە) تالاسىنان تۋىنداعان سوعىس ەدٸ. ورىس تاريحشىسىنىڭ «ساۋاتسىزدىعى» بٷگٸنگٸ ۇرپاقتى ەۋرە-سارساڭعا سالىپ قويدى. دەمەك, ەشقاشاندا ورىس تاريحشىلارىنىڭ جازعاندارىن «شىندىق» دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. ەيتپەسە, ول قانداي تاريحشى توقتامىس حاننىڭ ەيگٸلٸ التىن وردانىڭ سوڭعى بيلەۋشٸسٸ ەكەنٸن اجىراتۋعا شاماسى جەتپەگەن.
7. الاش ۇعىمى جايلى م.تىنىشباەۆ تٶمەندەگٸدەي وي ايتادى. 1. «الاش, الاش بولعاندا, الاشا حان بولعاندا». 2. ٷش جٷز نەمەسە ٷش وردا (ۇلى, ورتا جەنە كٸشٸ). 3. التى – الاش. ٶتە ەرتە زامانداردا قازاقتاردىڭ باسى بٸر حاندىققا بٸرٸگٸپ, باقىتتى عۇمىر كەشكەن. ولاردىڭ باسىن قوسقان الاشا حان بولعان. الاش پەن الاشا بٸر مەزگٸلدە دٷنيەگە كەلگەن. التايدا الاش اتتى ٶزەن بار, ول سول جاقتان كەمشٸك ٶزەنٸنە قۇيادى. ول ۇلى-كەم ٶزەنٸمەن بٸرٸگٸپ بارشاعا بەلگٸلٸ ەنيسەي ٶزەنٸن قۇرايدى. الاش ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى جاعى تەلەس كٶلٸنٸڭ شىعىس جاعىنان 70 ۆەرست جەردە. ول جەردەن بٸز شەركەش, بەرٸش, الچەدات, الشىن ت.ت. توپونوميكالىق اتاۋلاردى كەزدەستٸرەمٸز.
بٸر قىزىعى الاش اتاۋى الشىن, نوعاي, قازاق اتاۋلارىمەن قاتار قولدانىلادى.
قازاقتار تەمٸر زامانىندا التىن وردادان بٶلٸنبەگەن. كەرٸسٸنشە, نوعاي جەنە قازاق دەپ التىن وردا حالقىنىڭ بەرٸ اتالعان. ولاردىڭ ٸشٸندە الاشا حان اتالمايدى.
الاشتا نوعايلاردىڭ نەگٸزگٸ ۇرانى.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا الشىنداردىڭ اتالارى التايدا تۇرعان, ولاردىڭ شىعىس جاعىندا موڭعولدار, سوڭعىلار باتىستاعى كٶرشٸلەرٸن ولاردىڭ ٷنەمٸ شابۋىل جاساپ وتىرعانىنا بايلانىستى الاش (كٸسٸ ٶلتٸرۋشٸلەر) دەپ اتاۋى مٷمكٸن. ەسكە ۇستايتىن جاعداي الاش اتاۋى, كەيٸننەن قالماقتارمەن قويىلۋى مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ ولار نوعايلارمەن قاتىناسى حٷ11 عاسىردىڭ باسىنان باستالادى. ال, ول كەزدە الاش اتاۋى نوعايدا دا, قازاقتا تا بار بولاتىن (ەڭ كەمٸندە تەمٸر زامانىندا).
وسىلايشا, «الاش» سٶزسٸز «الاشادان» بۇرىن دٷنيەگە كەلگەن» (تىنىشباەۆ م. «يستورييا كازاكسكوگو نارودا» الماتى-1993. 146-147 بەتتەر).
تٷسٸنٸكتەمە: جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن جەتٸ دەرەكتٸڭ (اڭىزدىڭ, بولجامنىڭ) ٸشٸندەگٸ ەڭ تۇشىمدىسى وسى. اقىلعا قونبايتىن ارتىق سٶز جوق. بۇل دەرەكتەن ەركٸم ٶزٸن كٶرە الادى. مىسالى مەن التايدان كٸشٸ جٷز - بەكارىستىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ اتىنداعى الشىن (الاش) جەنە كەمشٸن (كەمشٸك) ٶزەندەرٸ اتاۋىن كٶرٸپ وتىرمىن. قالعان توپونوميكالىق ااتۋلاردىڭ بەرٸدە (شەركەش, بەرٸش, الچەدات, الشىن) تەك قانا كٸشٸ جٷز - الشىنعا تەن.
8. شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى دا الاشا حان تۋرالى پٸكٸرٸن بىلاي بٸلدٸرٸپتٸ: «ەز جەنٸبەك قازاقتى قاشقارداعى شاعاتاي نەسٸلٸنە قاراتقان سوڭ, كەشٸكپەي سول كەزدەگٸ قازاقتى ھەم كٶشپەلٸ باسقا ەلدەردٸ جٷنٸس حاننىڭ احمەت دەگەن بالاسى بيلەپ, ونىڭ اعاسى جەنەكە (شىن اتى ماحمۇد دەگەن) تاشكەنتتە ٷلكەن حان بولىپتى. سوندا احمەتحان قازاقتىڭ ەسكەرگە جاراۋلىسىن ٷشكە بٶلٸپ, ۇلى جٷز, ورتا جٷز, كٸشٸ جٷز دەپ قالماقتى شابا بەرگەن سوڭ, قالماقتار احمەتحاندى الاشى قويىپتى. ماعىناسى «جان العىش» دەگەنٸ, ونى ەسٸتكەن سوڭ احمەتحان قالماق بۇل اتتى قورىققان سوڭ قويدى, ەندٸ قالماقتى شاپقاندا «الاشىلاپ» شابىڭدار دەگەن سوڭ, قازاقتار الاشى دەپ شاۋىپ, سول قازاققا ۇران بولىپتى. «الاش-الاش بولعاندا, الاشى حان بولعاندا, قالماققا نە قىلمادىق», - دەپ ماقتاناتۇعىنى سول» (قۇدايبەردٸۇلى ش. «تٷرٸك, قىرعىز ھەم حاندار شەجٸرەسٸ». الماتى-1991. 23 بەت).
9. وسى ارادا الاشا حان دەپ ايتىلىپ وتىرعان سۇلتان احمەت جايلى «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسىندا» تٶمەندەگٸدەي مەلٸمەت كەلتٸرٸلگەن: «سۇلتان احمەد (الاچە) حان (1465/66-1503/04) – موعولستان حانى. جٷنٸس حاننىڭ بالاسى. سۇلتان احمەت حان ەكەسٸنٸڭ ساياساتىنا قارسى شىقتى. ول 1484 جىلى ەكەسٸنەن بٶلٸنٸپ, موعولدىڭ بٸرنەشە رۋىن باسقارىپ, ماۋارەنناحردان -موعولستانعا قونىس اۋداردى. بٸراق جەرگٸلٸكتٸ حالىق – قازاقتار مەن قىرعىزداردى باعىندىرۋ وڭايعا تٷسكەن جوق. مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ جازباسىنا قاراعاندا, سۇلتان احمەد حان ارلات, جاراس, كالۋچي ت.ب. جەرگٸلٸكتٸ تايپالاردى باعىندىرىپ, موعولستاننىڭ شىعىس بٶلٸگٸندە بيلٸك قۇردى. ول 1470-1503 جىلدارى بٸر تۇتاس مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن قازاق حاندارىمەن بٸرٸگٸپ, كاشعار مەن جاركەنتتٸ باعىندىرۋ نيەتٸمەن دۋلات ەمٸرٸ مىرزا ەبۋ بەكٸرمەن سوعىسىپ, جەڭٸسكە جەتە المادى. 1503 جىلى مۇحاممەد شايبانيدەن جەڭٸلٸپ, اقسۋدا قايتىس بولدى» (قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسى. الماتى-1977. 461 بەت).
10. «الاش» اتاۋى, الاشا حان تۋرالى ە.بٶكەيحان دا بىلاي دەپ جازعان ەكەن: «قالماقتى شابا بەرگەن سوڭ قالماقتار احمەتحاندى الاشى قويىپتى. ماعىناسى – حان الاش دەگەنٸ. ونى ەستٸگەن سوڭ احمەت حان: قالماق بۇل اتتى قورىققان سوڭ قويدى, ەندٸ شاپقاندا الاشىلاپ شابىڭدار دەگەن سوڭ قازاقتار: «الاش» دەپ شاۋىپ, سول قازاققا ۇران بولىپتى (33-ٸنشٸ بەت).
بۇل قالاي? الاش دەگەن – بٸزدٸڭ قازاق سٶزٸ. الاش قالماق قويعان ات بولسا, قالماق ٶز تٸلٸمەن قوياتىن جٶنٸ بار ەمەس پە?
مىسالى, ورىس بۇل كٷنگٸ گەرمانييا جۇرتىن نەمەتس دەپ قويىپ وتىر, ورىس تٸلٸن بٸلمەگەن سوڭ, سەن مىلقاۋسىڭ دەپ; ورىسشى مىلقاۋ – نەموي. گەرمانييا جۇرتى ٶزٸن «دويچە» دەپ اتايدى. تٷبٸندە شاھكەرٸم «الاشىسى» الاچ بولىپ شىقسا دا, بۇ كٷيدە اقىلعا كٶمەسكٸلەۋ دەيمٸن. قالماق تٸلٸندە بٸزدٸڭ «الاش» الاشا بولسا, شاھكەرٸم سٶزٸ سوندا دۇرىس بولار ەدٸ. استراحان گۋبەرنياسىندا قالماقپەن كٶرشٸ وتىرعان قازاق, قالماقتار بٸلەدٸ عوي. قازاقشا الاش نە سٶز? مۇنى بٸزدٸڭ «قازاققا» جازاتىن اعا-ٸنٸ تابىلار ما?
اقمولا وبلىسىندا, اتباسار ٷيەزٸندە, باعانالى-بالتالى دەگەن نايمان جايىندا, قاراكەڭگٸر بويىندا سىرلاعان كٸرپٸشتەن سالعان ەسكٸ ەكٸ بەيٸت بار: الاشا, جوشى حان اتتى. بۇرىنعى ۋاقىتتا بۇل ٶزەنگە, وسى كٷنٸ پەروۆسكٸگە قارايتىن تاما دا جايلايتىن ەدٸ. باعانالى-بالتالى, تاما بۇل الاشا حان, جوشى حان بەيٸتٸ تۋراسىندا نە بٸلەدٸ? جۇرت اراسىندا ايتىلىپ جٷرگەن ەسكٸ سٶز بولسا, مۇنى بٸزدٸڭ «قازاققا» جازۋشى بولماس پا ەكەن?» (بٶكەيحان ە. تاڭدامالى. – الماتى: قازاق ەنتسيكلوپەديياسى., 1995. 335 بەت).
11. ە.بٶكەيحانوۆتىڭ بۇل سۇراعىنا ح.دوسمۋحامەدوۆ بىلاي دەپ جاۋاپ قايتارعان: «ورال وبلىسىندا,-دەپ جازدى ول,-ۋرالسكي كازاچي ۆوينسكاعا قاراعان قالماقتار بار, «قىر بالاسىنىڭ» ٶتٸنٸشٸ بويىنشا, الاش دەگەن قالماقتا سٶز بار ما? ماعىناسى قازاقشا نە بولادى? - دەگەنٸمدە, قالماقتار ايتتى: قالماق تٸلٸندە "الاش" دەگەن سٶز بار, قازاقشا ماعىناسى – ٶلتٸرگٸش, اياماۋشى, «جاۋگەر» دەپ.
الاش دەپ قالماقتار جاقتىرماعان ورىندا ايتادى. جانى اشىماي حايۋاناتتى كٶپ ٶلتٸرە بەرەتٸن اڭشىلاردى دا قالماقتار «الاش» دەپ اتايدى» (دوسمۋحامەدوۆ ح. الاش نە سٶز? «قازاق» گازەتٸ. – الماتى: قازاق ەنتسيكلوپەديياسى. باس رەداكتسيياسى, 1998. 560 بەت).
تٷسٸنٸكتەمە: بٸز بۇل اڭىزداردان كٸشٸ جٷز-الشىننىڭ اسا جاۋىنگەر ەل بولعانىن كٶرەمٸز. بۇل قازاقتىڭ «ۇلى جٷزدٸ قاۋعا بەرٸپ مالعا قوي, ورتا جٷزدٸ قالام بەرٸپ داۋعا قوي, كٸشٸ جٷزدٸ نايزا بەرٸپ جاۋعا قوي» دەگەن ماقالىنا تولىقتاي ساي كەلەدٸ.
«سەندەر اتادان تۋىسىڭدى بٸلەسٸڭدەر دە ونىڭ ٶسيەتٸن بٸلمەيدٸ ەكەنسٸڭدەر,— دەيدٸ قازبەك.— اتالارىڭ «ۇلى جٷزدٸ قاۋعا بەرٸپ مالعا قوي, كٸشٸ جٷزدٸ نايزا بەرٸپ جاۋعا قوي, ورتا جٷزدٸ قامشى بەرٸپ داۋعا قوي دەگەنٸ قايدا? جىعىلسام سٷرٸنسەم سٷيەر الدىمدا اعام, ارتىمدا ٸنٸم بار, بيلٸك جٶنٸ مەنٸكٸ ەمەس پە?» — دەدٸ قازىبەك.
بۇل سٶزگە ەكٸ جاعى دا توقتاپ, بيلٸكتٸ قازبەككە بەرەدٸ» (ورتا جٷزدٸڭ اتاقتى بيٸ قاز داۋىستى قازىبەكتٸڭ تٶلە بيگە بەرگەن جاۋابىنان).
12. الاش تۋرالى ق.حاليدتٸڭ ەڭبەگٸندە بٸرنەشە بولجامدار كەلتٸرٸلگەن:
- الاش دەپ الاش پەن الىنشا حاندى اتاعان. الىنشا حان جالپى حانداردىڭ باباسى, موڭعول مەن تاتاردىڭ اتاسى. الىنشا حان زامانىندا نوعاي, قازاق, قالماق وسى اتاۋلارمەن ايرىلماي, بەرٸ بٸر اتپەن, بٸر تاقتىڭ بيلٸگٸندەگٸ بٸرتۇتاس بٸر ەل بولعان. توقتامىس حان مەن اقساق تەمٸر دەۋٸرٸنە دەيٸن بٸر حاندىق بولىپ ٶمٸر سٷرٸپ, ەندٸ ىدىراۋى باستالادى. «قازاق, قالماق بٸر كٸسٸ, نوعاي, قازاق بٸر كٸسٸ» دەگەن ناقىل وسىدان قالعان بولماق كەرەك. وسىعان قاراپ, سارت, نوعاي, ياكي قازاق پەن سارت كەتٸسسە «الاش, الاش» دەگەندە قازاق, نوعاي بٸر بولىپ, سارت سىرتتا قالادى. تەگٸ, قايدان ەكەنٸن بٸلمەگەن ناداندار مٷنداي سٶزگە بارىسسا, بٸر-بٸرٸنٸڭ نامىسىنا تيەدٸ. ٶزبەك ٶز اعام, سارت ساداعام دەيدٸ. بۇل سٶزگە قوجا احمەد ياسساۋيدٸڭ: ٶزبەكتە بار يمانىم, تەجٸكتە بار كٷمەنٸم سٶزٸن سالىستىرۋ كەرەك. سارت-سىرت دەگەندەرٸ دە بار, ياعني ولار بٸزدەن بٶلەك, تىسقارى دەگەنٸ. قوجا احمەدتٸڭ تٷركٸ تٸلدەرٸندە عيبرات سٶزدەرٸ ٶتە كٶپ, حالىققا جاقسى, ەر كەز ٸزگٸ نيەتتە بولۋعا, ۋاقىتتىڭ باعاسىن بٸلۋگە شاقىرىپ ايتقان. «ەركٸمدٸ» كٶرسەڭ قىدىر بٸل, ەر كەشەنٸ (دۋانا) قادٸر بٸل دەگەنٸ, نەپسٸنٸ, ياعني ٶزٸن-ٶزٸ باسىپ, توقتاتا بٸلۋگە «بارشا جاقسى – بٸز جامان, بەرٸ بيداي – بٸز سابان» دەگەن ٷندەۋ سٶزدەرٸ ٶتە كٶپ. ال الىنشا حاننىڭ احۋالى ول دا مانعۇل, تاتار بٶلٸمٸندە ايتىلادى.
- باعزىلار حازرەتٸ اناس ەۋلەتٸنەن بولعاندىقتان, اناستان الاش بولادى دەسەدٸ: بابالارىن ساناپ كەلگەندە بۇل دەلەلسٸز داعۋالارى (ۋەج) جارىم جولدا قالادى, اناسقا قوسىلمايدى. كەيبٸرەۋلەر ٶزبەكتٸ دە ارالاستىرادى, ول دۇرىس ەمەس, بۇعان قوسا ٶزبەكتٸڭ ارابتاردان شىقپاعاندىعىنا ەشكٸم شەك كەلتٸرمەيدٸ.
- بٸر حاننىڭ ۇلى الاپەس (دەنەگە تٷسەتٸن اقتاڭداق) بولعانى ٷشٸن قاسىنا جٷز كٸسٸ قوسىپ, قالادان شىعارىپ جٸبەرگەن. ولار ساحارا مەن تاۋلاردا مەكەندەپ ٶمٸر سٷردٸ, ودان كەرۋەندەردٸ توناپ, كٷن بەرمەگەن. ولاردى تىيماق بولعان حان تاعى جٷز جاساقتى جٸبەرەدٸ. الايدا بۇلار بارىپ كٶرسە, ٶز ەرٸكتەرٸ ٶزٸنە تيگەن ولار بايىپ العان, تاماق توق, ات ەبزەلدەرٸ ساي, الاڭسىز كٷن كەشۋدە ەكەن. كەلگەندەر دە سولارعا قوسىلادى. حان تاعى جٷز كٸسٸ جٸبەرەدٸ, بۇلار دا قوسىلىپ وسىدان كەلٸپ ۇش جٷز جاساق قۇرالادى. سوڭىنان جٸبەرگەن تالاي ەسكەرلەر وسىلاي قالا بەرٸپ, كٶبەيٸپ ەلگە كٸرمەي قاشىپ جٷرگەندٸكتەن «قاشاق» - وسىدان كەيٸن كەلە «ش» دىبىسىنىڭ ورنىنا «ز» قولدانىپ, قازاق بولعان. الا حانعا ەرگەندٸكتەن «الاش» - جالپى سانى ٷش جٷز بولعاندىقتان «الاش ٷش جٷز» بولعان دەسەدٸ. دەسە دە بۇل ناقىل اسا تاريحي انىقتاماعا كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ بٸر ادامدى ۇناتىپ, سوڭىنا ەرگەندەر, ونىڭ كەمشٸندٸك اتىن اتاماس, جاقسىلىق جاعىن, بولماسا ٶز اتىن ەسكەرگەن بولار ەدٸ. ەكٸنشٸدەن ولاردى ەلدٸك, دوستىقپەن شاقىرسا, ولارعا بٸردەي جٷز ادام جٸبەرمەس ەدٸ. سونشالىق جاساق جٸبەرۋ قاجەت بولماس ەدٸ. مٷمكٸن ەلشٸلٸككە بەس – ون كٸسٸ جٸبەرسە دە جەتكٸلٸكتٸ بولار ەدٸ. ال ەرٸكسٸز كەلتٸرۋدٸ ماقسات ەتسە, حانعا نەشە جٷز بولسا دا ەسكەر شىعارۋى قيىنعا سوقپاس ەدٸ. وسىمەن ٷش قاۋلىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەۋەلگٸسٸ شىندىقتى, تاريحتى ماقۇلداتادى. الىنشا حانعا ىڭعايلاپ «الاش ۇراندى اعايىنبىز» دەگەن اقىلعا قونىمدىراق. سەبەبٸ الىنشا حان زامانىندا حالىق مۇنشالىق ٶسپەي, از كەزدە تاتار, مانعۇل ايىرىلماي, بەرٸ «الىنشا حاننىڭ ەلٸ, الىنشا حاننىڭ جۇرتى» اتانىپ, بۇل سٶز وسى كەزدە دەيٸن ۇمىتىلماي, «التى سان الاش» دەپ ايتىلادى. سوندا «سان» مانعۇل, تاتار تٸلٸندە ون مىڭ باسشىسىنا تەن قويىلعان اتاق. وسىعان قاراعاندا الىنشا حاننىڭ الپىس مىڭ جاساعى, مٷمكٸن الپىس مىڭ تٷتٸنٸ بولىپ, وسىنشا سان بٸر ەمٸرشٸگە باس يگەنٸ, ول زاماندا مەملەكەتكە ەسەپ بەرٸلەتٸندٸ. ال «التى سان الاش» سٶزٸ كٶپتٸگٸنە يشارا بولسا كەرەك. كەزٸندە بۇل سٶز ٶتە انىق ماعىناعا يە بولعاندىعىنان قازٸر دە اسىرا سٸلتەگەندە ايتىلادى. الىنشا نۇح پايعامباردىڭ بالاسى – يافاستىڭ تٶرتٸنشٸ نەمەرەسٸ. الىنشانىڭ 39–شى نەمەرەسٸ شىڭعىس حان.
13. «الا جىلقىلى» تايپاسى تۋرالى قىتاي جىلناماسىندا, يۋ.ا.زۋەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلاي دەلٸنگەن: «تۋ–تسيۋەنٸڭ (تٷرٸكتەردٸڭ) سولتٷستٸگٸندە تۇرادى; [قىتايدىڭ] استاناسىنان 14 000 لي جەردە. شٶپ پەن سۋدىڭ سوڭىنان كٶشٸپ وتىرادى, بٸراق نەگٸزٸنەن تاۋدا تۇرادى. ساپتا 30 000 جاۋىنگەرٸ بار. ول جاقتا ٷنەمٸ قار جاتادى, اعاشتىڭ جاپىراقتارى تٷسپەيدٸ. ەگٸستٸك جەردٸ اتپەن جىرتادى, جىلقىلارىنىڭ بەرٸ الا, سوندىقتان مەملەكەتتٸڭ اتى دا [سولاي] اتالعان. سولتٷستٸكتە تەڭٸزدٸڭ قاسىندا تۇرادى. جىلقىلارى بولعانىمەن, اتقا مٸنبەيدٸ, جىلقىنىڭ سٷتٸن تاماققا پايدالانادى. تسزە–گۋمەن جيٸ سوعىسىپ تۇرادى».
14. «الاش» دەگەن اتاۋدىڭ شىعۋى تۋرالى ب.كەرٸباەۆ پەن ە.حاسەنوۆ قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىندا بىلاي دەپ جازىپتى: «الاش (ەجەلگٸ تٷرٸك سٶزٸ – باۋىرلاستار, قانداستار, تۋىستار) – كٶنە زاماندا, تٷركٸ حالىقتارى بٶلٸنە قويماعان قاۋىم كەزٸندە دٷنيەگە كەلگەن ۇعىم. ورتاعاسىرلىق جەنە ودان ەرتە كەزەڭدەگٸ دەرەكتەردە قازاقتىڭ ٶز الدىنا ەل بولىپ, حاندىق قۇرعانعا دەيٸنگٸ ەجەلگٸ تايپالارىنىڭ ورتاق اتاۋى. الاش اتى تاريحتا كەزدەسەتٸن ەڭ كٶنە اتاۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. موڭعول-تاتار – قازاق شەجٸرەلەرٸندە الاش (الاشى) حان تۋرالى ايتىلادى. كەگەن تاس جازۋىندا (ب.ز.د. IV ع. شاماسىندا) «قاعان التى بٶرٸگ الاش(ا) ەرتٸ» دەگەن جولدار, التاي تاۋىنىڭ سٸبٸر جاعىندا (تۋۆا) الاش اتتى ٶزەن, الاش اتتى تاۋ سٸلەمدەرٸ بار. الاش اتاۋى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن تٷرٸكمەن, قىرعىز, قازاق, نوعاي, ت.ب. حالىقتاردىڭ ەسٸندە ساقتالعان. كەگەن تاس جازۋىندا «التى بٶرٸگ» («التى قاسقىر») دەگەن سٶزدٸڭ «التى الاش» ماعىناسىن بەرەتٸنٸ جٶنٸندە (ٷيسٸن, قاڭلى, قىرعىز, حاقاس, تاتاب-تاتار, سيانبي-عۇن تايپالارى) عىلىمي بولجامدار بار. الاش تۋرالى اڭىزداردا مال-مٷلٸككە جەكە مەنشٸك بولماعان كەزدەگٸ قاۋىم تۇرمىسىنىڭ سٸلەمٸ بايقالادى. «الاش – الاش بولعاندا, الا تاي ات بولعاندا, تاڭباسىز تاي, ەنسٸز قوي بولعاندا» دەپ كەلەتٸن سٶزدەر وسىعان مەڭزەيدٸ.
قازاق حالقىنىڭ باسىن قۇراعان ەجەلگٸ تايپالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وعىز قاعانعا باعىنعانىن ەسكەرسەك, «التى الاش» دەگەن ۇعىمدى وعىزدىڭ التى ۇلىنا ەرگەن ەل دەپ تٷسٸنۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدان العاندا الاش دەگەن ورتاق تٷركٸلٸك اتاۋ التىن وردا (قىپشاق مەملەكەتٸ) ىدىراعاننان كەيٸنگٸ كەزدە قايتادان جاڭعىرعان باۋىرلاس تٷركٸ حالىقتارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ ۇرانى, ورتاق اتاۋى دا بولعان سيياقتى. ال ەندٸ قارا قازاق شاقىراتىن «الاش» ۇرانى «الاش – الاش بولعاندا, الاشا حان بولعاندا, بۇل قالماققا نە قىلمادىق» دەگەن سٶزدەر كەيٸنگٸ الاشا ەسٸمٸمەن بايلانىستى دەۋ قيسىنعا كەلەدٸ. بۇل ورايدا ساققۇلاق بي شەجٸرەسٸن, ە.ديۆاەۆتىڭ, گ.پوتانيننٸڭ, ش.ۋەليحانوۆتىڭ, ا.يانۋشكەۆيچتٸڭ, ش.قۇدايبەرديەۆتٸڭ, م.تىنىشباەۆتىڭ ەل اراسىنان جيناعان اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸن, كٷندەلٸك جازبالارى مەن عىلىمي ماقالالارىن اتاعان جٶن. ولاردىڭ بٸرٸندە – الاپەس بولىپ تۋعان بالا, ەكٸنشٸسٸندە – الاشاعا وتىرعىزىپ كٶتەرگەن حان, ٷشٸنشٸسٸندە – ۇلىتاۋدان اسىرىپ تاستاعان بالانىڭ ەسكەرباسى بولعانى, تٶرتٸنشٸسٸندە – قالماقتى قورقىتۋ ٷشٸن «الاش» سٶزٸن ۇران ەتكەنٸ ايتىلادى. سونىڭ قاي قايسىسى دا الاشتىڭ حان بولعاندىعىن, قارا حالىقتى سوڭىنان ەرتٸپ, ايبارىنىڭ اسقاندىعىن دەرٸپتەيدٸ. ەسكٸ شەجٸرە دەرەكتەرٸندە الاش اتاۋى قازاق حالقىنىڭ سينونيمٸ رەتٸندە كەلتٸرٸلەدٸ. مىسالى, قادىرعالي جالايىر ٶز ەڭبەگٸندە قازاقتىڭ ورنىنا الاشا اتاۋىن قولدانادى. شەجٸرەلەردٸڭ بٸرٸندە الاشقا ٶزبەك, تٷرٸكمەن, قاراقالپاق, قىرعىز, قازاق, نوعايدى جاتقىزادى. «قامبار باتىر» جىرىندا («تاماشاعا جيىلسىن, التى الاشتىڭ بالاسى»), بۇحار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا ايتقانىندا («ون سان الاش بالاسىن جۇمساپ بٸر تۇرسىڭ قولىڭمەن»), ماحامبەتتٸڭ («التى سان الاش ات بٶلٸپ, تٸزگٸنٸن بەرسە قولىما») ٶلەڭدەرٸندە الاش سٶزٸ قازاق اتاۋىنىڭ بالاماسى رەتٸندە بەرٸلگەن. «اتامىز الاش, كەرەگەمٸز –اعاش» دەگەن قازاق حالقى ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەسٸندە ەجەلگٸ الاشا ۇعىمىنا قايتا ورالىپ, ونى بوستاندىق پەن بٸرلٸكتٸڭ ۇرانى ەتٸپ الدى. سونىڭ دەلەلٸ رەتٸندە «الاش قوزعالىسى», «الاشوردا», «الاش» دەگەن ۇعىمداردى اتاۋعا بولادى. «الاش ازاماتى» دەۋ قازاق حالقىنىڭ اۋىز بٸرلٸگٸنە, ەلدٸڭ, جەردٸڭ تۇتاستىعىنا مەڭزەيدٸ (قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييا. ت.1, – الماتى. 1998. – 246 بەت).
15. الاشا حان تۋرالى ۋەج قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىندا بىلاي كەلتٸرٸلگەن: «الاشا (الاش) حان – حالىق اڭىزى بويىنشا «التى الاشتى» قۇراعان تايپالاردىڭ تٷپ اتاسى. قازاق شەجٸرەسٸندە الاش حاننىڭ شىققان تەگٸ قاراپايىم كٸسٸ بولعان دەلٸنەدٸ. ونىڭ ەسٸمٸ قازاقتىڭ شىعۋ تەگٸن باياندايتىن ەڭ كٶنە اڭىزداردا كەزدەسەدٸ. سوندىقتان كەيبٸر ەجەلگٸ دەرەكتەردە «الاش» ەتنونيمٸنٸڭ شىعۋى وسى الاشا حان اتىمەن بايلانىستىرىلادى. ونىڭ ەسٸمٸ 1ح عاسىردىڭ تۋىندىسى «قورقىت» داستانىندا ايتىلادى. ورتا عاسىرلار مۇرالارىنداعى الاشا حان – ح1ٷ عاسىردىڭ 11 جارتىسى مەن حٷ عاسىردىڭ 1 جارتىسىندا ٶمٸر سٷرگەن ەرٸ باتىر, ەرٸ بي, ەرٸ ۇلىس بيلەۋشٸسٸ. الاشا حان ەل جادىندا جاۋىنگەر تايپالار – كٶشپەلٸ تٷركٸلەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ, تۇڭعىش الاش (قازاق) مەملەكەتٸن قۇرعان ۇلى قايراتكەر رەتٸندە قاستەرلەنەدٸ. ەبٸلعازى شەجٸرەسٸندە الاشا حاننىڭ ەكەسٸ كٶك حان بولعاندىعى, ۇرپاقتارىنىڭ بٸرٸنٸڭ ەسٸمٸ قارا حان, ال نەمەرەسٸ – وعىزداردىڭ تٷپ اتاسى – وعىز حان اتالعاندىعى جازىلادى. راشيد-اد-دين مەن ەبٸلعازى الاشا حاننىڭ ٶمٸر سٷرگەن جەرٸ – دەشتٸ قىپشاقتىڭ ورتالىق بٶلٸگٸ دەپ كٶرسەتەدٸ. بۇل تاريحي دەرەكتەر ەل اۋزىنداعى الاشا حان ورداسى ۇلىتاۋ تٶڭٸرەگٸندە بولعان دەگەن تۇجىرىممەن ۇشتاسادى. ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ «الاشا حان ورداسى» اتالاتىن ٷلكەن ساراي-قامالدىڭ قالدىعى (جاڭعابىل ٶزەنٸنٸڭ بويىندا) جەنە قاراكەڭگٸر ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنداعى «الاشا حان كٷمبەزٸ» اتالاتىن ح-ح1 عاسىرلاردا سالىنعان عيمارات ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان» (قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييا. ت.1, – الماتى. 1998. – 248 بەت).
16. الاشا حان تۋرالى اڭىزدى جيناپ, كەيٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ قازاق حالقىنىڭ بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ وتىنشى ەلجانۇلى (1873-1918) بولعان. ول كٸسٸنٸڭ جازىپ العان نۇسقاسى «قازاق تاريحى» جۇرنالىندا (2005, №2) جارييالاندى. باس جاعىنداعى ەكٸ نۇسقا الدىندا كەلتٸرٸلگەن نۇسقالارعا ۇقساس. ٷشٸنشٸسٸ «الاشا حان بۇحار حانىنىڭ بالاسى ەدٸ. بۇحار حانى سولتٷستٸك جاقتاعى حالىققا اتتانىپ, كٶپ حانداردى ورنىنان تايدىرىپ, نەشە ەلدٸ ٶزٸنە قاراتىپ, ولارعا حان قىلىپ ٶزٸنٸڭ جاقىن اعاسىن, ٸنٸسٸن, بالاسىن قويعان ەدٸ. سوندا قازاق حالقىنا ٶزٸنٸڭ بالاسى الاشا حاندى قويعان ەكەن. قازاقتان ىقتييارسىز, زورلىقپەن حان بولعان سەبەپتٸ الاشا حان قورقىپ, ٶزٸنە بۇحارادان ھەم ٶزگە جەردەن جالداپ كٶپ نٶكەرلەر ۇستاپتى. سول كٶپ ەسكەرٸ بولعانى سەبەپتٸ قازاقتا حان بولىپ, حالىقتى جٶنگە سالىپ ۇستاپ تۇرىپتى دەيدٸ. قازاق حالقى دا الاشا حاندى ٶزٸ ەر, ەدٸل, اقىلدى بولعان سوڭ جاقسى كٶرٸپتٸ. جەنە ول حان بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا قازاقتار اينالاسىنداعى جاۋلاسقان حالقىن جەڭٸپ تۇرىپتى. ھەم قايسىبٸرەۋلەرٸن ٶزٸنە قاراتىپتى» (ەلجانوۆ و. الاشا حان ھەم ونىڭ بالاسى جوشى حان تۋراسىنان قازاق اراسىندا بار سٶز. قازاق تاريحى. 2005. №2. 28 بەت).
17. ن.ا.اريستوۆ «سىردارينسكوي وبلاستي. – تاشكەنت, 1889. س.2) قارا-قىرعىزداردىڭ ەكەسٸ – الاشانىڭ ٷش ۇلى بولىپتى: بايشورا, جانشورا (ورتا جٷزدٸڭ اتاسى) جەنە قاراشورا (كٸشٸ جٷزدٸڭ اتاسى)», - دەيدٸ (اريستوۆ ن.ا. زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي ي سۆەدەنييا وب يح چيسلەننوستي. سپب., 1897. – 395 بەت).
18. «بەلگٸلٸ ورىس تاريحشىسى گ.ن.ۆەرنادسكيي 1913 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىعان لەكتسيياسىندا موڭعول يمپەريياسىنىڭ 1331 جىلعى كارتاسىندا ورىس جەرٸ دە «الاش» قۇرامىنا كٸرەتٸندٸگٸن, ونىڭ يمپەرييانىڭ قيىر سولتٷستٸك باتىستاعى اجىراماس بٶلٸگٸ ەكەندٸگٸن اتاپ ايتادى. بۇل دەرەك بٸزگە «الاش ەتنونيمٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸنە بٷگٸنگٸدەن مٷلدەم باسقا تانىم تۇعىرىنان, ماعىنا مۇناراسىنان قاراۋدى تالاپ ەتەدٸ» (ت.جۇرتباي. تٷركٸستان گازەتٸ. №23 (653) 18.01.2007).
19. ورىس تاريحشىسى پ.ي.رىچكوۆ: «نۇح پايعامباردىڭ يافەت دەگەن بالاسىنان تٷرٸك تۋادى. ونىڭ بەسٸنشٸ ۇرپاعى الامزيا (الاشا) حان بولعان. ودان موڭعول-تاتار تارايدى. ەكەۋٸ بٸر حالىق بولعان. ٶزارا ۇرىس-كەرٸستٸڭ نەتيجەسٸندە ٶگٸز حاننىڭ كەزٸندە بٶلٸنٸپ كەتكەن. شىڭعىس حان عانا ولاردى قايتا بٸرٸكتٸرگەن», - دەيدٸ. رىچكوۆتىڭ ايتۋىنشا الشىن دەگەن اتاۋ الاشا دەگەن اتاۋدان شىققان.
تٷسٸنٸكتەمە: بٸز ٷشٸن رىچكوۆ نۇسقاسىنىڭ قۇندىلىعى, ول ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعاننىڭ تەگٸن الاش (الشىن) دەپ وتىر. ول اقيقاتىندا دا سولاي بولاتىن.
20. «ارى دا ۇلى بابالار, بەرٸ دە ۇلى شىڭعىس قاعان قۇرعان الىپ مەملەكەتتٸ (تٷركٸستان) قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە بارىنشا جان سالعان الاشوردا ارىستارىن تٷگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتتى. بۇرىنعىشا بٷكٸل تٷرٸكتٸڭ باسىن قوسىپ ٷلكەن تٷركٸستان مەملەكەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە بارىنشا جانتالاسقان مۇستافا شوقاي بىلاي دەپ جازىپتى: «بٷگٸن قازاقستان, قىرعىزستان, ٶزبەكستان, قاراقالپاقستان, تٷرٸكمەنستان ھەم تەجٸكستان دەپ جات ٷكٸمەت كٷشٸن التى جٷمھٷريەتكە بٶلٸپ تۇرعان تٷركٸستان – بٶلٸنبەس, ايرىلماس بٸر ٶلكە. حالقىنىڭ قانى بٸر, تٸلٸ بٸر, دٸنٸ بٸر». «...تٷرٸك حالقى – باتىر حالىق. تٷرٸك حالقى – ارىستان ەر حالىق. كٸمنەن تاياق جەگەندەي بٸزدٸڭ تٷرٸكتٸڭ بالاسى, الدىرىپ جٷرگەن دۇشمانعا اۋىزىنىڭ الاسى».
تۋرا وسىنداي ٶسيەتتٸ بٸزگە قوجابەرگەن جىراۋدا قالدىرعان:
«الاشقا جاتقان التى ەلدٸڭ,
تٷپكٸ اتاسى تۇراننان,
جاڭىلماڭدار قازاعىم,
الاش بابا ۇراننان».
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەمنٸڭ 49 مەملەكەتٸ ٶزدەرٸن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ساناتىنا قوسادى. بٸراق ولاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ بٷكٸل تٷرٸكتٸڭ باستارىن قوسۋ ساياساتىمەن اينالىسقان ەمەس. وسىنىڭ ٶزٸ-اق بٸزدٸ, سوناۋ باعزى زامانداردان بەرٸ كەلە جاتقان ۇلى قازاق قاعان, الاش قاعان, اتا ۇلى (اد ۇلى, ەدٸل, اتتيلا), تونىكٶك بٸلگە قاعان, قاراحان قاعان, وعىز (ٶگٸز) قاعان, شىڭعىس قاعان سيياقتى ەلەمدٸ بيلەگەن ۇلى تٷرٸك اسىلدارىنىڭ, تٷپ قازىعى, اتا جۇرتى ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتسە كەرەك» (م.قوجىربايۇلى «شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ اداي» الماتى-2010).
21. قازاق تاريحشىسى ز.قيناياتۇلى, ««الاش» دەگەنٸمٸز قازاقتىڭ بٸر اتاۋى دەگەن تۇجىرىمدى قادىرعالي جالايىر, ش.ۋەليحانوۆ, م.ج.كٶپەەۆ, ە.بٶكەيحانوۆ ايتىپ كەتتٸ» («ٷش قييان» № 25 (483) 12.08.2010).
22. «قازاقتارعا وسىناۋ ۇلان-عايىر جەردٸ قورعاپ تۇرۋ وڭايعا سوقپادى. سوندىقتان بٸر الاشتىڭ بالاسىمىز دەگەن وي-تۇجىرىم تاماشا يدەيا بولدى. سەبەبٸ, وسى يدەيا قازاقتاردىڭ باسىن قوستى» (پروفەسسور مارتا ولكوتت, اعىلشىن عالىمى).
كەلٸڭٸز وسى دەرەكتەردٸ قازاقتىڭ ەجەلگٸ سٶز, شەجٸرە جاساۋ جٷيەسٸنە سالىپ, سارالاپ كٶرەلٸك:
- ۇلى جاراتۋشى ادام اتا مەن اۋا انانى جاراتىپ, ولارعا سانا مەن سٶيلەيتٸن تٸل بەرگەلٸ جەتپٸس مىڭ جىل بولدى, ادام اتا قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەن, قازاق جەر بەتٸندەگٸ ەڭ العاشقى مەملەكەت, قالعان ەلدەر مەن ۇلىستار قازاقتان تاراعان, دەپ جىرلايدى ماڭعىستاۋلىق ادايلاردىڭ اقيىق-اقىن جىراۋلارى. بۇنداي شەجٸرەلٸك دەرەكتەردٸ قازاق دالاسىنىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸنەن كەزدەستٸرە المايسىڭ. سەبەبٸ, اتا شەجٸرەسٸ دە, ونىڭ انا تٸلٸ دە تەك قانا «كەنجە» بالا دا, ياعني قاراشاڭىراقتا ساقتالا الادى.
- شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا ون ەكٸ اتا بايۇلى قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى, ال باي ۇلدارىنىڭ كەنجەسٸ اداي. دەمەك, اداي قازاقتىڭ كەنجەسٸ. ادايدىڭ قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ ەڭ سوڭىندا تۇرعانىنىڭ سىرى وسى.
- ٶتە ەسكٸ زامانداردا قازٸرگٸ قازاق ەلٸ الاش اتانىپ, ونىڭ الاشا اتتى حانى بولعان. ول اتامىزدىڭ ەسٸمٸ الشىن شەجٸرەسٸندە ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ ەڭ ٷلكەنٸ الاشا اتتى رۋ اتىمەن ساقتالعان. سوعان سەيكەس «الاش» اتى ەرتە دە جالپى قازاق قاۋىمىنىڭ ۇرانى بولعان. قازاقتىڭ بايىرعى شەجٸرەلەرٸنٸڭ بارلىعىندا دا «الاش» سٶزٸ «قازاق» اتاۋىنىڭ سينونيمٸ رەتٸندە قولدانىلعان. ەل اۋزىنا تارالعان:
الاش – الاش بولعاندا,
الا تاي ات بولعاندا.
تاڭباسىز تاي,
ەنسٸز قوي بولعاندا,
الاش حان بولعاندا...»
دەيتٸن سٶزدەر الاش جايىنداعى اڭىزدىڭ مەنشٸكتٸ مٷلكٸ قالىپتاسپاعان (تايعا تاڭبا باسپايتىن, قويعا ەن سالمايتىن) زاماننان كەلە جاتقانىن اڭعارتادى. (قازاقتىڭ كٶنە تاريحى. 27 بەت).
بۇل جاعدايدى «ادايدىڭ ايتقىشى», «جىردارييا اقىنى» قاشاعان بىلايشا جىرلاپتى:
«اتا جٸگٸن ايتقاندا,
ەشكٸم جوق بٸزبەن تالاسقان.
تٷرٸكمەن مەنەن ٶزبەك, سارت,
قاراقالپاق, قازاق پەن قىرعىز
بەرٸ دە ٶنگەن الاشتان» (قاشاعان كٷرجٸمانۇلى. قوساي اتا ۇرپاعى).
...«اتامىز قازاق بولعاننان.
ٷش انادان دٷرەگەن,
الاشتىڭ التى بالاسى.
ٷش جٷز بولىپ اتالعان,
اتاسىنان باتا العان.
سول كٷندە قازاق مەكەنٸ,
الاشتىڭ الاتاۋى ەكەن» (يسلام جەمەنەي «يران قازاقتارى» الماتى. 2007. 88 بەت).
«الاش-الاش بولعالى,
التى الاش اتاق العالى,
اقبوز وردا ٷي تٸگٸپ,
سارىارقاعا قونعالى» (ىبىراي اقۇن قۇلبايۇلى «التىندى وردا قونعان جەر» اقتٶبە-1994. 14 بەت).
«الان – وڭتٷستٸك ٷستٸرتتەگٸ حيۋا جولىنىڭ بويىنداعى مول سۋلى قۇدىق. اتاۋ تٶركٸنٸ – ماڭعىستاۋ, ٷستٸرتتٸ ەجەلگٸ الان (قازٸرگٸ وسەتيندەردٸڭ نەگٸزٸ) تايپاسى مەكەندەگەن كەزدەن قالدى دەلٸنەدٸ. (ماڭعىستاۋدا سٷمبە تەمٸر الان اتاۋىنىڭ ەتيمولوگيياسى سيياقتى). الان قۇدىعى 1931 جىلعا دەيٸن كەڭٸنەن قولدانىستا, ال الان كەرۋەن, كٶش ايالدايتىن ٷلكەن بەكەت بولىپ كەلدٸ» (گۋگو شتۋمم «حيۋاعا جورىق» الماتى-2010. 132 بەت).
وسەتيندەر - ادايدىڭ ەكٸنشٸ نەمەرەسٸ قوسايدىڭ ۇرپاقتارى. ولاردىڭ تەگٸ اداي – كەلٸمبەردٸ – قوساي بولىپ تاراتىلادى. قوساي مەن وسەتيننٸڭ سٶز تٷبٸرلەرٸنٸڭ «وس» بولىپ كەلەتٸنٸ تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ «وس» دەگەن سٶز تٷبٸرٸ بار ەلدەر مەن ۇلىستاردىڭ, بارلىق ۇعىمدار مەن توپونوميكالىق اتاۋلاردىڭ «اۆتورى» ماڭعىستاۋلىق قوساي – ادايلار بولىپ تابىلادى. بۇل داۋعا جاتپايتىن تۇجىرىم. بٷگٸنگٸ تٷرٸك (تٷركييا) مەملەكەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان وسماندار (وس مان ۇلدارى) وسى بٷگٸنگٸ قوساي ادايلاردىڭ اتا-بابالارى بولاتىن.
الاش پەن الان سينونيم. – ال (ەل) جەنە ان (اش) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. ال (ەل) – العاشقى اتا دەگەن ۇعىم بەرسە, اش پەن اننىڭ ەكەۋٸ دە انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ, ياعني بۇل اتا-انا دەگەن ۇعىم بەرەدٸ.
ال – اللا; العى (العى سٶز), بۇيرىق (قولىڭا, الدىڭا ال); الاق (قۇراننىڭ «وقى» دەگەن العاشقى سٷرەسٸ), الاقان, الاقاي, الاڭ, الاۋ (وت – وت-جالىن); العىس, العا (ا. الدىڭعى اعا, ە. العا ۇمتىلۋ); الىپ (ٶتە ٷلكەن); الپٸ (الىپ تاۋ); الپامىس (الىپ ماناس); المان (الاش پەن مان); الاش (العاشقى اتالىق جەنە انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەتٸن ۇعىم, ەكٸنشٸ بۋىنداعى اش (شاش) اشۋري (اشيدە, اشٶيدە) تايپالارى اتاۋىن بەرەدٸ); الشىن (العاشقى شىڭ). تاۋ مەن شىڭ سينونيم, ەكەۋٸ دە اۋا انامىزدىڭ لاقاپ ەسٸمٸ. تاۋدىڭ سٶز تٷبٸرٸنٸڭ اۋا انامىزدىڭ ەسٸمٸمەن سەيكەس بولاتىنى وسى. الما (تيمە (ەتٸستٸك), جەمٸس (زات ەسٸم), الا (ەرتٷرلٸ), الماسۋ (اۋىسۋ), الجۋ (قارتايۋ), القا (مەجٸلٸس, قۇلىپ), الىس (ٶتە ەرٸ دە), الماس-قىلىش (ٶتە ٶتكٸر قىلىش), البان (ەل), التى, الپىس, التى جٷز, ت.ت.; التى الاش, التىن ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.
الشىن, الشىن بولعالى
ەلٸم ەدٸ اعاسى,
شولپان ەدٸ اناسى دەپ جىرلايدى اتا شەجٸرەمٸز. شولپان جۇلدىزىنىڭ ەكٸنشٸ اتاۋى تاڭ جۇلدىزى. شولپان انامىزدا, تاڭ مەزگٸلٸندە عانا كٶرٸنەتٸن شولپان جۇلدىزى دا باستاۋ تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاقتىڭ قىز-كەلٸندەرٸ تاعاتىن ەشەكەيلەرٸنٸڭ «شولپى» دەپ اتالاتىنىنىڭ سىرى وسى. دەمەك, ەڭ العاش «شولپى» تاققاندار سولار, ياعني «اۆتورلىق» قۇقىق شولپان انامىزدٸكٸ.
ان (اڭ) – تٸرٸ جان (پەندە); «كٸسٸ كيٸك» (ادام ساناسىنىڭ تولىقتاي ٶسٸپ, جەتٸلمەگەن كەزەڭٸ); دالانىڭ اڭى, اڭشى; اندا (دوس); انت, انتتاسۋ (ۋەدەگە بەرٸكتٸگٸڭدٸ ايعاقتاۋ); اڭىز (بۇرىن بولىپ ٶتكەن دٷنيەلەر) ت.ت. ان – ماننىڭ جەنە انا ەسٸمٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ.
ال - العاشقى اتالارىمىزدىڭ جيىنتىق اتاۋى. سوعان سەيكەس «العي» ادايلاردىڭ ەجەلگٸ ۇرانى. العي – قوڭىرات رۋىنىڭ بٸر اتالىعى. قوڭىرات اتاۋى, ٶز كەزەگٸندە مۇڭال (موڭعول) ادايلاردان تارايدى. قوڭىرات پەن موڭعولدىڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى جەنە مۇڭال (موڭعولدان) شىققان شىڭعىس قاعاننىڭ اتا-بابالارى, ٶزٸ جەنە ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تەك قانا قوڭىرات رۋىمەن قۇدا بولىساتىندارىنىڭ سىرى وسى. قوڭىر – قازاقتا پٸسٸپ-جەتٸلگەن كەمەلدٸكتٸ بٸلدٸرەدٸ. ال, اد (ات) مەنٸڭشە بۇل ۇعىم كوممەنتارييدٸ قاجەت ەتپەسە كەرەك. قازاقتا وسى قوڭىرلارعا (قوڭىراتتارعا) ارناپ تارتىلاتىن «توعىز قوڭىر» اتتى توعىز كٷي بار. ەجەلدە ناۋرىز مەرەكەسٸ كەزٸندە وسى توعىز كٷي مٸندەتتٸ تٷردە ورىندالاتىن بولعان. بۇل كٷيلەر ماڭعىستاۋ ادايلارىنىڭ اراسىندا كٷنٸ بٷگٸندە دە ورىندالادى.
ال مەن ادام سينونيم. سەبەبٸ, الدىڭ ساندىق اتاۋى 1-14 بولسا, ادامنىڭ ساندىق اتاۋى 1-6-1-15 قۇرايدى. قايسىسى بۇرىن دەيتٸن بولساق ال, العا (1-14-5-1), العي (1-14-5-10) ادام اتادان بۇرىن تۇر. سوندا بٸزدٸڭ «العا قازاقستان» دەگەن سٶزٸمٸزدٸڭ تولىق ماعىناسى العاشقى اعا قازاق دەگەن سٶز.
ال ەلٸمگە كەلسەك, ەل (ال), ەلي (ال-ي), ەل-ٸ-م دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. ەل (ەلدٸ, ەلسٸز), ياعني اعالىق قاۋحارى بار ادام, نەمەسە جوق ادام. ەلٸ (الي) – ەلدٸڭ بالاسى, ۇرپاعى. قازاق سٶزٸندە ي, ي, ى, ٸ دىبىستارى بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل دىبىستار ەجەلدە قازٸرگٸ «وۆ» پەن «يچ» ورنىنا قولدانىلعان. كٶپتەگەن ازاماتتار قازٸردە قولدانادى.
ەلٸم (مەنٸڭ ەكەم, نەمەسە اعام). «م» دىبىسى تەۋەلدٸلٸك جالعاۋ. قازاقتىڭ سان ميلليونداعان سٶزٸنە وسى دىبىستى قوسساڭ بەرٸ مەنٸكٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. باستاۋىن قازاقتىڭ اتا دەگەن ۇلى سٶزٸنە جالعانعان «م» (ادام, اتام) دىبىسىنان الادى.
سوندا ەلٸمنٸڭ تٸكەلەي ماعىناسى مەنٸڭ اتامنىڭ ٷلكەن بالاسى, ياعني مەنٸڭ ٷلكەن اعام. ادايلاردىڭ ەلٸمدەردٸ اعا بالاسى دەپ تٶرٸنەن ورىن بەرەتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى.
الان مەن الاشتىڭ (الشىننىڭ) دا نەگٸزگٸ ماعىناسى اتا مەن انا. ال - اتا, ان مەن اش – انا.
انا تٸلٸمٸزدە وسى اش تٷبٸرٸنەن - اشا, اشاتاياق دەگەن سٶزدەر جاسالادى. ماعىناسى باسى ەكٸ بٶلٸنگەن اعاش سىرىق (باقان), نەمەسە باسى ٷشكە (تٶرتكە) بٶلٸنگەن شٶپ جينايتىن قۇرال. دەمەك, اشا بٶلٸنگەن ەلدەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن انامىزدىڭ اتى. نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ ٷكاشا دەپ اتالاتىنىنىڭ سىرى وسى. قازاقتىڭ اشا, ايىر (ايراقتى), جابا (جابال) دەگەن ۇعىمدارى سينونيم سٶزدەر بولىپ تابىلادى.
اشتىڭ تاعى بٸر ماعىناسى اس. قازاق تا «ش» مەن «س» دىبىستارى اۋىسپالى ماعىنا دا قولدانىلا بەرەدٸ. مىسالى, وس پەن وش - قوساي اتامىزدىڭ تٷپ اتاۋى. اس, وس (وش) – سينونيم cٶزدەر.
«مان تٷبٸرٸ ەرٸگە سٸلتەيتٸن ۇعىم. بۇل ب.ج.ب. ٷش مىڭ جىلدىقتا قازاق توپىراعىندا جاساعان ارييلەردەن قالعان جۇقانا. ارييلەردٸڭ مان اتتى رۋلىق تارماعى بولعان. كەيٸن ولار يرانعا اۋىسىپ ماننەي قاۋىمداستىعىن قۇرعان. وسى قاۋىمنىڭ كەيٸنگٸ سٸلەمدەرٸ يران مەن تٷركييادا وتىرعان گەرمان تايپالارى. سوندا ماڭعىستاۋ – مان جۇرتىنىڭ قىستاعى دەگەن ۇعىم بوپ شىعادى. سونداي-اق سام اتاۋى دا كٶنە ۇعىم. بۇل ٷندٸ ارييلەرٸنٸڭ كٷن قۇدايىنىڭ اتى. ال ب.ج.ب. 1ح عاسىردان باستاپ ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸ سارمات مەدەنيەتٸنٸڭ تۋ تٸككەن ايماعى بولدى. قارۋ-جاراقتى, ٶتە بويشاڭ بالبالدار سول سارماتتاردان قالعان مۇرا. سارماتتار تازا پارسىلار ەدٸ دەگەن دەلەلدەنبەگەن بٸرجاقتى ۇعىم. بۇل قاۋىم عۇن, تٷركٸ ەلەمٸمەن ميداي ارالاسىپ, سولاردىڭ اتىن شىعارۋعا ات سالىسقان. اس, اش, از, ازىق, ازاق اتتارى وسى جۇرتتىڭ رۋلارىمەن بايلانىستى اتاۋلار. وسىلاردىڭ بٸر تارماعى اشٶيدەلەر تٷركٸ قاعاندىعىنىڭ انالىق تاقتاسىن قۇراعان» (ە.سپان, م.ابىلحان «ەرمەمبەت بي» استانا-2003. 6 بەت).
الان – ال جەنە ان دەگەن ەكٸ بۋىننان, جەنە سونىمەن قاتار ال, الا, ان, لان دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. بۇل ۇعىمنىڭ قۇرامىنىڭ بٸرنەشە ماعىناسى بار:
ا. «ال» – العى اتا;
ە. «ان» انا;
ب. الا-قۇلا (ارالاس) دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. قەزٸرگٸ قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى «قالا» مەن «دالا» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸ وسى. قالا حالقىنىڭ الا-قۇلا بولىپ, ەر تٷرلٸ ەلدٸڭ ارالاسىپ جاتاتىنىنان شىققان قورىتىندى. ال, دالادا دا بەرٸ قوتىسىپ جاتقان جوق پا?
گ. سونىڭ سالدارىنان «لاڭ» سالۋ دەگەن ۇعىم دٷنيەگە كەلدٸ;
ع. «ن» دىبىسى بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.
بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸ تٸلدەرٸنٸڭ تٷپ قازىعى بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ. بارلىق تٷرٸك حالىقتارىنىڭ اتا جۇرتى, قارا شاڭىراعىنىڭ يەسٸ قازاق ەلٸ. العاشقى دا باستاۋىن قازىعۇرت پەن ماڭعىستاۋدان الىپ, سان مىڭداعان جىلدار بويى بٷكٸل تٷركٸلەردٸڭ «اق ورداسى» قازاق دالاسىندا, ياعني ارقاداعى ۇلىتاۋدا تٸگٸلٸپ, بارلىق ەلدەر مەن ۇلىستار وسى ورتالىقتان باسقارىلعان. ۇلىتاۋدىڭ, جەر بەتٸندەگٸ بارلىق تاۋلاردان بيٸك, ەڭ ۇلى تاۋ دەپ اتالاتىنىنىڭ سىر وسى. اق وردالار مەن التىن وردالار قازاقتىڭ تەڭٸر تاۋىندا (كەيٸن ول تاۋ ەزٸرەتتٸڭ الا تاۋى اتالعان), التايدا, بٷگٸنگٸ قاپ تاۋى (كاۆكاز) اتالىپ جٷرگەن قازاقتىڭ ۇلى تاۋىندا, سول سيياقتى سارى تاۋدا دا (ساراتوۆ, رەسەي) تٸگٸلگەن.
ال, العا, العي, الان, التاي, الاتاۋ, الاش, التى الاش, الشىن بەرٸ سينونيم. قازاقتىڭ ەسكٸ جىر-داستاندارىندا بۇل ٶڭٸرلەر العيدىڭ الا شٶلٸ, العيدىڭ الا تاۋى, العي دالاسى دەپ جىرلانادى. دەمەك بۇل ٶڭٸر الاشتىڭ اتاسى, ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ ٷلكەنٸ الاشا حان اتامىزدىڭ ەلٸ, ياعني بۇل ٶڭٸرلەر الاشتىڭ اتامەكەنٸ. بۇنى الاتاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭىنىڭ «حان تەڭٸرٸ» دەپ اتالۋىنان دا كٶرۋگە بولادى. بۇنداي دەستٷر قازاقتا ەجەلدەن بار. مىسالى, ماڭعىستاۋداعى قاراتاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭدارىنىڭ بٸرٸ وتمان (وت ادام), ماعىناسى الاۋ اتانىڭ بالاما اتى (الاۋ مەن وت سينونيم); شىڭعىس تاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭدارىنىڭ بٸرٸ مۇڭال شىڭى, حان بيٸگٸ; قاپ تاۋىنىڭ بيٸك شىڭدارىنىڭ بٸرٸنٸڭ اداي شىڭى; وڭتٷستٸكتەگٸ قاراتاۋدىڭ شىڭدارىنىڭ بٸرٸ قازىعۇرت (قازىق جۇرت) دەپ اتالادى.
التاي, كەندٸ التاي, ٶر التاي, اسقار التاي, موڭعول التاي جايىندا تولعانساڭ, “التاي, التاي بولعالى نە كٶرمەگەن, كٸمدەر كەلٸپ بۇل جەرگە كٸم كەتپەگەن” دەپ تولعاناتىن “اعاجاي التاي” ەنٸ ەسكە تٷسەدٸ. كٶشپەندٸ تٷرٸكتەردٸڭ اتامەكەنٸ, يٸسٸ تٷركٸگە ورتاق التاي ٶلكەسٸ كٸمدەردٸڭ كٶز قۇرتىنا اينالمادى. كٸمدەر سۇعىن قادامادى. ٸرگەسٸندە وتىرعان ورىس پەن قىتايدىڭ قۇدايى بەردٸ. التايدى شامالارىنشا بٶلشەكتەدٸ. تٷركٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ 4-كە بٶلٸندٸ. ٶر التاي – وسپان بابامىزدىڭ 15 جىل اتتان تٷسپەي, جان الىپ, جان بەرٸسٸپ, قورعاماق بولعان التايى قىزىل كٶز قىتايعا, التاي تٷركٸلەرٸنٸڭ مەكەنٸ – ورىسقا, موڭعول التاي – گەوساياسي ويىنداردىڭ ارقاسىندا تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن موڭعوليياعا, كەندٸ التاي – التاي ٶلكەسٸنٸڭ بٸر تۇتامى عانا قازاققا بۇيىردى. بٸزگە قاراستى قولىمىزداعى التىنىمىز كەندٸ التايدىڭ استاناسى – ٶسكەمەن. بٷگٸندە ورىسى باسىم, سولجەنيتسىن مەن گورباچەۆتٸڭ, جيرينوۆسكييدٸڭ ورىستىڭ مەكەنٸ دەپ بايبالام سالاتىن ٶسكەمەنٸ – رەسمي قازاقتىڭ اتا مەكەنٸ.
بۇل اتاۋ مەنٸڭ ٶزٸمە دە تٸكەلەي قاتىستى. ٶسكەمەننٸڭ تەگٸ جەمەنەيدەن تارايدى. مەن جەمەنەيدٸڭ اعاسى ايتۋمىستان تارايمىن. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, «تۋعان ايعا «اي» دەپ ات بەرگەن» مەنٸڭ اتام بولسا, ٸنٸسٸ جەمەنەيدە سول ٶڭٸرگە ٶسكەمەن دەپ ٶز ەسٸمٸن قالدىرىپتى. ٶسكەمەن سٶزٸنٸڭ قۇرامىنداعى ەم (سٶز تٷبٸرٸ), مەن, ەمەن, كەمە دەگەن سٶزدەردٸڭ بولۋى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. بۇل اتاۋدىڭ تاعى بٸر قۇپيياسى بار. بۇل «مەنٸڭ ٶسكەن جەرٸم» دەگەن سٶز. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ تۇرعانداي «ٶسكەن» سٶزٸ سىرتىندا, ال «مەن» دەگەن سٶز ورتاسى مەن سوڭىندا تۇر. تاعى بٸر ماعىناسى «مەن بۇل جەردە العاش رەت ەمەننەن (قاتتى اعاشتان) كەمە جاسادىم» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل داۋعا جاتپايدى. سٶز جاساساڭ وسىلاي جاسا. تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. بۇل تاريحتى جويۋ, اللادان عانا بولماسا, ادام بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ ەجەلگٸ اتاۋلاردىڭ بەرٸ وسىلاي, مەنٸڭ اتامنىڭ (قازاقتىڭ) انا تٸلٸندە قويىلعان. بۇنى كەز-كەلگەن بٸلٸمدٸ, ياعني قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن جان ەرقاشاندا وقي الادى. ولار ٷشٸن ۋاقىتتىڭ شەكاراسى بولمايدى. قازٸر (قاز بٸر, قاز پٸر) دەگەن ۋاقىت ٶلشەمٸنٸڭ قازاقتىڭ لاقاپ اتى بولاتىنى وسىدان. سول ٷشٸندە مەنٸڭ اتالارىمنىڭ تاڭباسى «تٸل» بولىپ, ولاردى بٷكٸل ەلەم تاۋ بي, كٶپ بي, قاس بي (كاسپيي) دەپ, ال مىنا باتىستىقتار (ورىستار) دەلدەپ تۇرىپ ەڭ العاشقى تٸلٸ شىققاندار (يازىچنيكي) دەپ اتاعان.
ون سەگٸز مىڭ عالام دەگەندەگٸ «عالامنىڭ» سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ), ياعني سولاردىڭ بەرٸنٸڭ اتاسى «ال», بۇزاۋ-جەمەنەيلەر سولاردىڭ جەتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى. جەتٸ اتا بٶلٸنبەيدٸ. بٶلٸنۋ سەگٸز-سەميتتەردەن باستالادى.
«قىپشاق, نايمان رۋلارى ٶزبەككە, قازاققا, نوعايعا, قاراقالپاققا تاراسا, ماڭعىت پەن قىتايلار تەك ٶزبەك پەن قاراقالپاققا تارادى, ولاردىڭ قازاقتاعى ٷلەسٸ تىم از. ال, الشىندار ٶزبەككە دە, قاراقالپاققا دا قوسىلعان جوق, تۇتاستاي قازاققا قوسىلدى. ...الشىنداردىڭ از بٶلٸگٸ نوعايلار اراسىندا «الاش» دەگەن اتپەن قالىپ قويدى. ...كٸشٸ جٷز – الشىندار حٷ11 عاسىردىڭ اياعىنا دەيٸن ٶزدەرٸن «الاش» (الاۋ, الاع) تٷرٸندە اتاعان, جيەمبەت جىراۋدىڭ ەسٸم حانعا «الاشىما ۇران دەسەرمٸن, ات قۇيرىعىن كەسەرمٸن» دەگەن سٶزٸن جاي عانا جالپىلىققا قاتىستى قىزىل سٶز دەپ تٷسٸنۋگە بولمايدى, ٶيتكەنٸ «الاش» ناقتى حٷ11 عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى الشىننىڭ ەكٸ بٸرلەستٸگٸنٸڭ – بايۇلى مەن ەلٸمۇلىنىڭ رەالدى اتى ەدٸ. جاسكەلەڭ اقىننىڭ:
الاش, الاش بولعاندا,
ەلٸم ەدٸ اعاسى,
شولپان ەدٸ اناسى, - دەگەنٸندە دە وسى تاريحي دەۋٸردٸڭ اقيقاتىن ساقتاعان رەليكتٸلٸك شەجٸرەلٸك تانىم جاتىر.
...قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» نەمەسە «نوعايلى جىرلارى» دەپ اتالعان عالامات ەپيكالىق كومپلەكستٸڭ حٷ1 عاسىرعا جاتاتىن اڭىزدىق-وزالدىق نەگٸزٸن جاساۋشىلار دا, حٷ1 عاسىردىڭ سوڭىندا قازٸرگٸ تۇرپاتىن جاساعاندار دا وسى الاش ورتاسى ەدٸ. سوندىقتان, جىرلاردىڭ اۆتورى نوعايلى ورتاسى دەگەن جالپىلاما انىقتامامەن قاتار, ناقتى جاساۋشى ورتا – ناقتى «الاش» ورتاسى دەگەن دۇرىس. بۇل بٸرٸنشٸدەن, جىرلاردىڭ اۆتورى قازاق حالقىنىڭ ٶزٸ ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ; الاش توپتارىنىڭ تەك قازاق پەن نوعايدا عانا بار ەكەندٸگٸن ەسكەرٸپ, جىر اۆتورلارىن نوعاي-قازاق ورتاسى دەگەننٸڭ دە ارتىقتىعى جوق.
...الاشتان قازاق تاراعان,
نوعايلىعا قاراعان.
جاۋعا الدىرماي نوعايلار
بٸر-بٸرٸنە جاراعان.
نوعايدان قازاق بٶلٸنٸپ,
ٷش جٷز بولىپ تاراعان.
وسى جولداردا بەينە بٸر تاريحي رەت بار سيياقتى, ٶيتكەنٸ ٶلەڭنٸڭ ەر جولى بەلگٸلٸ بٸر تاريحي كەزەڭدٸ كٶرسەتە الاتىنداي ەسەر قالدىرادى» (س.قوندىباي. «ەسەن قازاق», 259-260 ب).
«قازاقتان قىرعىز, الاۋدى,
ايىرىپ ايتىپ كەلەمٸن
بٶلٸپ تاقتا-تاراۋدى.
الاۋدان الاش, ماڭعىباي,
ەستٸمەگەن جان بار ما
بۇلاردىڭ اتاق-داڭقىن-اي?
ماڭعىبايدان تٶرە-دٸ,
ال, الاشتىڭ التى بالاسى
ٷش انادان تۋىپ دٷرەدٸ,
قاتار ٶستٸ كٶلەمٸ,
ٷش ەنەدەن تۋعانسىن.
ٷش جٷز ٷيگە تولعاسىن
«ٷش جٷز» بولعان دەرەگٸ.
اعارىستىڭ بالاسى
ٷيسٸن, نايمان – ۇلى جٷز,
جانارىستىڭ بالاسى
ارعىن, قىپشاق – ورتا جٷز,
بەكارىستىڭ بالاسى
الشىن, كەنشٸن – كٸشٸ جٷز
...الشىن, كەنشٸن ەكەۋٸ
كٸشٸ جٷز بولىپ بٶلٸنگەن» (ۇزاقباي قازجانۇلى (1897-1976).
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي س.قوندىباي قازاقتى الاشتان تاراتسا, ۇزاقباي جىراۋ الاشتى قازاقتان تاراتىپ وتىر.
كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردەن شىعاتىن قورىتىندى:
- الاش پەن قازاق سينونيم. شىندىعىندا, الاش قازاقتىڭ ۇرپاعى. تاريحي شىندىعى سولاي. سەبەبٸ, الاش دەگەن سٶزٸمٸزدٸڭ تٸكەلەي ماعىناسى اتا مەن انا, ياعني ەر مەن ەيەل دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ال, قازاق سٶزٸنٸڭ قۇرامى تەك قانا اتالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ.
بۇل تۇجىرىمنىڭ تاعى بٸر ايداي ايعاعى الاش 1-14-1-28 ەسەپتٸك سانىن قۇراسا, قازاق 13-1-9-1-13 سانىن قۇرايدى. بٸز بۇل جەردەن قازاق دەگەن ۇعىمنىڭ نۇق پايعامبارعا دەيٸنگٸ دەۋٸردە دٷنيەگە كەلگەنٸن كٶرەمٸز. ال الاش ۇعىمى ەكٸ دەۋٸردٸ دە بٸردەي قامتىپ تۇر.
- ٷيسٸن, نايمان – (اقارىس-ۇلى جٷز), ارعىن, قىپشاق – (جانارىس-ورتا جٷز), الشىن, كەنشٸن – (بەكارىس-كٸشٸ جٷز). اتام قازاقتىڭ التى الاشىنىڭ نەگٸزٸن وسىلار قالادى. بٷگٸنگٸ التى الاشقا جاتقىزىلىپ جٷرگەن تەجٸك, قازاق, قىرعىز, قاراقالپاق, تٷرٸكپەن مەن ٶزبەك, بۇلار ولاردىڭ بٷگٸنگٸ اتاۋلارى.
- اقمولا وبلىسىندا, اتباسار ٷيەزٸندە, باعانالى-بالتالى دەگەن نايمان جايىندا, قاراكەڭگٸر بويىندا سىرلاعان كٸرپٸشتەن سالعان ەسكٸ ەكٸ بەيٸت بار: الاشا حان, جوشى حان اتتى. تاريحي دەرەكتەر وسى ەكٸ بەيٸتتٸڭ دە قاتار بٸر مەزگٸلدە سالىنعانىن كٶرسەتەدٸ. الاشا حان مازارى جوشى حان مازارىنان كەيٸن سالىنعان. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر قازٸرگٸ جۇرتتىڭ الاشا حان مازارى دەپ جٷرگەندەرٸن سول شىڭعىس حان بابامىزدٸكٸ دەيدٸ. ولاردىڭ كەلتٸرەتٸن دەلەلدەرٸ جوشىنىڭ شىڭعىس حان بابامىزدىڭ ٷلكەن ۇلى ەكەندٸگٸ. ەسكٸ شەجٸرەدە الاش پەن الىنشا حاندار قاتار اتالادى. الىنشا حان جالپى حانداردىڭ باباسى, موڭعول مەن تاتاردىڭ اتاسى دەلٸنەدٸ.
الاش, الاش بولعاندا,
الىنشا حان بولعاندا.
قازاق, قالماق نوعايلار,
بەرٸ سوندا بٸر بولعان.
ىنتىماعى جاراسىپ,
جايقۇن كٶلدەي باي بولعان,
ەدٸل, جايىق, ورالعا,
ورتان كٶلدەي جايىلعان.
ٶزبەك حان, جەنٸبەك ٶلگەن سوڭ.
توقتامىس, تەمٸر بولعان سوڭ.
ەل ٸشٸنە جٸك تٷسٸپ,
ٷش بٶلەك بولىپ ايرىلعان,
قازاق, نوعاي قىبلا دا.
مۇسىلمانعا جان تارتىپ,
دٸن ٷشٸن قاتتى قايعىرعان,
قالماق, مانعۇل بٶلٸنٸپ,
كەپٸرلٸگٸ بٸلٸنٸپ.
كٷن شىعىسقا قايرىلعان,
ٸشٸن بۋدى سوندا كەپ,
التايدى مەكەن جاي قىلعان, - دەگەن كٶنە جىردىڭ ماعىناسى الىنشا حان زامانىندا نوعاي, قازاق, قالماق وسى اتاۋلارمەن ايرىلماي, بەرٸ بٸر اتپەن, بٸر تاقتىڭ بيلٸگٸندە, ياعني بەرٸ بٸر قاعاناتتىڭ قۇرامىندا بولىپ, بۇل جاعداي شىڭعىس قاعان جەنە ونىڭ قاعان دەگەن لاۋازىمدى يەمدەنگەن ۇرپاقتارىنىڭ بيلٸگٸندە بولعان. توقتامىس حان مەن اقساق تەمٸر دەۋٸرٸنە دەيٸن بٸر قاعاناتتىڭ قۇرامىندا بولىپ ٶمٸر سٷرٸپ, سولاردان كەيٸن ەلدٸڭ ىدىراۋى باستالادى. وسىعان سەيكەس كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر شىڭعىس حاننىڭ الاش, الىنشا ۇرپاعى ەكەندٸگٸ جەنە سولاردىڭ ٸزٸن جالعاستىرۋشى بولۋىنا بايلانىستى, شىڭعىس حاننىڭ مازارى الاشا حان مازارى دەپ اتالىپ كەتكەن دەلٸنەدٸ. اتالارىمىزدىڭ شىڭعىس حاندى الاشا حانمەن شاتاستىرۋى ەش مٷمكٸن ەمەس. بۇعان جالعىز بٸر اۋىز سٶزبەن تويتارىس بەرۋگە بولادى. اتالارىمىز ەكەسٸنەن (شىڭعىس قاعاننان) بۇرىن ٶلگەن جوشى حان مازارىن قالايشا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ۇمىتپاي ساقتاپ وتىر دەپ.
التى الاشتىڭ «ازان شاقىرىلىپ» قويىلعان تٷپ ەسٸمٸ جەتپٸس مىڭ جىلدى قامتيتىن اداي اتا شەجٸرەسٸندە بالىقشى (شىبىنتاي) ەسٸمٸمەن ساقتالعان.
بالىقشى (شىبىنتاي) اداي اتامىزدىڭ بەسٸنشٸ نەمەرەسٸ, كەيبٸر دەرەكتەر بۇل ەسٸم ولاردىڭ بالىق اۋلاۋدى كەسٸپ ەتكەندٸكتەرٸنە بايلانىستى قويىلعان دەپ تە كٶرسەتەدٸ. سەبەبٸ, كەيٸننەن بالىق اۋلاۋمەن جۇرتتىڭ بەرٸ اينالىساتىن بولعان, سول سيياقتى قالادا دا ەر تٷرلٸ رۋ, تايپا, ەلدەردەن قۇرالعان ادامدار تۇراتىن بولعاندىقتان, اتا-بابالارىمىزدىڭ قالانى «بالىق» اتاندىرىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. سوندا, بٷكٸل بالىقشىلاردىڭ, قالالىقتاردىڭ, سول قالالاردا تۇراتىن ەر تٷرلٸ كەسٸپپەن اينالىساتىنداردىڭ بارلىعىنىڭ تٷپ اتاسى بالىقشى اتامىز بولىپ شىعادى. شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا بالىقشىنىڭ «ازان شاقىرىپ» قويىلعان ەسٸمٸ شىبىنتاي دەلٸنەدٸ. ٶزەن بويىندا وتىرىپ بالىق اۋلاپ كٷنٸن كٶرەتٸن بولعاندىقتان, سول كەزدەگٸ ەل بالىقشى اداي دەپ اتاپ كەتكەن. بالىقشى اتامىزدا كەزٸندە مۇڭال, توبىش, جەمەنەيلەر سيياقتى ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ بولعان. سوعان سەيكەس بٷتكٸل ەلەمدەگٸ تٷبٸرٸندە, نەمەسە قۇرامىندا «ال», «بال», «بالا», «بالىق» دەگەن سٶزدەر بار: بالقان (وسى اتتاس تاۋ ەكەۋ, بٸرەۋٸ قازٸرگٸ تٷرٸكپەن جەرٸندە, ەكٸنشٸسٸ ەۋروپا جەرٸندە, وسى اتتاس قالا قازٸرگٸ ۆەنگرييا جەنە تٷرٸك جەرٸندە بار), بەسبالىق (بەيجين, قازٸرگٸ پەكين, قىتايدىڭ استاناسى), بالىقشى (قازاق پەن قىرعىز ەلٸندەگٸ ەلدٸ مەكەن), بالحاش (قازاق ەلٸندەگٸ قالا مەن كٶل, وسى كٶلدٸڭ جاعاسىندا اقبالىق دەگەن ەلدٸ مەكەن بار), بالتىق (بالتىق تەڭٸزٸ جاعالاۋىنداعى ەلدەر), بالاكەتە (ورتالىق افريكاداعى قالا), بالانقالا (كونگوداعى ەلدٸ مەكەن), بالح (اۋعان ەلٸندەگٸ ٶلكە مەن ەلدٸ مەكەن), بالىق (سيريياداعى ٶزەن), ايبالىق (تٷركيياداعى قالا) دەگەن سيياقتى ەلەم كارتاسىنداعى 306 توپونوميكالىق اتاۋلاردىڭ بارلىعى شىبىنتاي اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى مەكەندەگەن, نەمەسە سولاردىڭ يەلٸك ەتكەنٸ جەرلەرٸ بولىپ تابىلادى. ال, ازييا مەن ەۋروپا قۇرىلىعىنداعى ەكٸ بٸردەي تاۋعا قويىلعان بالقان (بالىق حان), قازاقتاعى شىڭعىسحان, التاي حان, حانتەڭٸرٸ دەگەن سيياقتى ۇلى اتالارىمىزدىڭ اتىن تاۋعا قويعان. ونىڭ ٷستٸنە ەجەلگٸ تاريحتا كٶپ ايتىلاتىن ەجەلگٸ «بالاساعۇن» قالاسىن قوسىڭىز. وڭتٷستٸك قازاقستانعا قاراستى سىر ٶڭٸرٸ اۋماعىنداعى تٷلكٸباستىڭ باتىسىندا – ارىس, شىعىسىندا بالىقشى ٶزەنٸ, باسىن ەكٸ شاقىرىم جەردەگٸ قايناردان الىپ جاتىر. ەكٸ ٶزەننٸڭ ارالىعى ەكٸ شاقىرىمنان اسپايدى, تٶمەنٸرەك بارىپ, بالىقشى ارىسقا قوسىلىپ, سىرداريياعا تارتادى.
انىقتاما: بالاساعۇن – شۋ القابىنداعى ەجەلگٸ قالا. ەر كەزدە باتىس تٷرٸك, قارلۇق قاعاناتتارىنىڭ, قاراقان, قاراقىتاي مەملەكەتتەرٸنٸڭ استاناسى بولعان. قالا حٷ عاسىرعا دەيٸن ٶمٸر سٷرگەن.
«موگولستانداعى بٸرسىپىرا قالالاردىڭ اتتارى بەدەلدٸ كٸتاپتاردا جازىلعان جەنە ول قالالار تۋراسىندا كٶپتەگەن تٷسٸنٸكتەر بەرگەن. سونىڭ بٸرٸ – «بالاساعۇن». ال, «سۋۆارە-ي اكاليمدا» («ەلەم كليماتتارىنىڭ جاي-جاپسارى») قىتاي قالالارىنان حانبالىق ايتىلادى. باسقا قالا ايتىلماعان. بەدەلدٸ كٸتاپتار مەن تاريحي شىعارمالاردا بالاساعۇندى افراسيابتىڭ سالعان قالالارىنىڭ بٸرٸ دەپ اتايدى. ونى ٶتە جوعارى ماقتاعان. «مەجما ات-تاۋاريحتا» («تاريح جيناعى») بىلاي دەپ ايتىلعان: «بالاساعۇن قاراقىتاي زامانىنا دەيٸن افراسيابتىڭ («ۇرپاقتارىنىڭ») بيلٸگٸندە بولعان. قاراقىتاي عۇرحان بالاساعۇندى يلەك حاننان تارتىپ الادى, ول افراسياب نەسٸلٸنەن ەدٸ. سودان ونى ٶزٸنٸڭ استاناسى ەتتٸ. توقسان بەس جىل بويى بالاساعۇن قاراقىتايدىڭ استاناسى بولىپ كەلدٸ. جەيھۋننان بەرگٸ ونىڭ شىعىسىندا جاتقان بارلىق (ەل) ٶلكەلەر تٷگەل وعان سالىق (حاراج) تٶلەپ تۇردى. موعولدار بالاساعۇندى قارالىق دەپ اتاعان. «سۋراھ-ەل لۋعات» («تٸلدٸڭ ايقىندىعى») كٸتابىنىڭ اۆتورى «مولھەقات-ي سۋراھ» («تٸلدٸڭ ايقىندىعىنا تولىقتىرۋ») اتتى ەڭبەگٸندە بىلاي دەپ جازدى: «مەنٸڭ ەكەم بالاساعۇننىڭ حافيزدەرٸنە جاتاتىن. ول ٶزٸنٸڭ «تولىقتىرۋىندا» ەر قالانىڭ عالىمدارىنىڭ ەسٸمٸن اتاعان. سامارقان قالاسىنان وننان از عالىمدى اتايدى. بٸراق, بالاساعۇننان شىققان سونشاما كٶپ ۇلىلار مەن عالىمداردى ساناپ, ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ تۋرالى ەڭگٸمە دە كەلتٸرەدٸ, وسى عالىمداردىڭ بارلىعى بٸر قالادا, بٸر زاماندا ٶمٸر سٷرگەنٸنە اقىلىڭ قايران قالادى. قازٸرگٸ كەزدە ولار تۋرالى بالاساعۇندا ەش نەرسە مەلٸم ەمەس» (يسلام جەمەنەي «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي» الماتى-2007. 231 بەت).
«ب.د.د. ح عاسىردا الدىڭعى ازييادا كٶشپەلٸ تايپالار پايدا بولدى. ولار ەۆرەيدٸڭ ەكٸنشٸ پاتشاسى دەۋٸتكە قىزمەت ەتتٸ. ولاردىڭ ٷشەۋٸنە عانا نازار اۋدارامىز. قوساي, پاشحۇرت جەنە ماللۋح تايپاسى. بۇلار ب.د.د. حٷ عاسىردا ارييلەردٸڭ وڭتٷستٸك ٶلكەلەرگە جٶڭكٸلٸستەرٸندە, باتىس تاراپقا بٶلٸنٸپ كەتكەن اد قاۋىمىنىڭ سىنىقتارى ەدٸ. مٸنە, وسىنداعى ماللۋح – بالىق (بالىقشى) تايپاسىنىڭ جازبا ەدەبيەتتە العاشقى سەۋلەلەنۋٸ دەپ شامالايمىز. بۇل ٷش قاۋىم جۇرت ۇزاق ۋاقىت بٸر-بٸرٸنەن كٶز جازباي قاتار جٷردٸ دە, سول ٶلكەلەرگە سٸڭٸپ جوعالدى.
...بالىق كٶنە تٷرٸكشە قالا دەگەن سٶز, بالىقشى – قالا تۇرعىنى, قالالىق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ» (انەس ساراي «تاريح تۇڭعيىعى تٸل قاتادى» وتپان تاۋ. 2012. 10 بەت).
تٷسٸنٸكتەمە: بۇل جەردە دەۋٸت پاعامباردى, ياعني ون سەگٸز مىڭ عالامدى بيلەگەن سٷلەيمەن پاتشانىڭ ەكەسٸن ەۆرەيگە تەلۋ تٷپ-تامىرىمەن قاتە. ولاردىڭ تەگٸنٸڭ ەۆرەي ەمەستٸگٸ دەۋٸت پايعامبارعا تٷسكەن «زابۋر جىرلارى» اتتى كٸتاپتا (تٶرت كٸتاپتىڭ بٸرٸ) ايقىن كٶرسەتٸلگەن. قازاقتىڭ تەمٸرشٸ-ۇستالارىنىڭ پٸرٸ ەيگٸلٸ ەر دەۋٸتتٸ ەۆرەيگە تەلٸپ جٷرگەندەرگە وسى جىردى وقۋعا كەڭەس بەرەمٸن.
ەر دەۋٸتتٸڭ تەگٸ ەۆرەي ەمەستٸگٸ يسانىڭ ٸنجٸلٸندە دە, مۋحاممەدتٸڭ قۇرانىندا دا ايقىن كٶرسەتٸلگەن.
بالىقشى بٷيە ەۋلەتتەرٸ 932-1055 جىلدار ارالىعىندا پارسى (بٷگٸنگٸ يران) ەلٸندە پاتشالىق قۇردى. ولار جايلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تەگەرانداعى شەھيد بەھەشتە اتىنداعى ۋنيۆەسيتەتتٸڭ پروفەسسورى شاباني ريزا «يران تاريحى» اتتى كٸتابىنىڭ 136-137 بەتتەرٸندە بٸرشاما مەلٸمەتتەر بەرٸلگەن.
بٸز بۇل دەرەكتەردەن بالىقشىلاردىڭ ح-ح1 عاسىرلاردا جٷز جىلدان اسا ۋاقىت بويى يران ەلٸنٸڭ بيلٸگٸندە بولعانىن كٶرەمٸز. ال, بيلەۋشٸنٸڭ قاسىندا اداي رۋىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ بٸرگە جٷرەتٸندٸگٸ داۋعا جاتپايدى. ول زامانداردا تۋعان-تۋمالاسى, ٶزٸنٸڭ تٶل جۇرتى از ادامدار بيلٸككە جەتە الماعان. وسى بالىقشىلاردىڭ تەگٸنٸڭ قازاق, ونىڭ ٸشٸندە اداي اتا ۇرپاقتارى ەكەندٸگٸن مىنا بٸر اۋىز سٶزدٸڭ ٶزٸ-اق «حاليفا جارلىعىن, جالاۋىن, سونداي-اق, سىي شاپانىن تاپسىردى», «تۋ مەن شاپاندى جٸبەردٸ» دەگەنٸ تولىقتاي ايعاق بولا الادى. سەبەبٸ, بٷكٸل جەر شارىندا قازاقتان باسقا ەل بٸر-بٸرٸنە شاپان جاپپايدى.
بالىقشى – بٸرٸككەن سٶز. ال (سٶز تٷبٸرٸ), بال, ىق, لىق, بالىق دەگەن سٶزدەر مەن «شى» جالعاۋلىعىنان تۇرادى.
ال – التا, التى, التاۋ, التى اۋىل, التى الاش (الدىڭعى التى ەل: 1 بۋىن قۇدايكە, كەلٸمبەردٸ. 2 بۋىن تەزٸكە. 3 بۋىن قوساي. 4 بۋىن قۇنانورىس. 5 بۋىن اقپان. 6 بۋىن. بالىقشى. الاشقا جاتقان التى ەلٸمٸز وسى), الشىن (كٸشٸ جٷز رۋلارىنىڭ تٷپ اتاسى), العى, الدىڭعى, العاشقى اتا مەن انالار (ەڭ بٸرٸنشٸلەر دەگەن ماعىنا بەرەدٸ), العي – ادايدىڭ ەجەلگٸ ۇرانى, الاش (بٷكٸل قازاقتىڭ ۇرانى), المان (المانييا, بٷگٸنگٸ گەرمانييا ەلٸن شەتەل قازاقتارى كٷنٸ بٷگٸندە دە وسىلاي اتايدى), التاي تاۋى مەن ٶلكەسٸ, الاتاۋ, الىپ (الپٸ تاۋى), ارى قاراي الا, القا, التىن, الىس, العىس, بال, بالا, بالاپان, بالىق, بالتا, ايبالتا ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.
التا جايلى س.قوندىبايدىڭ «ەسەن قازاق» اتتى كٸتابىندا «التا, لاەتي جەنە الاتورپا» اتتى ارنايى تاراۋ بار. وندا «ماڭعىستاۋدا التا دەگەن قالا (دەل ورنى بەلگٸسٸز), تۇششىبەك (ماڭعىستاۋ تٷبەگٸ, شەتپە كەنتٸنەن باتىستا 15 كم جەردە) اۋلىنىڭ سولتٷستٸگٸندە (7-8 كم), باتىس قاراتاۋدىڭ جوتاسىنىڭ ٷستٸندە «التا» دەگەن القاپ (مولا, بۇلاق اتاۋى) بار. سونداي-اق, سول تاۋدىڭ كەلەسٸ بەتكەيٸندەگٸ شايىر اۋىلىنىڭ سولتٷستٸك باتىسىندا 18 كم جەردە, قۇلاات دەگەن تاۋدان وڭت-باتىستا 4 كم جەردەگٸ بوقتىساي قىستاعىنىڭ جانىندا «التالى» دەگەن جەر بار.
تاعى بٸر الت فورمانتى بار توپونيم الاتورپا (الات-ورپا) دەپ اتالادى. ول تيگەن اۋىلىنان باتىستا 23 كم جەردە. (قوشاق شىعاناعىنان 23 كم جەردە). مٸنە, وسى ٷش توپونيمنىڭ ٶزارا ورنالاسۋى 35 كم-لٸك ارا قاشىقتىق اۋقىمىنان اسپايدى. سوندىقتان دا وسى ٷشەۋٸن دە (التا, التالى, الاتورپا) بٸر نەگٸزدٸ سٶزدەر دەپ ەسەپتەۋدٸڭ قيسىنى بار.
الەت, لاەتي جەنە الاتورپا, التا, التالى, الاتباس (قاراقييا ماڭىندا) سيياقتى اتاۋلاردىڭ ورتا تٷبٸرٸ رەتٸندە الات نەمەسە الت تٷبٸرٸن قاراستىرىپ كٶرسەك, ولاردى بٸر ەتنونيم, ەل-جۇرت اتى رەتٸندە قاراعاننىڭ ارتىقتىعى بولماس. بٸراق, بٸزگە ناقتى التا, الات ەتنونيمدەرٸ بەلگٸسٸز, تەك ەسەن-قازاقتىق قيسىنعا ساي توپشىلاۋمەن عانا شەكتەلە الامىز. ەزٸرگە ەكٸ تٷرلٸ جورامال ۇسىنا الامىز.
بٸرٸنشٸ تۇسپال – «التى اۋىل ۇلىسىنا» قاتىستى ەڭگٸمە. حٷ1 عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا جەم بويىندا قالعان نوعايلىنىڭ «التى اۋىل (التۋىل)» ۇلىسى سول زامانداردا, قالماقتار كەلٸپ جەتكەنگە دەيٸن ماڭعىستاۋدا دا تۇرعان دەگەن پٸكٸرلەر بار. مىسالى, ەسبول ٶمٸرباەۆ كەزٸندە ماماي باستاعان «التى-اۋىلدىقتار» حٷ-عاسىردىڭ ورتاسىندا ماڭعىستاۋعا كٸرٸپ, تٷرٸكپەندٸ قۋىپ شىقتى دەپ جازعان بولاتىن.
بٸزدٸڭ وسى «التى اۋىل ۇلىسىنا» قاتىستى وي تٷيٸنٸمٸز ەكەۋ:
بٸرٸنشٸدەن, «التى اۋىل ۇلىسى» ەتنيكالىق جاعىنان نوعايلاردىڭ ٸشٸندە بايۇلى-الشىندارعا جاقىن بولعان. كەيٸن ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ قايتادان الشىنعا سٸڭگەن. بايۇلى شەجٸرەسٸندەگٸ ٶكپەلەپ, بٶلٸنٸپ كەتەتٸن التىتابان مەن التىباسار رۋ اتتارىن وسى التى اۋىل اتاۋىنان ەمٸس-ەمٸس ەستە قالعان سارقىنشاقتار دەپ قابىلداۋعا ەبدەن بولادى.
ەكٸنشٸدەن, - بٸزدٸڭ سارالاۋىمىزدىڭ نەتيجەسٸندە ايتارىمىز, ەدٸگە جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى دەگەن جىرلار حٷ1 – عاسىردىڭ اياعىندا وسى التى اۋىلدىقتار اراسىندا قالىپتاسىپ, قازاق پەن باسقا نوعايعا, تٷرٸكپەنگە, تاتارعا ت.ب. تارالعان.
مٸنە, وسى ماڭعىستاۋلىق الت نەگٸزدٸ اتاۋلار وسى التى اۋىل ۇلىسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستىرا سالۋعا بولار ەدٸ, بٸراق لاەتي قالاسى يتاليان ساۋداگەرلەرٸنٸڭ كارتاسىندا حٷ1 عاسىردا, ياعني التى اۋىل اتاۋى شىعا باستاعان ۋاقىتتان اتتاي ەكٸ عاسىر بۇرىن كٶرسەتٸلگەن دەلٸنەدٸ. وسىعان بايلانىستى ەكٸنشٸ توپشى دا بار.
ەكٸنشٸ تۇسپال – التىتابان جەنە التىباسار بولجالدى ەتنونيمدەرٸ حاقىنداعى ەڭگٸمٸ. كٸشٸ جٷزدٸڭ بايۇلدار بٸرلەستٸنٸڭ شەجٸرەلٸك اڭىزدارىندا الت نەگٸزدٸ ەكٸ بەلگٸسٸز (ابستراكتىلى) رۋدىڭ اتتارى بار. ول – التىتابان مەن التىباسار. بۇل تۋرالى 1994 جىلى حاميت مادانوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كٶرگەن «كٸشٸ جٷز شەجٸرەسٸ» ايتىپ ٶتەدٸ. شەجٸرەنٸڭ سول نۇسقاسىنا جٷگٸنسەك, ون ەكٸ اتا بايۇلى قۇرامى مىناداي: قىدىرسيىق, باقىتسيىق, سۇلتانسيىق, جاپپاس, بەرٸش, اداي, ەسەنتەمٸر, تاز, التىتابان, التىباسار, دۋاتيمەس, قۇلاقاسقا. ەڭ ەۋەلدە, و باستا ون ەكٸ اتا بايۇلىن وسىلار قۇراعان. ال العاشىندا بايۇلى قۇرامىندا بولعان التىتابان, التىباسار, دۋاتيمەس, قۇلاقاسقا ٷش سيىققا ٶكپەلەپ, بٶلٸنٸپ كٶشٸپ, ٸلە ٶزەنٸنٸڭ بويىنا قونىستانىپتى دەگەن اڭىز بار. ياعني ناقتى دەرەگٸ جوق, ٶكپەلەگٸش تٶرت رۋدىڭ ەكەۋٸنٸڭ ەسٸمٸ ۇقساس, ەكەۋٸندە دە التى دەگەن ورتاق سٶز بار. اڭىزداعى اتالعان ٸلە ٶزەنٸ دەگەنٸ كەيٸنگٸ ۋاقىتتارداعى حالىق شەجٸرەشٸلەرٸنٸڭ, ولاردان ٶزگەرتۋسٸز قابىلداپ العان بٸلگٸر كوممەنتاتورلاردىڭ ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە قىسقارتىلعان اتاۋ. ال, جالپى بٶلٸنگەن رۋلار مەسەلەسٸنە كەلسەك, ولاردىڭ اتى كٷمەندٸلەۋ بولسا دا تاريحى قيسىنى بار. ەسەن-قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق نەگٸزٸن قۇراۋشى باستى سۋبستراتتىڭ دەي-بايۇلدار بولعاندىعىن ەسكەرسەك, بايۇلداردىڭ قۇرامىنا كٸرگەن توپتاردىڭ بٸر شەتٸ حٷ عاسىردا ماڭعىستاۋدا دا تۇرعاندىعىن سەنٸمدٸ تٷردە ايتۋعا بولادى.
...وسى تۇسپال راس بولسا, وندا ح1ٷ عاسىردا ماڭعىستاۋدا الات اتتى رۋدىڭ ٶتكەندٸگٸنە, التا, الاتورپا, التالى, لاەتي سيياقتى توپونيمدەردٸڭ ناق وسى رۋعا قاتىستى ەكەندٸگٸنە سەنۋگە بولادى» (س.قوندىباي «ەسەن قازاق». الماتى-2002. 143-150 بەتتەر).
بۇل تۇجىرىمعا توقتاۋعا تۋرا كەلەدٸ. سەبەبٸ, بالىقشى اتالارىمىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) ال ەكەندٸگٸنە ساناسىندا ساڭلاۋى بار قازاق بالاسى داۋ ايتا قويماس. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى. ونى تەك مويىنداۋ كەرەك.
بال – بال (يە, يە كٷندەلٸكتٸ جەپ جٷرگەن بالىمىز), بالا (ۇلىڭ مەن قىزىڭ), بالىق (ا. سۋداعى تٸرشٸلٸك يەلەرٸ. ب. قالا, ەجەلگٸ قازاقتار قالانى بالىق دەپ اتاعان), بالقان تاۋلارى (ەكەۋ, بٸرەۋٸ قازٸرگٸ تٷرٸكپەن ەلٸندە, ەكٸنشٸسٸ ەۋروپا جەرٸندە), حالىق (ەلدٸڭ جالپىلاما اتاۋى). وسى اتاۋلاردىڭ بەرٸنٸڭ اۆتورى بالىقشى اتالارىمىز بولىپ تابىلادى. سوناۋ اتام زاماننان بەرٸ ٶزگەرمەي كەلە جاتقان ۇلى قاعيدا, كٸم قانداي زاتتى, قانداي ۇعىمدى ويلاپ تاۋىپ دٷنيەگە ەكەلسە سول زات, سول ۇعىمعا سول ادامنىڭ, سول رۋدىڭ اتى قويىلادى. بۇل قاعيدا كٷنٸ بٷگٸندە دە ەش ٶزگەرمەستەن «اۆتورلىق قۇقىق» دەپ اتالىپ, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸندە قولدانىستا جٷر. بۇل تۇجىرىم, سٶز بٸلەتٸن, سٶز ۇعاتىن كەز كەلگەن قازاقتىڭ بالاسى ٷشٸن داۋعا جاتپايدى.
ىق – سۋ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, جاي-ىق (جاي اعاتىن سۋ), قاي-ىق (ەجەلدە «قاي» كەبٸس دەگەندٸ بٸلدٸرگەن, دەمەك بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسى «سۋ كەبٸسٸ» بولىپ شىعادى), قۇدىق (قۇت سۋ, ادامعا قۇت, ياعني دەنساۋلىق ەكەلەتٸن تازا سۋ), سۋىق, سۇيىق ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ.
لىق – سۋدىڭ ىدىسقا لىقا تولۋى, نەمەسە كەز-كەلگەن ۇعىمنىڭ شەگٸنە جەتۋٸ).
قازاقتا «شى» دەگەن جالعاۋ, كەسٸبي ماماندىقتى بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, مالشى (مال باعاتىن ادام), جىلقىشى (جىلقى باعاتىن ادام), قويشى (قوي باعاتىن ادام), تٷيەشٸ, ساۋىنشى, قىمىزشى, جٷرگٸزۋشٸ, شٶپشٸ, اسپازشى, تويشى ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ.
التى سانى بالىقشىلاردىڭ لاقاپ اتى. جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي ەكەۋٸنٸڭ سٶز تٷبٸرلەرٸنٸڭ «ال» بولاتىنى وسى. بۇل جايلى دەرەكتەردٸ بٸرٸنشٸ كٸتاپتىڭ «سانداردىڭ اتاۋى قايدان شىقتى?» اتتى تاراۋىنان تابا الامىز.
وسىعان سەيكەس الپىس سانىنىڭ اتاۋى دا بالىقشى اتامىزدىڭ اتىنان شىعادى. ال, الىپ, ىس, پىس دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. التى ەسەلەنگەن وننىڭ جيىنتىعى, ياعني بالىقشى مەن مۇڭال اتا ۇرپاقتارىنىڭ التى ەسەلەنۋٸ. التى مەن الپىستىڭ دا سٶز تٷبٸرلەرٸ بٸر. «الاشقا جاتاتىن التى ەلٸمٸز» وسى. الاشتان تاراعان التى ەلدٸڭ اۋزى بٸر بولعان كەزدەرٸندە, ولار الىپ اتاندى. الىپ ەلدٸڭ پىسى كٸم-كٸمنٸڭ دە پىسىن باسارى سٶزسٸز. الپىس سانى دا قاز اتامىزدىڭ لاقاپ اتى.
دەمەك, الاشقا جاتقان التى ەلدٸڭ دە اۆتورلارى وسى بالىقشىلار.
ارتىنان «التاۋدىڭ اۋزى الا بولسا, اۋزىنداعىسىنان ايىرىلادى» دەگەن ماقالدى دٷنيەگە ەكەلٸپ, ۇرپاقتارىن «الاۋىزدىقتان ساقتاندىرىپ» ەسكەرتٸپ كەتكەندە وسىلار.
بالىقشى اتامىزدىڭ لاقاپ اتى التى مەن الپىس سانى قازاقتا قاسيەتتٸ دە, كيەلٸ سانالادى. وسىعان بايلانىستى تٶمەندەگٸدەي ۇعىمدار دٷنيەگە كەلدٸ:
التى الاشتىڭ باستاپقى تٷپ نۇسقاسى التى بۋىندى, ياعني اداي اتانىڭ ەكٸ بالاسى مەن بەس نەمەرەسٸن قۇرايدى: 1.قۇدايكە مەن كەلٸمبەردٸ. 2.تەزٸكە. 3.قوساي. 4.قۇنانورىس. 5.اقپان. 6.بالىقشى.
سوڭعى نۇسقالارى: «1.قازاق. 2.قاراقالپاق. 3.ٶزبەك. 4.تٷرٸكپەن. 5.قىرعىز. 6.جايىلعان» (تٶلە بي).
«1.ۇلى جٷز. 2.ورتا جٷز. 3.كٸشٸ جٷز. 4.قاراقالپاق. 5.قىرعىز. 6.قازاقتىڭ قۇراما رۋلارى» (م.تىنىشباەۆ).
«التى الاش: بٸرٸ – تٷرٸكپەن, بٸرٸ – قالپاق.
ٷشٸنشٸ – قىرعىز, قازاق, ەستەك, ٶزبەك –
وسىمەن التى بولادى جاتقان جالپاق» (ەبۋبەكٸر كەردەرٸ. «جولداس بولساڭ جاقسىعا مەرتەبەگە جەتەسٸڭ» اقتٶبە-2011. 139 بەت).
شەجٸرەلەردٸڭ بٸرٸندە الاشقا ٶزبەك, تٷرٸكمەن, قاراقالپاق, قىرعىز, قازاق, نوعايدى جاتقىزادى (قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييا ت.1 – الماتى, 1987 – 246 بەت).
«تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, التى الاشقا – كەرەي, نايمان, مەركٸت, قوڭىرات, جالايىر جەنە موڭعول جەرٸندە بولعان تاتاردى جاتقىزادى. التىن وردا زامانىندا تاتارلار ٶز باسشىسىنىڭ ەسٸمٸمەن «نوعاي» اتاندى. التىن وردا ىدىراپ, قازاق بولعان رۋلار شىعىسقا قايتقاندا, نوعايلار باتىستا قالدى. ول زاماننان قازاق پەن نوعايدىڭ قوشتاسۋ جىرلارى ساقتالعان» (ت.سايدۋللين, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ. «دات» گازەتٸ №29, 05.09.2013 جىل).
التى يگٸلٸك – دەنساۋلىق, قازىنا, دوس, ەيەل (جار), بٸلٸم, بالا (ۇرپاق).
التى پارىز: 1. بٸر-بٸرٸنە سەلەم بەرۋگە (جاسى كٸشٸلەر ارنايى بارىپ).
2. شاقىرسا – بارۋعا.
3. كەڭەس سۇراسا – اقىل قوسۋعا.
4. سۇراعىنا – جاۋاپ بەرۋگە.
5. اۋىرىپ قالسا – كٶڭٸلٸن سۇراۋعا.
6. قايتىس بولسا – جەرلەسۋگە (مۇحامبەت پايعامبار).
التى اسقار – اقىل, بٸلٸم, جومارتتىق, ەدٸلدٸك, شىنشىلدىق, كەڭ پەيٸل.
قالنيياز اقىن ٶزٸنٸڭ «قارمىس باتىر» جىرىندا:
«...ەندٸ بٸزگە ٶر قايدا?
قارمىس سىندى ەر قايدا?
ايدىن-ايدىن كٶل قايدا,
جاعالاي قونار ەل قايدا?
الپىس باستى اق وردا,
ايباراقتى كٶرسەتٸپ,
تٶسكە تٸگەر كٷن قايدا?
التىن ساندىق, الپىس تەڭ,
تٶرگە جينار كٷن قايدا» دەگەندە الپىس سانىنىڭ بالىقشىلاردىڭ لاقاپ اتى ەكەندٸگٸن مەڭزەگەنٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. الپىس سانى اداي بالىقشىلار ٷشٸن كيەلٸ سان. تاعى بٸردە تٷرٸكپەننٸڭ 300 الامانى اداي ەلٸن شاپقاندا بالىقشى بالۋانيياز باتىر الپىس كٸسٸ بولىپ اتتانىپ, جاۋدى جەڭٸپ, جەسٸر ايىرادى. ول جايلى قالنيياز جىراۋ «بالۋانيياز باتىر» جىرىندا:
...الپىس كٸسٸ ادايدان,
سوندا گۋلەپ جٶنەلدٸ.
...سول ادايدىڭ باسى ەكەن,
بالۋانيياز مىرزاڭىز.
باسىنا قىدىر دارىعان,
ۋىزىنا جارىعان,
...بالۋانيياز باس بولىپ,
الپىس كٸسٸ ادايدان,
اتتانىپ شىقتى الامان.
...بوساعاعا بارعاندا,
الپىس كٸسٸ ادايدان,
جاساعانعا سىيىنىپ,
كەبەنەگٸن كيٸنٸپ,
تاپا تاستاي تٷيٸنٸپ,
لاشىن قۇستاي شٷيٸلٸپ
يماندارىن ٷيٸرٸپ,
نايزالارىن شٷيٸرٸپ,
شەيٸت بولىپ ٶلمەككە,
دەرەت الىپ جۋىنىپ,
ٶلٸمگە بەل بايلاسىپ,
شىعا كەلدٸ جايلاسىپ,
ادايدىڭ الپىس باتىرى.
ەرلٸكتەن جوقتى قاپىلى» دەپ جىرلانادى. بالىقشى بالۋانيياز باتىردىڭ جاساعى ارتىق تا ەمەس, كەم دە ەمەس, تەك قانا الپىس بولۋى نەلٸكتەن, ەلدە مۇندا سول كەزدەگٸ اتالارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ عانا بٸلەتٸن ەرەكشە سىر بار ما, ەلدە كەزدەيسوقتىق پا دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىبىراي اقۇن قۇلبايۇلىنىڭ «التىندى وردا قونعان جەر» اتتى ەڭبەگٸنەن تابامىز.
...«ماڭعىستاۋدان ەل شاپقان,
ٷش جٷز كٸسٸ دۇشپانعا,
الپىس كٸسٸ ادايدىڭ,
انىق ەدٸ بارعانى.
ۇمىتىلماستاي بٸر بولدى,
بالۋانييازدىڭ كٷشٸ سونداعى.
...ٷش جٷز كٸسٸ جاۋمەنەن,
الپىس كٸسٸ سوعىستى.
ٶڭكەي اسىل بەكزاتتار,
اۋىر قولمەن سوعىستى.
ادايدىڭ الپىس قىرانى,
ەل ٸشٸنەن ٸرٸكتەلگەن,
اتاقتى ەرلەر سىراعى.
...قابىل بولدى سول كٷندە
الاشتاپ سالعان ۇرانى.
جەسٸردٸ جاۋدان ايىرىپ,
كٶڭٸلدەرٸ تىنادى.
بالۋانيياز, قورعانباي,
سول سوعىستا جان بەرٸپ,
اقىرەتتٸك بولدى مۇراتى». دەمەك, الاشتاپ ۇران سالعان, الپىس قىران ەل ٸشٸنەن ٸرٸكتەلٸپ الىنعان. الپىس قاسيەتتٸ سان. ول بالىقشىنىڭ, ياعني التى الاشتىڭ لاقاپ اتى.
بال (ەڭ تەتتٸ تاعام), بالا (ادام ٷشٸن بالادان تەتتٸ بار ما?), سۋدان شىعارسا بالا (سەبي) سيياقتى دەرمەنسٸز كٷي كەشەتٸن بالىقتىڭ, ياعني تٷبٸرٸندە بال سٶزٸ بار بارلىق ۇعىمداردىڭ اۆتورى بالىقشىلار. بۇل جەردە ايىرىقشا اتاپ ٶتەتٸن جاعداي, ەگەر بٸز تەتتٸنٸڭ دەمٸن اجىراتا الماساق, اششى دەگەن ۇعىمدى تٷسٸنبەگەن بولار ەدٸك, تٸپتٸ ونداي ۇعىم بولماس تا ەدٸ. سوعان سەيكەس, بٷكٸل ەلەمدەگٸ اششى مەن تەتتٸ, ۇزىن مەن قىسقا, جاقسى مەن جامان دەگەن سيياقتى قاراما-قايشىلىقتى تٷسٸنە الماعان بولار ەدٸك. بٸرٸنٸڭ-بٸرٸنسٸز كٷنٸ جوق. بالىقشى اتالارىمىز كەزٸندە بٷكٸل حالىققا بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن. ەيتپەسە اتالارىمىز تاۋعا بالقان (ەكەۋ), كٶلگە بالحاش, تەڭٸزگە بالتىق, ٶزەنگە بالىق, وسىلار سيياقتى ەلەمنٸڭ بارلىق تٷپكٸرٸندە 306 توپونوميكالىق اتاۋلاردى بەرمەگەن بولار ەدٸ. سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرگەندەرگە كٷنٸ بۇرىن ايتارىم, سەنٸڭ بۇعان سەنگەنٸڭ مەن سەنبەگەنٸڭنەن ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. بالىقشى اتامىزدىڭ جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ «اۆتورلىق» قۇقىقتارىن تارتىپ الا المايسىڭ.
«بۇل بالىقشى ۋاقىتىندا,
بيلەگەن ەكەن حالىقتى.
اقساقالدار كٶپ شىعىپ,
تەنتەكتٸ جولعا سالىپتى.
داستارحاندى كەڭ جايىپ,
اش-ارىق كەلسە قانىپتى.
...جٷيرٸك, قوستاي, ەسبەردٸ,
ٷش بالاسى بولىپتى.
تەڭدٸككە قولىن جەتكٸزگەن,
پاقىر, مٷسكٸن, قارىپتى.
...قىدىر كٶرگەن بايلارى,
ۋىزىنان جارىپتى.
تٸلگە شەشەن بيلەرٸ,
سٶيلەسە سۋداي اعىپتى.
بٸلگەندەرٸڭ ايتىڭىز,
كٸشٸ جٷزدەن بٸر اۋىل,
بۇدان ارتىق نەعىپتى.
...ەر جٸگٸتتەر كٶپ شىقتى,
دۇشپانعا نارداي كيلٸككەن.
مىرزا جٸگٸت كٶپ شىقتى,
ٷيٸنە كەلگەن مەيمانعا,
ات مٸنگٸزگەن سىيلىقپەن.
...سەگٸز ارىس ادايدا,
ەرلٸگٸ اسقان ەشكٸم جوق.
باباي, قارمىس, قوجاننان... يە, بٸلگەندەر ايتسا, ەركٸ بار. بۇل ىبىراي اقۇن قۇلبايۇلىنىڭ «التىندى وردا قونعان جەر» اتتى ەڭبەگٸنەن ٷزٸندٸ.
ەر قارمىس. ودان اسقان باتىر جوق دەپ جىرلايدى, ادايدىڭ اقيىق جاۋىنگەر اقىنى قالنيياز جىراۋ:
...بٸر كٸسٸگە جٷز كٸسٸ,
مۇنىڭ نەسٸن كٶپ دەلٸ.
قارمىس ەكەم كەلەر» دەپ,
جاۋدا جەسٸر تۇرعاندى.
استىمداعى كٷرەڭ ات,
«قاراسىم» دەپ مٸنگەنمٸن.
ٷستٸمدەگٸ بوز شەكپەن,
«كەبٸنٸم» دەپ كيگەنمٸن.
سولقىلداعان اق نايزا,
باسىما سايعاق بولسىن دەپ,
وڭ قارىما ٸلگەنمٸن.
مەن انامنان تۋعان كٷن,
ٶلەرٸمدٸ بٸلگەنمٸن.
ون اي كەزٸك بولعانمىن.
وندا دا ٶلمەي قالعانمىن.
جورىقتا ال, - دەپ, - جانىمدى
اللادان تٸلەك قىلعانمىن.
سول ايتقانىم بولعان - دى
ەر قارمىس اتامىز 1840 جىلدىڭ كٷزٸندە ەل شەتٸنە تيگەن ٷش مىڭنان اسا حيۋا ەسكەرٸنە 80-گە تاياعان جاسىندا قاپەلٸمدە جينالعان 27 جولداسىمەن جاۋدىڭ ارتىنان قۋىپ جەتٸپ ۇرىس سالعان. ۇرىس ٷستٸندە اۋىر جارالانىپ, سونىڭ سالدارىنان مەرت بولادى.
قازاقتىڭ بەس قارۋىنىڭ بٸرەۋٸ ايبالتانى, سول سيياقتى بالتا مەن بالعانى دا جاساعاندار وسى بالىقشى اتالارىمىز ەكەندٸگٸنە مەنٸمەن ەشكٸم تالاسا قويماس دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, ايبالتا – بٸرٸككەن سٶز. اي (اداي), بال (بالىقشى), بالتا, ال (العى), ادايدىڭ بەكەتكە دەيٸنگٸ ۇرانى بولسا, الاش بٷكٸل تٷرٸك حالقىنىڭ ۇرانى), التا دەگەن سٶزدەردەن تۇرادى. وسى ەكٸ قارۋدى جاساعان اتامىزدىڭ اتى التا (مولاسى مانقىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى شەتپە كەنتٸنٸڭ ماڭىندا), رۋى بالىقشى-كەلٸنبەردٸ-اداي. شەتپەنٸڭ قاسىندا وسى اتامىزدىڭ اتىندا التالى دەگەن القاپ پەن قازٸرگٸ ۋكراينا جەرٸندە اتى ەلەمگە ەيگٸلٸ يالتا قالاسى (قىرىم وبلىسىندا) جەنە دونەتسك (دٶڭ) وبلىسىندا يالتا ەلدٸ مەكەنٸ مەن ساۋىر مولا دەگەن تٶبە بار.
بالىقشى اتالارىمىزدىڭ اتى مانقىستاۋدا تٶمەندەگٸشە جازىلعان: بال – قورىم, اقشۇقىر اۋلىنان سولتٷستٸك-شىعىستا 10 كم ەۋەجاي ماڭىندا; بالاەۋليە – ا. مولا, تاۋشىق اۋلىنىڭ سولتٷستٸك – سولتٷستٸك-شىعىستا 16 كم جەردە, ب. قورىمدىق, وڭتٷستٸك اقتاۋ جوتاسىنىڭ ٷستٸندە, تاۋشىق اۋلىنان وڭتٷستٸكتە 10 كم جەردە, ۆ. جىڭعىلدىدان وڭتٷستٸكتە 10 كم جەردە, گ. شەتپەدەن سولتٷستٸك-باتىستا 15 كم, تۇششىبەكتەن سولتٷستٸك-شىعىستا 15-20 كم جەردە. بالاپان – ا. ٷستٸرتتەگٸ قۇدىق, ەردالى قۇدىعىنان سولتٷستٸكتە 7,5 كم جەردە, ب. بەينەۋدٸڭ تەرٸستٸك بەتٸندەگٸ قۇم جيەگٸندەگٸ جەر اتى. بالامەشٸت – دٶڭ (118,7 م), قاراعان تٷبەكتە كەتٸك (قازٸرگٸ فورت-شەۆچەنكو) قالاسىنان شىعىستا 14 كم جەردە. بالاويىق – فورت-شەۆچەنكو اۋماعى. بالاۋما – جاڭاٶزەنگنەن وڭتٷستٸكتە 40 كم, قاۋىندى ويىسىنىڭ سولتٷستٸك-شىعىس شەتٸندە. بالاۋسا – قۇدىق; ٷستٸرتتە, وعلاندى-بەكەت اتادان سولتٷستٸكتە 32 كم جەردە. بالعاباي – جەر اتى; ٷستٸرتتە, بەينەۋ اۋدانى قاراقۇدىقتىڭ شارۋاشىلىق جەرٸندە. بالدار – سايٶتەستٸڭ سولتٷستٸگٸندە 80 كم, قايىپ قورىمىنان سولتٷستٸك-باتىستا 10 كم. بالكۋت – سايٶتەستەن سولتٷستٸكتە 70 كم, قاراقۇم جەرٸنٸڭ شەتٸ. بالپان – ا. ەسكٸ بەينەۋدەن سولتٷستٸك-شىعىستا 40 كم, ب. تيگەننەن سولتٷستٸكتە 7-8 كم, ۆ. جەر اتى, سولتٷستٸك ٷستٸرتتە, گ. بەينەۋدەن سولتٷستٸك شىعىستا 36 كم. بالتا – جەر اتى; بوزاشى تٷبەگٸندە, اقشىمىراۋ شارۋاشىلىق جەرٸندە. بالتانىڭ قۇمى – قۇم, سەندٸمجان بويىندا كٶپدەرەكتەن شىعىسقا قاراي جاتىر. بالتاكەتكەن – ا. ٷستٸرتتەگٸ قورىمدىق, قىدىرشا قۇدىعىنىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىندا 1 كم جەردە. ب. ٷستٸرتتەگٸ قۇدىق. بالىم – مولا; مىرزايىر سورىنان سولتٷستٸكتە 5 كم جەردە. بالىش – وڭدىدان وڭتٷستٸك-شىعىستا 20-25 كم جەردە. بالشا – ا. قۇدىق; ورتالىق ٷستٸرتتە, وعلاندىدان سولتٷستٸك شىعىس – شىعىستا 83 كم. جەردە, ب. جەر اتى, وعىلاندى (بەكەت اتا) ماڭىندا. بالشىققازعان – قۇدىق; ٷستٸرتتە, تٷپقاراعان اۋدانى جەرٸندە. بالۋانيياز – ا. بورانقۇلدان (وپورنىي) باتىستا 32 كم. ب. سەنەكتەن شىعىستا 90 كم. بالوي – تٶبە (135 م); بازعۇرلى-جازعۇرلى ويىسىنىڭ وڭتٷستٸگٸندە 6 كم جەردە, ونىڭ شىعىس بەتٸندە 12 كم جەردە بالوي قۇدىعى بولعان, وسى قۇدىقتان سولتٷستٸك – سولتٷستٸك-شىعىستا 4 كم جەردە شٶلوي قۇدىعى بار. بالوي-شٶلوي – جەر اتى; كەندٸرلٸ شىعاناعىنا تاياۋ جەردە دەلٸنەدٸ.
بالىقشى رۋى ٶتە باۋىرمال ەل. ولار, ٶز كەزەڭٸندە التى الاشتىڭ باسىن قوسىپ, بٷكٸل ەلەم بٸرتۇتاس, بٸر اتانىڭ بالاسىنداي (شىنىندا دا بەرٸمٸز بٸر اتانىڭ بالاسىمىز) بولىپ عۇمىر كەشتٸ. ارتىنان ەرگەن تەتەلەس ٸنٸسٸ جايلى «بالىقشى مەن جەمەنەي, اۋدارىلماس كەمەدەي» دەگەن قاناتتى سٶز قالدىرىپ, «التاۋىڭ الا بولساڭدار, اۋىزداعىلارىڭ كەتەدٸ» دەپ ەسكەرتٸپ كەتكەن دە سولار.
ادامزات بالاسىنا تەتتٸ مەن اششىنىڭ, سوعان سەيكەس جاقسى مەن جاماننىڭ, ەر مەنەن ەزدٸڭ اراجٸگٸن اجىراتىپ بەرگەن بالىقشى (شىبىنتاي, قىپشاق) اتامىز.
- الاشا – ال, الا, اش, اشا, الاش دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. سٶز تٷبٸرٸ ال مەن اش. «ال» العاشقى اتالىق تەكتٸ بٸلدٸرسە, «اش» انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ, ياعني اتا مەن انا دەگەن ۇعىم بەرەدٸ. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ ال, الا, الاش, اش, اشا, الاشا دەگەن تٷبٸرٸ بار بارلىق ۇعىمداردىڭ اۆتورى وسى اتالارىمىز. وسى تٷبٸرلەرگە بايلانىستى بارلىق توپونوميكالىق اتاۋلار سولاردان قالدى. ال, اشا-عا كەلسەك, بۇل اتاۋ انالىق تەكتٸ بٸلدٸرۋمەن قاتار, بٶلٸنۋدٸڭ (اجىراسۋدىڭ, ايرىلۋدىڭ) باسى دەگەن ۇعىمداردى قامتيدى. مىسالى, اشا (باقان, تٸرەۋ, ەكٸ تاۋدىڭ جٸگٸ, اراسى), اشالى باقان (شاڭىراق كٶتەرۋدە قولداناتىن باس جاعى ايىر اعاش), اشاماي اعاش (ايىر اعاش), اشا (ايىر) تۇياقتى مال ت.ت.
ەندٸ مىنا جاعدايعا كٶڭٸل بٶلەيٸك: دەمەك, الاشا دەگەنٸمٸز كەيٸننەن التى الاشقا بٶلٸنگەن التى ەلدٸڭ باستاپقى اتاۋى. مٸنە وسى جەردەن بٸرتۇتاس بٸر ەلدٸڭ التى ەلگە بٶلٸنۋٸ باستالادى. ەگەر بٸز كەلەشەك تە يافەس ۇرپاقتارىنىڭ باسىن قايتا قوسا الساق, بۇل تاريحي جادىمىزدىڭ (سانامىزدىڭ) قايتا تٸرٸلگەنٸ بولىپ شىعادى. مەنٸڭشە, بۇل تۇجىرىمعا قاي-قايسىمىزعا دا توقتاۋعا تۋرا كەلەدٸ. سەبەبٸ, نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ «ازان شاقىرىپ» قويىلعان ەسٸمٸ «ۇق (ٷك)». بٸزدٸڭ بۇلاي تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگٸزٸمٸز بار. بٸرٸنشٸدەن, نۇق اتامىزدىڭ ٶزگە دە ەسٸمدەرٸ بەلگٸلٸ. مىسالى, ەۆروپا (ٸشٸندە ورىس حالقى دا بار) اتامىزدىڭ ەسٸمٸن نوي (كەمەسٸن نوەۆ كوپچەگ) دەيدٸ. ٶزٸمٸزدە دە نۇحتىڭ كەمەسٸن «ناۋا», دالا كەمەسٸن «نار (تٷيە)» دەپ نۇق اتامىزدىڭ لاقاپ ەسٸمٸمەن اتايدى. ٷشٸنشٸدەن, قازىعۇرتتا (قازىق جۇرتتا) پايعامبار اتامىزدىڭ «كەمەسٸ قالعان» تاۋعا جاقىن ايماقتا ٷكاشا اتامىزدىڭ مولاسى بار. ٷكتٸڭ نۇح پايعامباردىڭ ەسٸمٸ ەكەنٸن ايتتىق, ال «اشاعا»-دا جوعارى دا تٷسٸنٸك بەردٸك. مٸنە, ٷش جٷزگە (ٷش كەلبەتكە), ياعني نۇق پايعامباردىڭ ٷش ۇلىنىڭ (قام, سام (شام), يافەس) ەلٸنە بٶلٸنەتٸن جەرٸنٸڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) مەن ونىڭ قۇرامى ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرگەن ەمەس. بۇل دەرەكتەر بٷگٸنگٸ قازاق ەلٸنٸڭ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاراشاڭىراعى جەنە استاناسى ەكەندٸگٸنٸڭ ايداي ايعاعى بولماق.
- الان (الاش) ۇعىمى ماڭعىستاۋدا دٷنيەگە كەلگەن. ٷستٸرتتە (قىردا) الان اتتى جەر, قۇمدى ماسسيۆ جەنە قۇدىق بولسا, سولتٷستٸك ٷستٸرتتە الاشىڭ اتتى جەر كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. س.قوندىبايدىڭ «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى» اتتى ەڭبەگٸندە «ال» تٷبٸرٸنەن: الاتباس, الاتٶبە, الاشىڭ, الاتورپا, الما, التا, التالى, التىقۇدىق, التىقۇلاش, التىنتاۋ, التىنقازعان, التىنەلٸ, الابيە, الاەشكٸ, الاسيىر سيىقتى 31 توپونوميكالىق اتاۋلار بەرٸلگەن.
- العي – ال (العى) جەنە عي (قي) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. الىمىز الاش بولسا, قيدىڭ قييان (قييات, قيماق, قىپشاق) ەكەندٸگٸنە مەنٸمەن ەشكٸم تالاسا قويماسا كەرەك.
- التى الاشقا بايلانىستى قاي ۇعىمداردىڭ قايسىسى, قايسىسىنان بۇرىن دٷنيەگە كەلگەندەرٸن انىقتاۋ ٷشٸن ساندىق (ەسەپتٸك) جٷيەگە سٶز بەرەمٸز:
1. ال 1-14;
2. العا 1-14-5-1;
3. العي 1-14-5-10;
4. الان 1-14-1-16;
5. الاشا 1-14-1-28-1;
6. الىنشا 1-14-29-16-28-1
7. الاش 1-14-1-28;
8. التى الاش 1-14-23-29 1-14-1-28;
9. بالىقشى 3-1-14-29-13-28-29. دەمەك, بالىقشى بارلىعىنىڭ, ياعني التى الاشتىڭ جيىنتىق اتاۋلارىن قۇراپ وتىر.
- الاشتىڭ الشىنعا اينالۋى سەرٸكبول قوندىباي باۋىرىمىز ايتقانداي ۇلى جٷز ٷيسٸنگە, ورتا جٷز ارعىنعا, كٸشٸ جٷز الشىندى ۇيقاستىرۋ ٷشٸن ەمەس. مۇنىڭ مەنٸ مەن ماعىناسى تٸپتٸ باسقا دٷنيە.
ەجەلگٸ جازبالاردىڭ بەرٸندە, قاسيەتتٸ قۇراندا دا ۇلى اللانىڭ ەڭ العاش ادام بالاسىنا (مۇسا پايعامبارعا) ايان بەرەتٸن جەرٸنٸڭ اتاۋى سيناي تاۋى دەلٸنەدٸ. ۇلى سيناي تاۋى, بۇل كەيٸنگٸ ٶزگە تٸلدەردٸڭ ىقپالىمەن ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان تازا قازاق سٶزٸ. سٶز تٷبٸرٸ سىن (سين). قازاقتا وسى تٷبٸردەن سىن, سىندى, سىناي, سىنتاس, سىڭعىرلاۋ, شىڭ, شىڭىراۋ, شىڭداۋ, شىن, شىندىق دەگەن ۇعىمدار تۋىندايدى. بەرٸندە دە سٶز تٷبٸرٸ سىن, شىن, شىڭ. بۇلاردىڭ بەرٸ سينونيم سٶزدەر, انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاقتىڭ ەجەلگٸ «سىنا» جازباسى سولاردان قالدى. ولاردىڭ ەڭ العاشقى عۇمىر كەشكەن جەرلەرٸ ماڭعىستاۋدىڭ قىرى, ياعني ٷستٸرتٸ (ٷستٸڭگٸ جۇرتى). ول جەردە قازٸر ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنان ٷستٸرتكە كٶتەرٸلەر جەردە سىندى اسۋى, سىندى تاۋى جەنە وسى اتتاس قۇدىق بار. وسى قىردىڭ بٸر بيٸك جەرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە «شىڭ» دەپ اتالادى. مٸنە الشىن اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ. بۇل داۋعا جاتۋعا تيٸس ەمەس. سٶز تٷبٸرٸ ەشقاشان قاتەلەسكەن ەمەس.
- الاش يدەياسى – قازاق يدەياسى. «كەرەگەمٸز – اعاش, ۇرانىمىز – الاش» دەيتٸن بٸز ٷشٸن ول ەرقاشان قازاق يدەولوگيياسىنىڭ تەمٸرقازىعى بولىپ كەلدٸ, بولا بەرەدٸ دە. سوندىقتاندا پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەستٸك مەسكەۋ ٶكٸمەتٸ جاۋلاۋشىلىق ەرەكەتٸمەن بٸرگە «ينتەرناتسيوناليزمدٸ» جالاۋلاتىپ جالپى «الاش» پەن «قازاق» اتاۋىن قۇرتىپ – جويۋ ٷشٸن بارلىق امال - ايلانى قولدانىپ باقتى. حٷ عاسىردا قۇرىلعان قازاق مەملەكەتٸن پاتشالىق رەسەي 400 جىل بويى ٶز اتىمەن اتاماي, ولاردى بٸرەسە قىرعىز, بٸرەسە قايساق, نەمەسە ەكەۋٸن بٸردەي قوساقتاپ قىرعىز-قايساق دەپ جازىپ, قازاق دالاسىن قارۋلى كٷشپەن تولىقتاي جاۋلاپ, ونداعان ميلليون اتا-بابالارىمىزدى قىرعىنعا ۇشىراتتى. ونىڭ جالعاسى حح عاسىر باسىندا كەڭەستٸك مەسكەۋ ٶكٸمەتٸنٸڭ الاش ازاماتتارىن تٷگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتۋىمەن اياقتالدى. بۇل كەزەڭدە دە بٸرنەشە ميلليونداعان قازاق ارىستارى وپات بولدى. پاتشالىق رەسەيدٸڭ دە, ونىڭ تاق مۇراگەرٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ دە جٷرگٸزگەن ساياساتتارىنىڭ تٷپكٸ ماقساتتارىنىڭ ٶزٸ دە وسى بولاتىن. دەمەك, سولاردىڭ تاق مۇراگەرلەرٸ بٷگٸنگٸ رەسەيدٸڭ قازاق ەلٸنٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا قاتىستى ەربٸر ەرەكەتٸنە باعا بەرۋگە تيٸسپٸز. ال, ولار بٷكٸل قازاق دالاسىن جۇتىپ قويۋعا بارىن سالىپ جانتالاسۋدا. بٸزدٸڭ الدىمىزدا ەكٸ جول تۇر. بٸرٸنشٸسٸ اتا-بابا جولىنا ساتقىندىق جاساپ, قاپقاز (كاۆكاز) سىرتى قازاقتارى (زاكاۆكازە كازاكتارى) سيياقتى ورىسقا اينالۋ, ەكٸنشٸسٸ ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىن ساقتاپ, ەلەم مەدەنيەتٸنٸڭ قاق تٶرٸنەن ٶزٸمٸزگە تيەسٸلٸ ورىنىمىزدى يەمدەنۋ. بٸرٸنشٸ جول, ەگەر بٸز ەل بولۋدىڭ ەرەكەتٸن جاساماي, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرساق ٶزٸنەن-ٶزٸ كەلەدٸ. ۇلى اتالارىمىز جەتپٸس مىڭ جىل بويى ەكٸنشٸ جولدى تاڭداپ «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلٸپ» بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتتٸ. بۇل جول ٶمٸرشەڭ, مەڭگٸ ٶلمەيتٸن ۇلى جول. بۇل ەلباسىمىز (نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى) تاڭداعان «مەڭگٸلٸك ەل» اتتى ۇلى جول. مەنٸڭ دە تاڭداۋىم وسى... ال, سٸزدٸڭ شە?!
تاريح تاعلىمى: الاشتىڭ بٸرٸكسە, المايتىن قامالى جوق, بٸرٸكپەسە, قۇل بولۋدان باسقا امالى جوق (مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ).
ەل ازاردا ونى جەمقورلار مەن پاراقورلار بيلەيدٸ (قادىر مىرزا-ەلٸ).
«قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدٸ» (حالىق ماقالى).
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
