Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn ulttyq tarihymyzdy zamanaýi sabaqtastyqta zerdeleý arqyly bolashaqtyń tuǵyrtasyn berik ornatýǵa jasalǵan uly qadam dep túsinýimiz qajet. Mundai pikirdi QR Parlament Májilisiniń depýtaty, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdimanap Bekturǵanov aitty, dep habarlaidy "Ult aqparat".
«Dúniejúzindegi 4 myńǵa jýyq etnikalyq toptardyń búginde 200-ge jýyǵynyń ǵana memlekettiligi bolatyn bolsa, sol elderdiń arasynda qazaqtardyń aldyńǵy qatardan oryn alatyny - álemdik qaýymdastyq aldynda zor abyroi, biik mártebe. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti, Elbasy N.Nazarbaevtyń: "Qazaq halqynyń tarihy keibireýler aityp júrgendei, keshegi Qazaq handyǵy shańyraq kótergen HV ǵasyrdan bastalmaidy. Handyqtyń qurylýy bir basqa, búgingi qazaq halqy - sonaý este joq eski zamandardan-aq tulparlarynyń tuiaǵymen dúnieni dúr silkindirgen kóne saqtardyń, ejelgi ǵundardyń, baiyrǵy túrikterdiń urpaǵy, úlken úidiń qara shańyraǵyn ata jurtta saqtaǵan halyq», - dep aitýy kóp jaǵdaidy ańǵartady», - dedi ol.
Onyń aitýynsha, ejelgi kezeńderde Aldyńǵy Aziianyń Assiriia, Vaviloniia, Persiia siiaqty alyp memleketterin ózimen sanasýǵa májbúrlegen búgingi qazaqtardyń arǵy babalary Eýraziia qurlyǵyndaǵy saiasi jáne ekonomikalyq tarihtyń betalysyn talai ret túbegeili ózgeriske ushyratty. Onyń bir ǵana mysalyna búkil Batysty baǵyndyrǵan qudiretti Rim imperiiasyn qulatý arqyly tutastai bir qoǵamdyq júieniń ekinshisimen almasýyna tikelei yqpal etken, sondai-aq Qytai siiaqty alyp imperiiaǵa batysyna Uly qorǵan salýǵa májbúrlegen ǵun tarihynan ǵana kóz jetkizýimizge bolady.
«Qazirgi batystyń Italiia, Germaniia siiaqty aldyńǵy qatarly memleketteri óz tarihynyń bastaýlary retinde Ejelgi Rim imperiiasy men ejelgi gottardy maqtan tutýy bizdiń de óz tarihi tamyrymyzǵa tereń úńilip, ony ulyqtaýdyń keleligine meńzeidi. Endeshe, ejelgi saq, kóne ǵun, baiyrǵy Túrki imperiialarynyń bizdiń tikelei ata-balalarymyzdyń tarihy ekendigin naqty ǵylymi derekterge súiene otyryp, álemge jariia etý - bizdiń búgingi mindetimiz», - dedi ol.
Májilis depýtatynyń atap ótýinshe, Elbasy N.Nazarbaev Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kezeńderinen bastap-aq Uly dala elinde tarihi sanany jáne dúnietanymdy qalyptastyrý saiasatyn ustanyp keledi. Ult tarihyndaǵy «aqtańdaqtardy» joiýǵa baǵyttalǵan sharalar men tarihymyzdy ulyqtaýǵa arnalǵan memleketettik baǵdarlamalar táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap rýhani qundylyqtarymyzdy damytý jolynda qyzmet jasaýda. Osy qatarda 2004 jyldan bastalǵan «Mádeni mura» memlekettik baǵdarlamasy jáne 2017 jyldan jumys jasap kele jatqan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalary ulttyq tarihymyzdy zerdeleý men jańǵyrtý maqsatyn kózdep, rýhani qundylyqtarymyzdy dáripteýge tikelei atsalysyp otyr.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy bolyp tabylatyn Elbasynyń kúni keshe ǵana jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búgingi qazaq halqynyń tarihi bastaýlaryna, territoriiamyzda túrli tarihi kezeńderde ómir súrgen protomemlekettik birlestikterdiń adamzat órkenieti men álemdik tarihqa qosqan úlesin zerdelep, baǵalaýdy jáne rýhani jańǵyrý úrdisin jańa sapalyq deńgeide jalǵastyrýdy kózdep otyr. Eýraziia dalasyndaǵy saiasi úrdisterde zor ról atqarýymen birge, ata-babalarymyz keń-baitaq territoriiada búkilálemdik murany quraityn zor mádeni jetistikter shoǵyryn jasap shyǵardy. Osy ýaqytqa deiin elimizdiń aýmaǵynan tabylyp kelgen Uly dalanyń jádigerleri bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologiialyq jańalyqtardy igere bilgendigin kýálandyrady. Uly Dalanyń mekendeýshileri oilap tapqan buryn-sońdy qoldanylmaǵan jańa quraldar HIH ǵasyrǵa deiin paidalynyp keldi. Uly Dala halqy óz kezeńi úshin taptyrmas materialdyq qundylyqtardy shyǵarýmen birge, mádeniettiń ozyq úlgilerin de qalyptastyrdy. Sonyń ishinde shoqtyǵy biik atqa miný mádenieti men jylqy sharýashylyǵynyń Eýraziiadan taraǵandyǵy tarihtan belgili. Adamzat órkenietine úzeńgini oilap taýyp qosqan Uly Dalanyń ieleri at ábzelderin jasap, paidalaný isinde adamzat órkenietiniń óz zamany úshin ozyq úlgisin qalyptastyrdy», - dedi Ábdimanap Bekturǵanov.
Halyq qalaýlysynyń paiymynsha, Uly dala qojaiyndarynyń metalldy igerýi tarihtyń jańa kezeńine jol ashyp, tek Eýraziia dalasyn ǵana emes, tutastai adamzat damýynyń barysyn túbegeili ózgertti. Al Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adam saq taipalarynyń altyn óńdeý tehnikasynyń joǵary meńgergendigin tutas álemge dáleldedi.
Bizdiń dáýirimizdiń I-myńjyldyǵynyń orta sheninde qazaq tarihynda erekshe oryn alatyn Altai taýlarynyń baýraiynda Túrki memleketi paida bolyp, az ǵana ýaqyt ishinde ol tutastai imperiiaǵa ainaldy. Túrikterdiń qurǵan memleketinde óner men ǵylym jáne álemdik saýda órkendep, kóshpeli jáne otyryqshy mádenietter keremet úilesim tapty. Túrki memleketi tusynda Eýraziianyń shyǵysy men batysy, soltústigi men ońtústigi arasyndaǵy saýda jáne mádeniet salasyndaǵy bailanystardyń transkontinentaldy jelisi retinde Uly Jibek joly qyzmet jasap, ol jol halyqtar arasyndaǵy taýar ainalymy men ziiatkerlik bailanystar úshin ornyqty platformaǵa ainaldy.
«Bul máselelerdiń barlyǵy ata-baba murasyn áli de tereń zerttep-zerdeleýdi, ony álemge tanytý arqyly qazaq halqynyń álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedeli men abyroiyn asqaqtatýdy maqsat tutady. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin Elbasy birneshe iri jobalardy usynyp otyr. Olardyń alǵashqysy retinde «Arhiv - 2025» jobasynyń atalýy tegin emes. Elimizdiń táýelsizdiginiń shirek ǵasyry ishinde ótkenimizge qatysty derekterdi shet eldik arhivterden izdestirip, jinaý baǵytynda kóptegen igi ister atqaryldy. Qytai, Iran, Mysyr, Resei taǵy basqa elderdiń muraǵattaryndaǵy Qazaqstan tarihyna qatysty tarihi derekter, qoljazbalar, kitaptar jinaý jumystary júrgizilip, bir ǵana Qytai elinen qazaq tarihyna bailanysty 5500-dei tarihi derekter ákelindi. Degenmen, ata-babalarymyzdyń ómiri men órkenietine qatysty kóptegen derekti qujattar áli de bolsa Otandyq jáne álem arhivterinde saqtaýly jáne ǵylymi ainalymǵa áli túsken joq. Mine, osy mańyzdy derekterge irgeli zertteýler júrgizip, ǵylymi ainalymǵa engizý úshin «Arhiv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasynyń mańyzy men orny bólek bolǵaly otyr. Maqalada arhiv derekterin tek jinaqtap qana qoimai, barlyq múddeli zertteýshiler men qalyń jurtshylyqqa qoljetimdi bolýy úshin olardy belsendi túrde tsifrlyq formatqa kóshirý qajettiligi naqty aityldy», - dedi ol.
Sondai-aq, depýtattyń aitýynsha, Elbasy qolǵa alyp otyrǵan mektepter men ólketaný mýzeileriniń janynan tarihi-arheologiialyq qozǵalystar qurý isi barsha qazaqstandyqtar boiynda óz tarihi bastaýlaryna degen ortaq jaýapkershilikti qalyptastyratyndyǵy sózsiz.
«Elbasymyz «Tarih tolqynynda» atty eńbeginde: «Qazaqtyń sana-sezimi ótkendegi, qazirgi jəne bolashaqtaǵy - tarih tolqynynda óziniń ulttyq «Men» degizerlik qasietin túsinýge tuńǵysh ret endi ǵana múmkindik alyp otyr. Biraq bul múmkindik qana: ol shyndyqqa, qazaqtardyń ǵana emes, barlyq qazaqstandyqtardyń jappai sanasyna ornyqqan faktige ainalýy qajet», - dep atap ótýinde ómir aqiqaty bar ekendigi baiqalady. Qazaq halqynyń tarihynda qanshama jasampaz uly tulǵalardyń bolǵandyǵy belgili. Kóptegen halyqtar óz eliniń erekshe elshisi syndy uly babalarynyń esimderin maqtan tutyp, dáripteidi. Qazaqtyń da shejirelik zerdesinde jeke tulǵalar tarihtyń qozǵaýshy kúshi bolyp keldi. Uly dalanyń ál-Farabi men Iasaýi, Kúltegin men Beibarys, áz-Táýke men Abylai, Kenesary men Abai syndy tulǵalarynyń el tarihyndaǵy salmaqty ornyn baǵalap, baǵamdaý búgingi urpaqtyń boryshy. Osy rette Elbasy usynyp otyrǵan «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý entsiklopediialyq saiabaǵyn ashýdyń mańyzy - jas urpaqtyń tarihi tulǵalarymyzdy ultymyzdyń baǵa jetpes simvoldyq kapitaly retinde tanýyna úles qosary sózsiz», - dedi zań ǵylymdarynyń doktory.
Májilis depýtatynyń sózine qaraǵanda, respýblikamyzdyń ortaǵasyrlyq Túrki imperiiasynyń tikelei murageri retinde túrki tarihy men mádenietin álemge tanytý, ony damytyp, jańǵyrtý jolynda jasap kelgen sharalary túrki órkenietin álemge tanytýǵa ólsheýsiz úles qosty.
«Qazirgi jahandaný úrdisinde ulttyq biregeiligimizdi saqtap qalýdyń tiimdi joly - ulttyq mádenietimiz ben órkenietimizdi saqtap, rýhani bailyǵymyzdy ulyqtaý bolatyn bolsa, osy baǵytta túrkilik túp-tamyrymyzdy baǵamdaýdyń orny bólek. Endeshe Elbasy maqalasyndaǵy Túrki órkenietiniń tarihyna qatysty kóterip otyrǵan jobalary, halqymyzdyń rýhani ortalyǵy retindegi Túrkistan qalasyn kórkeitip, damytý baǵytyndaǵy baǵdarlamalary ábden-aq quptarlyq sharalar dep bilemiz. «Rýhani jańǵyrý» jalpyulttyq baǵdarlamasynyń jańa komponentteri ata-babalarymyzdyń san myńjyldyq murasynyń búgingi tsifrlyq órkeniettiń suranystaryna tolyq sai kelýine múmkindik beredi. Elbasynyń halqymyzdyń tarihi shejiresin, etnogenetikalyq arqaýyn, rýhani tóltýma dástúrin tereńdete tarata otyryp, álemge qazaq halqynyń adamzat órkenietindegi ornyn jańa qyrlarymen tanytýy ulttyq tarihymyzdy zamanaýi sabaqtastyqta zerdeleý arqyly bolashaqtyń tuǵyrtasyn berik ornatýǵa jasalǵan uly qadam dep túsinýimiz qajet», - dep túiindedi oiyn Ábdimanap Bekturǵanov.
.jpeg)