ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىن ۇلتتىق تاريحىمىزدى زاماناۋي ساباقتاستىقتا زەردەلەۋ ارقىلى بولاشاقتىڭ تۇعىرتاسىن بەرٸك ورناتۋعا جاسالعان ۇلى قادام دەپ تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت. مۇنداي پٸكٸردٸ قر پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەبدٸماناپ بەكتۇرعانوۆ ايتتى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
«دٷنيەجٷزٸندەگٸ 4 مىڭعا جۋىق ەتنيكالىق توپتاردىڭ بٷگٸندە 200-گە جۋىعىنىڭ عانا مەملەكەتتٸلٸگٸ بولاتىن بولسا, سول ەلدەردٸڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ الدىڭعى قاتاردان ورىن الاتىنى - ەلەمدٸك قاۋىمداستىق الدىندا زور ابىروي, بيٸك مەرتەبە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ: "قازاق حالقىنىڭ تاريحى كەيبٸرەۋلەر ايتىپ جٷرگەندەي, كەشەگٸ قازاق حاندىعى شاڭىراق كٶتەرگەن حV عاسىردان باستالمايدى. حاندىقتىڭ قۇرىلۋى بٸر باسقا, بٷگٸنگٸ قازاق حالقى - سوناۋ ەستە جوق ەسكٸ زامانداردان-اق تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن كٶنە ساقتاردىڭ, ەجەلگٸ عۇنداردىڭ, بايىرعى تٷرٸكتەردٸڭ ۇرپاعى, ٷلكەن ٷيدٸڭ قارا شاڭىراعىن اتا جۇرتتا ساقتاعان حالىق», - دەپ ايتۋى كٶپ جاعدايدى اڭعارتادى», - دەدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەجەلگٸ كەزەڭدەردە الدىڭعى ازييانىڭ اسسيرييا, ۆاۆيلونييا, پەرسييا سيياقتى الىپ مەملەكەتتەرٸن ٶزٸمەن ساناسۋعا مەجبٷرلەگەن بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ ارعى بابالارى ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تاريحتىڭ بەتالىسىن تالاي رەت تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸسكە ۇشىراتتى. ونىڭ بٸر عانا مىسالىنا بٷكٸل باتىستى باعىندىرعان قۇدٸرەتتٸ ريم يمپەريياسىن قۇلاتۋ ارقىلى تۇتاستاي بٸر قوعامدىق جٷيەنٸڭ ەكٸنشٸسٸمەن الماسۋىنا تٸكەلەي ىقپال ەتكەن, سونداي-اق قىتاي سيياقتى الىپ يمپەريياعا باتىسىنا ۇلى قورعان سالۋعا مەجبٷرلەگەن عۇن تاريحىنان عانا كٶز جەتكٸزۋٸمٸزگە بولادى.
«قازٸرگٸ باتىستىڭ يتالييا, گەرمانييا سيياقتى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرٸ ٶز تاريحىنىڭ باستاۋلارى رەتٸندە ەجەلگٸ ريم يمپەريياسى مەن ەجەلگٸ گوتتاردى ماقتان تۇتۋى بٸزدٸڭ دە ٶز تاريحي تامىرىمىزعا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ, ونى ۇلىقتاۋدىڭ كەلەلٸگٸنە مەڭزەيدٸ. ەندەشە, ەجەلگٸ ساق, كٶنە عۇن, بايىرعى تٷركٸ يمپەرييالارىنىڭ بٸزدٸڭ تٸكەلەي اتا-بالالارىمىزدىڭ تاريحى ەكەندٸگٸن ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, ەلەمگە جارييا ەتۋ - بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ مٸندەتٸمٸز», - دەدٸ ول.
مەجٸلٸس دەپۋتاتىنىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, ەلباسى ن.نازارباەۆ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى كەزەڭدەرٸنەن باستاپ-اق ۇلى دالا ەلٸندە تاريحي سانانى جەنە دٷنيەتانىمدى قالىپتاستىرۋ ساياساتىن ۇستانىپ كەلەدٸ. ۇلت تاريحىنداعى «اقتاڭداقتاردى» جويۋعا باعىتتالعان شارالار مەن تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋعا ارنالعان مەملەكەتەتتٸك باعدارلامالار تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى دامىتۋ جولىندا قىزمەت جاساۋدا. وسى قاتاردا 2004 جىلدان باستالعان «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى جەنە 2017 جىلدان جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارى ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋ مەن جاڭعىرتۋ ماقساتىن كٶزدەپ, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى دەرٸپتەۋگە تٸكەلەي اتسالىسىپ وتىر.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن ەلباسىنىڭ كٷنٸ كەشە عانا جارىق كٶرگەن «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسى بٷگٸنگٸ قازاق حالقىنىڭ تاريحي باستاۋلارىنا, تەرريتورييامىزدا تٷرلٸ تاريحي كەزەڭدەردە ٶمٸر سٷرگەن پروتومەملەكەتتٸك بٸرلەستٸكتەردٸڭ ادامزات ٶركەنيەتٸ مەن ەلەمدٸك تاريحقا قوسقان ٷلەسٸن زەردەلەپ, باعالاۋدى جەنە رۋحاني جاڭعىرۋ ٷردٸسٸن جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە جالعاستىرۋدى كٶزدەپ وتىر. ەۋرازييا دالاسىنداعى ساياسي ٷردٸستەردە زور رٶل اتقارۋىمەن بٸرگە, اتا-بابالارىمىز كەڭ-بايتاق تەرريتورييادا بٷكٸلەلەمدٸك مۇرانى قۇرايتىن زور مەدەني جەتٸستٸكتەر شوعىرىن جاساپ شىعاردى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىنان تابىلىپ كەلگەن ۇلى دالانىڭ جەدٸگەرلەرٸ بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ ٶز زامانىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ ٷزدٸك تەحنولوگييالىق جاڭالىقتاردى يگەرە بٸلگەندٸگٸن كۋەلاندىرادى. ۇلى دالانىڭ مەكەندەۋشٸلەرٸ ويلاپ تاپقان بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان جاڭا قۇرالدار حٸح عاسىرعا دەيٸن پايدالىنىپ كەلدٸ. ۇلى دالا حالقى ٶز كەزەڭٸ ٷشٸن تاپتىرماس ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى شىعارۋمەن بٸرگە, مەدەنيەتتٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن دە قالىپتاستىردى. سونىڭ ٸشٸندە شوقتىعى بيٸك اتقا مٸنۋ مەدەنيەتٸ مەن جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ەۋرازييادان تاراعاندىعى تاريحتان بەلگٸلٸ. ادامزات ٶركەنيەتٸنە ٷزەڭگٸنٸ ويلاپ تاۋىپ قوسقان ۇلى دالانىڭ يەلەرٸ ات ەبزەلدەرٸن جاساپ, پايدالانۋ ٸسٸندە ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶز زامانى ٷشٸن وزىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىردى», - دەدٸ ەبدٸماناپ بەكتۇرعانوۆ.
حالىق قالاۋلىسىنىڭ پايىمىنشا, ۇلى دالا قوجايىندارىنىڭ مەتاللدى يگەرۋٸ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭٸنە جول اشىپ, تەك ەۋرازييا دالاسىن عانا ەمەس, تۇتاستاي ادامزات دامۋىنىڭ بارىسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. ال ەسٸك قورعانىنان تابىلعان التىن ادام ساق تايپالارىنىڭ التىن ٶڭدەۋ تەحنيكاسىنىڭ جوعارى مەڭگەرگەندٸگٸن تۇتاس ەلەمگە دەلەلدەدٸ.
بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ ٸ-مىڭجىلدىعىنىڭ ورتا شەنٸندە قازاق تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن التاي تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا تٷركٸ مەملەكەتٸ پايدا بولىپ, از عانا ۋاقىت ٸشٸندە ول تۇتاستاي يمپەريياعا اينالدى. تٷرٸكتەردٸڭ قۇرعان مەملەكەتٸندە ٶنەر مەن عىلىم جەنە ەلەمدٸك ساۋدا ٶركەندەپ, كٶشپەلٸ جەنە وتىرىقشى مەدەنيەتتەر كەرەمەت ٷيلەسٸم تاپتى. تٷركٸ مەملەكەتٸ تۇسىندا ەۋرازييانىڭ شىعىسى مەن باتىسى, سولتٷستٸگٸ مەن وڭتٷستٸگٸ اراسىنداعى ساۋدا جەنە مەدەنيەت سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ ترانسكونتينەنتالدى جەلٸسٸ رەتٸندە ۇلى جٸبەك جولى قىزمەت جاساپ, ول جول حالىقتار اراسىنداعى تاۋار اينالىمى مەن زيياتكەرلٸك بايلانىستار ٷشٸن ورنىقتى پلاتفورماعا اينالدى.
«بۇل مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى اتا-بابا مۇراسىن ەلٸ دە تەرەڭ زەرتتەپ-زەردەلەۋدٸ, ونى ەلەمگە تانىتۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلٸ مەن ابىرويىن اسقاقتاتۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ەلباسى بٸرنەشە ٸرٸ جوبالاردى ۇسىنىپ وتىر. ولاردىڭ العاشقىسى رەتٸندە «ارحيۆ - 2025» جوباسىنىڭ اتالۋى تەگٸن ەمەس. ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىرى ٸشٸندە ٶتكەنٸمٸزگە قاتىستى دەرەكتەردٸ شەت ەلدٸك ارحيۆتەردەن ٸزدەستٸرٸپ, جيناۋ باعىتىندا كٶپتەگەن يگٸ ٸستەر اتقارىلدى. قىتاي, يران, مىسىر, رەسەي تاعى باسقا ەلدەردٸڭ مۇراعاتتارىنداعى قازاقستان تاريحىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەر, قولجازبالار, كٸتاپتار جيناۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, بٸر عانا قىتاي ەلٸنەن قازاق تاريحىنا بايلانىستى 5500-دەي تاريحي دەرەكتەر ەكەلٸندٸ. دەگەنمەن, اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶركەنيەتٸنە قاتىستى كٶپتەگەن دەرەكتٸ قۇجاتتار ەلٸ دە بولسا وتاندىق جەنە ەلەم ارحيۆتەرٸندە ساقتاۋلى جەنە عىلىمي اينالىمعا ەلٸ تٷسكەن جوق. مٸنە, وسى ماڭىزدى دەرەكتەرگە ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزۋ ٷشٸن «ارحيۆ-2025» جەتٸ جىلدىق باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى مەن ورنى بٶلەك بولعالى وتىر. ماقالادا ارحيۆ دەرەكتەرٸن تەك جيناقتاپ قانا قويماي, بارلىق مٷددەلٸ زەرتتەۋشٸلەر مەن قالىڭ جۇرتشىلىققا قولجەتٸمدٸ بولۋى ٷشٸن ولاردى بەلسەندٸ تٷردە تسيفرلىق فورماتقا كٶشٸرۋ قاجەتتٸلٸگٸ ناقتى ايتىلدى», - دەدٸ ول.
سونداي-اق, دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى قولعا الىپ وتىرعان مەكتەپتەر مەن ٶلكەتانۋ مۋزەيلەرٸنٸڭ جانىنان تاريحي-ارحەولوگييالىق قوزعالىستار قۇرۋ ٸسٸ بارشا قازاقستاندىقتار بويىندا ٶز تاريحي باستاۋلارىنا دەگەن ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قالىپتاستىراتىندىعى سٶزسٸز.
«ەلباسىمىز «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگٸندە: «قازاقتىڭ سانا-سەزٸمٸ ٶتكەندەگٸ, قازٸرگٸ جəنە بولاشاقتاعى - تاريح تولقىنىندا ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق «مەن» دەگٸزەرلٸك قاسيەتٸن تٷسٸنۋگە تۇڭعىش رەت ەندٸ عانا مٷمكٸندٸك الىپ وتىر. بٸراق بۇل مٷمكٸندٸك قانا: ول شىندىققا, قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جاپپاي ساناسىنا ورنىققان فاكتٸگە اينالۋى قاجەت», - دەپ اتاپ ٶتۋٸندە ٶمٸر اقيقاتى بار ەكەندٸگٸ بايقالادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا قانشاما جاسامپاز ۇلى تۇلعالاردىڭ بولعاندىعى بەلگٸلٸ. كٶپتەگەن حالىقتار ٶز ەلٸنٸڭ ەرەكشە ەلشٸسٸ سىندى ۇلى بابالارىنىڭ ەسٸمدەرٸن ماقتان تۇتىپ, دەرٸپتەيدٸ. قازاقتىڭ دا شەجٸرەلٸك زەردەسٸندە جەكە تۇلعالار تاريحتىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولىپ كەلدٸ. ۇلى دالانىڭ ەل-فارابي مەن ياساۋي, كٷلتەگٸن مەن بەيبارىس, ەز-تەۋكە مەن ابىلاي, كەنەسارى مەن اباي سىندى تۇلعالارىنىڭ ەل تاريحىنداعى سالماقتى ورنىن باعالاپ, باعامداۋ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ بورىشى. وسى رەتتە ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەدييالىق ساياباعىن اشۋدىڭ ماڭىزى - جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي تۇلعالارىمىزدى ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس سيمۆولدىق كاپيتالى رەتٸندە تانۋىنا ٷلەس قوسارى سٶزسٸز», - دەدٸ زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
مەجٸلٸس دەپۋتاتىنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, رەسپۋبليكامىزدىڭ ورتاعاسىرلىق تٷركٸ يمپەريياسىنىڭ تٸكەلەي مۇراگەرٸ رەتٸندە تٷركٸ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن ەلەمگە تانىتۋ, ونى دامىتىپ, جاڭعىرتۋ جولىندا جاساپ كەلگەن شارالارى تٷركٸ ٶركەنيەتٸن ەلەمگە تانىتۋعا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى.
«قازٸرگٸ جاھاندانۋ ٷردٸسٸندە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋدىڭ تيٸمدٸ جولى - ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸز بەن ٶركەنيەتٸمٸزدٸ ساقتاپ, رۋحاني بايلىعىمىزدى ۇلىقتاۋ بولاتىن بولسا, وسى باعىتتا تٷركٸلٸك تٷپ-تامىرىمىزدى باعامداۋدىڭ ورنى بٶلەك. ەندەشە ەلباسى ماقالاسىنداعى تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى كٶتەرٸپ وتىرعان جوبالارى, حالقىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعى رەتٸندەگٸ تٷركٸستان قالاسىن كٶركەيتٸپ, دامىتۋ باعىتىنداعى باعدارلامالارى ەبدەن-اق قۇپتارلىق شارالار دەپ بٸلەمٸز. «رۋحاني جاڭعىرۋ» جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ جاڭا كومپونەنتتەرٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭجىلدىق مۇراسىنىڭ بٷگٸنگٸ تسيفرلىق ٶركەنيەتتٸڭ سۇرانىستارىنا تولىق ساي كەلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەلباسىنىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي شەجٸرەسٸن, ەتنوگەنەتيكالىق ارقاۋىن, رۋحاني تٶلتۋما دەستٷرٸن تەرەڭدەتە تاراتا وتىرىپ, ەلەمگە قازاق حالقىنىڭ ادامزات ٶركەنيەتٸندەگٸ ورنىن جاڭا قىرلارىمەن تانىتۋى ۇلتتىق تاريحىمىزدى زاماناۋي ساباقتاستىقتا زەردەلەۋ ارقىلى بولاشاقتىڭ تۇعىرتاسىن بەرٸك ورناتۋعا جاسالعان ۇلى قادام دەپ تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت», - دەپ تٷيٸندەدٸ ويىن ەبدٸماناپ بەكتۇرعانوۆ.
.jpeg)