Kez kelgen qubylystyń áleýmettik sebebi bolatynyn eskersek, árbir kemistiktiń túp-tórkinin dolbarlaý qiyn emes. Adam ádeiilep jaman bolaiyn demeidi. Alla-taǵala áýel bastan ártúrli qylyp jaratýy bir basqa; qily minez-qulyqtyń qalyptasýyna adamzat balasy ómir súrip kele jatqan milliondaǵan jyldar ishindegi san alýan jaǵdailardyń yqpal etetini de málim. Bul rette sol tuńǵiyqqa tereńdemei-aq qazaq qaýymy qurylǵannan bergi dáýirlerdi sholsaq ta, halyq bastan keshken nebir aýyrtpalyqtardy aita alamyz. Taǵdyry kúrdeli el ekenimiz ras. Ǵasyrlarǵa sozylǵan yrǵyn-súrgin soǵys salǵan sumdyqty qaitalap jatý artyǵyraq bolsa da, keibir syrtqy múddeli kúshter qasaqana jasaǵan zulymdyq zardabyn áli kúnge deiin tartyp kele jatqanymyzdy eskermeske laj joq.
Erkin, órkeýde qazaq áýelde túrli qysymdy moiyndai almai, qoldan kelgenshe qarsylasyp, bodandyq qursaýynan qutylýdyń aila-sharǵysyn jasap baǵady. Keibir tarihi qujattarda Sankt-Peterbýrgtiń mundai «bassyzdyqty» aiaýsyz janshyp, dalalyqtardyń sazaiyn tartqyzý týraly dúrkin-dúrkin tapsyrma bergeni kórsetilgen. Sondai maqsattaǵy eki sapardyń sátsizdikke ushyraǵany tirkelipti. Olardyń biri – general-maior M.Traýbenbergtiń 1771 jylǵy, ekinshisi graf V.Perovskiidiń 1839 jylǵy joryqtary. (Kóshpendi túrkiler arasynda oq-dárimen atylatyn qarýdy alǵash bolyp igergen qazaq 1643 jyly jońǵardy talqandaidy. Dáliregi, alty júz ǵana jaýynger elý myń áskerden turatyn jońǵar qolyn tyrp etkizbepti. Mundai mysaldar qazaqtyń so tustardyń ózinde asa osal dushpan bolmaǵanyn ańǵartady).
Báribir, «shúrshit aty estilse, qursaqtaǵy bala dir ete túsedi» degendei, shyǵystaǵy «aidahar» kórshi bir jaqtan, patshalyq Resei ekinshi jaqtan úiirip soǵyp, dińkeletip bitken eken. Keskilesken shaiqastardan qalǵan úreiden bólek, qaita-qaita qasaqana jasalǵan ashtyq jappai qyrý arqyly sanany mertiktirip, ulttyń gendik qoryn kúiretedi. Ásirese, úsh júz jylǵa jýyq bilegen ozbyr imperiia jergilikti bai-shonjarlar arqyly degenine jetken. Eń shuraily jerler men qoǵaly kól, qom-sýdy tartyp alyp, otyryqshyldyqqa múmkindik bermegen.
Bizdińshe, dármensiz halyqty buǵan qosa turalata túsken taǵy bir jáitke áli mán berilmei keledi. Ol – frantsýz ben aǵylshyn kontsessionerleriniń qazaq dalasyn timiskilep, ken oryndaryn izdeýi. Qazir túbi kórinbeitin tas qudyqtar saiyn saharanyń kez kelgen qiyrynan kezdesýi múmkin. Kádimgi shahta. Bári de qolmen qazylǵan. Árine, ony kelimsekter ózderi uńǵyǵan joq, mardymsyz tiyn-tebenge jergilikti jurtty jaldady. Jáne bul úsh-tórt aida nemese bir-eki jylda aiaqtala salǵan jumys emes edi. Jańǵyz ǵana mysal – aǵylshyn injener-geologteri 1914 jyldan bastap Baiqońyrdaǵy eki kómir shahtasy men Qarsaqbaidaǵy ken-baiytý fabrikasy jáne mańaidaǵy ózge de shaǵyn kenish oryndaryna qajetti vagon-vagon qural-jabdyqty jetkizý úshin Josaly men Qarsaqbai arasyndaǵy 420 shaqyrym jerge jyljymaly temirjol tartady. Osy jumysqa qamtylǵan tórt júzden asa qazaq qaila-kúrekpen kezdesken tóbe, taý-tasty qyrnap, kúni-túni jol tóseidi. Munshalyqty jankeshti iste maiyp bolǵandar da az bolmaidy. Jáne ozbyr aǵylshyndar jumysshylardyń aqysyn jep, ábden qanap, saldarynan, kisi ólimine deiin aparǵan ereýilder qaitalanǵan. Jumys 1917 jyly aiaqtalady. Biraq Qazan tóńkerisi órshigen soń sheteldikter shahtalardy qiratyp, eline qashýǵa májbúr bolǵan. Osy ispettes geologiialyq jortýyl kórinisterin keibir shet el ádebietinen de ushyratyp qalamyz. Aitalyq, frantsýz klassigi Lýi Jakolionyń shytyrman oqiǵaly «Ot jutqandar» romanyndaǵy 1870-shi jyldardyń sońyn ala altyn izdeýshiler sapary Soltústik Amerika, Batys Eýropa, Avstraliia qurylyǵynda órbip, bir sheti baitaq qazaq dalasynda jalǵasyp jatady. Osyndaǵy qysqa ǵana: «Orynbor qalasyna taiaý, ásirese, Oral taýlarynyń shoqylary mańaiynda mundai eldi-mekender irilene túsedi. Jaqyn jerde áldebir kenishtiń bar ekenin ańǵarýǵa bolady. Sebebi, osy taýlardyń aziialyq bókterleri mysqa, kúmiske, altyn men platinaǵa, basqa da qymbat metaldarǵa bai keledi» degen joldar talai jaidy ańǵartyp tur. (Jakolio L. – Pojirateli ognia. Moskva: Booh chamber international, 1992. – s. 435).
Mine, munshalyqty sary súrgin zorlyq-zombylyqtyń bári mańdaiynyń sory qalyń halyqtyń aqylyn azdyrady. Dińkeletken joqshylyq, aýyr turmys taýqymeti adamgershilikten bir sát alystata túspekshi. (Osyndaida amalsyz oiǵa oralady – ashynǵanda «qý shunaq» Qudaidy da qarǵai alǵan da tek qazaq áieli shyǵar). Birtindep súiekke sińgen dúnieqońyzdyq, ashkózdik, aiarlyq ta sol baiaǵy qý siraq kedeiliktiń saldary bolýy kerek.
Báribir, arly eldiń deni asyl qasietten ainymaǵan. Qatygez dúnieniń jantúrshigerlik qiyndyqtaryn jeńip shyǵýda Qazaq áieli qosqan úles zor. Otbasy men urpaq tárbiesi aldyndaǵy jaýapkershilik áiel tabiǵatynda áýelden-aq basym keledi. Zertteýshi Inga Stasevich «Sotsialnyi statýs jenshiny ý kazahov: traditsii i sovremennost» atalatyn eńbeginde qazaqtyń erteden-aq óte meiirimdi ata-ana ekenin aitady. Kemeńger halyqtyń «perzentińdi beske deiin balańdai syila, besten on beske deiin qulyńdai jumsa, on besten keiin qurdasyńdai syilas!» úrdisin berik ustanatynyn, ul-qyzdaryn qalaida oqytýǵa tyrysatynyn keltiredi. Rasynda da, anaý Shoqandar men Alash arystary sondai jaqsy ǵuryptyń jemisi edi...
Qultóleý Muqash, jazýshy
Tómende: Taras Shevchenkonyń "Daladaǵy órt" kartinasy. 1848 jyl.
"Ult portaly"
.jpg)
