كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ ەلەۋمەتتٸك سەبەبٸ بولاتىنىن ەسكەرسەك, ەربٸر كەمٸستٸكتٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن دولبارلاۋ قيىن ەمەس. ادام ەدەيٸلەپ جامان بولايىن دەمەيدٸ. اللا-تاعالا ەۋەل باستان ەرتٷرلٸ قىلىپ جاراتۋى بٸر باسقا; قيلى مٸنەز-قۇلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا ادامزات بالاسى ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان ميلليونداعان جىلدار ٸشٸندەگٸ سان الۋان جاعدايلاردىڭ ىقپال ەتەتٸنٸ دە مەلٸم. بۇل رەتتە سول تۇڭعيىققا تەرەڭدەمەي-اق قازاق قاۋىمى قۇرىلعاننان بەرگٸ دەۋٸرلەردٸ شولساق تا, حالىق باستان كەشكەن نەبٸر اۋىرتپالىقتاردى ايتا الامىز. تاعدىرى كٷردەلٸ ەل ەكەنٸمٸز راس. عاسىرلارعا سوزىلعان ىرعىن-سٷرگٸن سوعىس سالعان سۇمدىقتى قايتالاپ جاتۋ ارتىعىراق بولسا دا, كەيبٸر سىرتقى مٷددەلٸ كٷشتەر قاساقانا جاساعان زۇلىمدىق زاردابىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن تارتىپ كەلە جاتقانىمىزدى ەسكەرمەسكە لاج جوق.
ەركٸن, ٶركەۋدە قازاق ەۋەلدە تٷرلٸ قىسىمدى مويىنداي الماي, قولدان كەلگەنشە قارسىلاسىپ, بوداندىق قۇرساۋىنان قۇتىلۋدىڭ ايلا-شارعىسىن جاساپ باعادى. كەيبٸر تاريحي قۇجاتتاردا سانكت-پەتەربۋرگتٸڭ مۇنداي «باسسىزدىقتى» اياۋسىز جانشىپ, دالالىقتاردىڭ سازايىن تارتقىزۋ تۋرالى دٷركٸن-دٷركٸن تاپسىرما بەرگەنٸ كٶرسەتٸلگەن. سونداي ماقساتتاعى ەكٸ ساپاردىڭ سەتسٸزدٸككە ۇشىراعانى تٸركەلٸپتٸ. ولاردىڭ بٸرٸ – گەنەرال-مايور م.تراۋبەنبەرگتٸڭ 1771 جىلعى, ەكٸنشٸسٸ گراف ۆ.پەروۆسكييدٸڭ 1839 جىلعى جورىقتارى. (كٶشپەندٸ تٷركٸلەر اراسىندا وق-دەرٸمەن اتىلاتىن قارۋدى العاش بولىپ يگەرگەن قازاق 1643 جىلى جوڭعاردى تالقاندايدى. دەلٸرەگٸ, التى جٷز عانا جاۋىنگەر ەلۋ مىڭ ەسكەردەن تۇراتىن جوڭعار قولىن تىرپ ەتكٸزبەپتٸ. مۇنداي مىسالدار قازاقتىڭ سو تۇستاردىڭ ٶزٸندە اسا وسال دۇشپان بولماعانىن اڭعارتادى).
بەرٸبٸر, «شٷرشٸت اتى ەستٸلسە, قۇرساقتاعى بالا دٸر ەتە تٷسەدٸ» دەگەندەي, شىعىستاعى «ايداھار» كٶرشٸ بٸر جاقتان, پاتشالىق رەسەي ەكٸنشٸ جاقتان ٷيٸرٸپ سوعىپ, دٸڭكەلەتٸپ بٸتكەن ەكەن. كەسكٸلەسكەن شايقاستاردان قالعان ٷرەيدەن بٶلەك, قايتا-قايتا قاساقانا جاسالعان اشتىق جاپپاي قىرۋ ارقىلى سانانى مەرتٸكتٸرٸپ, ۇلتتىڭ گەندٸك قورىن كٷيرەتەدٸ. ەسٸرەسە, ٷش جٷز جىلعا جۋىق بيلەگەن وزبىر يمپەرييا جەرگٸلٸكتٸ باي-شونجارلار ارقىلى دەگەنٸنە جەتكەن. ەڭ شۇرايلى جەرلەر مەن قوعالى كٶل, قوم-سۋدى تارتىپ الىپ, وتىرىقشىلدىققا مٷمكٸندٸك بەرمەگەن.
بٸزدٸڭشە, دەرمەنسٸز حالىقتى بۇعان قوسا تۇرالاتا تٷسكەن تاعى بٸر جەيتكە ەلٸ مەن بەرٸلمەي كەلەدٸ. ول – فرانتسۋز بەن اعىلشىن كونتسەسسيونەرلەرٸنٸڭ قازاق دالاسىن تٸمٸسكٸلەپ, كەن ورىندارىن ٸزدەۋٸ. قازٸر تٷبٸ كٶرٸنبەيتٸن تاس قۇدىقتار سايىن ساحارانىڭ كەز كەلگەن قيىرىنان كەزدەسۋٸ مٷمكٸن. كەدٸمگٸ شاحتا. بەرٸ دە قولمەن قازىلعان. ەرينە, ونى كەلٸمسەكتەر ٶزدەرٸ ۇڭعىعان جوق, ماردىمسىز تيىن-تەبەنگە جەرگٸلٸكتٸ جۇرتتى جالدادى. جەنە بۇل ٷش-تٶرت ايدا نەمەسە بٸر-ەكٸ جىلدا اياقتالا سالعان جۇمىس ەمەس ەدٸ. جاڭعىز عانا مىسال – اعىلشىن ينجەنەر-گەولوگتەرٸ 1914 جىلدان باستاپ بايقوڭىرداعى ەكٸ كٶمٸر شاحتاسى مەن قارساقبايداعى كەن-بايىتۋ فابريكاسى جەنە ماڭايداعى ٶزگە دە شاعىن كەنٸش ورىندارىنا قاجەتتٸ ۆاگون-ۆاگون قۇرال-جابدىقتى جەتكٸزۋ ٷشٸن جوسالى مەن قارساقباي اراسىنداعى 420 شاقىرىم جەرگە جىلجىمالى تەمٸرجول تارتادى. وسى جۇمىسقا قامتىلعان تٶرت جٷزدەن اسا قازاق قايلا-كٷرەكپەن كەزدەسكەن تٶبە, تاۋ-تاستى قىرناپ, كٷنٸ-تٷنٸ جول تٶسەيدٸ. مۇنشالىقتى جانكەشتٸ ٸستە مايىپ بولعاندار دا از بولمايدى. جەنە وزبىر اعىلشىندار جۇمىسشىلاردىڭ اقىسىن جەپ, ەبدەن قاناپ, سالدارىنان, كٸسٸ ٶلٸمٸنە دەيٸن اپارعان ەرەۋٸلدەر قايتالانعان. جۇمىس 1917 جىلى اياقتالادى. بٸراق قازان تٶڭكەرٸسٸ ٶرشٸگەن سوڭ شەتەلدٸكتەر شاحتالاردى قيراتىپ, ەلٸنە قاشۋعا مەجبٷر بولعان. وسى ٸسپەتتەس گەولوگييالىق جورتۋىل كٶرٸنٸستەرٸن كەيبٸر شەت ەل ەدەبيەتٸنەن دە ۇشىراتىپ قالامىز. ايتالىق, فرانتسۋز كلاسسيگٸ لۋي جاكوليونىڭ شىتىرمان وقيعالى «وت جۇتقاندار» رومانىنداعى 1870-شٸ جىلداردىڭ سوڭىن الا التىن ٸزدەۋشٸلەر ساپارى سولتٷستٸك امەريكا, باتىس ەۋروپا, اۆسترالييا قۇرىلىعىندا ٶربٸپ, بٸر شەتٸ بايتاق قازاق دالاسىندا جالعاسىپ جاتادى. وسىنداعى قىسقا عانا: «ورىنبور قالاسىنا تاياۋ, ەسٸرەسە, ورال تاۋلارىنىڭ شوقىلارى ماڭايىندا مۇنداي ەلدٸ-مەكەندەر ٸرٸلەنە تٷسەدٸ. جاقىن جەردە ەلدەبٸر كەنٸشتٸڭ بار ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. سەبەبٸ, وسى تاۋلاردىڭ ازييالىق بٶكتەرلەرٸ مىسقا, كٷمٸسكە, التىن مەن پلاتيناعا, باسقا دا قىمبات مەتالدارعا باي كەلەدٸ» دەگەن جولدار تالاي جايدى اڭعارتىپ تۇر. (جاكوليو ل. – پوجيراتەلي وگنيا. موسكۆا: Booh chamber international, 1992. – س. 435).
مٸنە, مۇنشالىقتى سارى سٷرگٸن زورلىق-زومبىلىقتىڭ بەرٸ ماڭدايىنىڭ سورى قالىڭ حالىقتىڭ اقىلىن ازدىرادى. دٸڭكەلەتكەن جوقشىلىق, اۋىر تۇرمىس تاۋقىمەتٸ ادامگەرشٸلٸكتەن بٸر سەت الىستاتا تٷسپەكشٸ. (وسىندايدا امالسىز ويعا ورالادى – اشىنعاندا «قۋ شۇناق» قۇدايدى دا قارعاي العان دا تەك قازاق ەيەلٸ شىعار). بٸرتٸندەپ سٷيەككە سٸڭگەن دٷنيەقوڭىزدىق, اشكٶزدٸك, ايارلىق تا سول باياعى قۋ سيراق كەدەيلٸكتٸڭ سالدارى بولۋى كەرەك.
بەرٸبٸر, ارلى ەلدٸڭ دەنٸ اسىل قاسيەتتەن اينىماعان. قاتىگەز دٷنيەنٸڭ جانتٷرشٸگەرلٸك قيىندىقتارىن جەڭٸپ شىعۋدا قازاق ەيەلٸ قوسقان ٷلەس زور. وتباسى مەن ۇرپاق تەربيەسٸ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك ەيەل تابيعاتىندا ەۋەلدەن-اق باسىم كەلەدٸ. زەرتتەۋشٸ ينگا ستاسەۆيچ «سوتسيالنىي ستاتۋس جەنششينى ۋ كازاحوۆ: تراديتسيي ي سوۆرەمەننوست» اتالاتىن ەڭبەگٸندە قازاقتىڭ ەرتەدەن-اق ٶتە مەيٸرٸمدٸ اتا-انا ەكەنٸن ايتادى. كەمەڭگەر حالىقتىڭ «پەرزەنتٸڭدٸ بەسكە دەيiن بالاڭداي سىيلا, بەستەن ون بەسكە دەيiن قۇلىڭداي جۇمسا, ون بەستەن كەيiن قۇرداسىڭداي سىيلاس!» ٷردٸسٸن بەرٸك ۇستاناتىنىن, ۇل-قىزدارىن قالايدا وقىتۋعا تىرىساتىنىن كەلتٸرەدٸ. راسىندا دا, اناۋ شوقاندار مەن الاش ارىستارى سونداي جاقسى عۇرىپتىڭ جەمٸسٸ ەدٸ...
قۇلتٶلەۋ مۇقاش, جازۋشى
تٶمەندە: تاراس شەۆچەنكونىڭ "دالاداعى ٶرت" كارتيناسى. 1848 جىل.
"ۇلت پورتالى"
.jpg)
