Kelesi jyldyń basynda Qazaqstandaǵy qazaqtyń sany 12 mlnǵa jetedi. Qazaq eshqashan 6 mlnǵa jetpegen, tek qyrǵyzben qazaqty birge sanaǵanda jáne qosyp sanaǵanda biz 6 mlnǵa 1897 jylǵy sanaq boiynsha jaqyndap edik.
Ókinishke orai, qazaqtyń sany 20 ǵasyrdyń basynda azaia bastady. Otarshyldyq saiasat kúsheidi, Reseidiń Birinshi dúniejúzilik soǵysyna sátsiz qatysýy, Reseidegi ekonomikalyq daǵdarystyń kúsheiýi, qazaq jerin jappai orys kóship kelýshilerine úlestirýi - Stolypin saiasaty, 1916 jylǵy qazaqtyń otarshyldyqqa qarsy kóterilisi qazaqtyń sanynyń azaiýyna ákeldi. Bul saiasat nátijesi Resei pereselents turǵyndarynyń ósýine ákeldi. 1928-1934 jyldary qazaqtyń sany taǵy da eki esedei azaidy.
Ekinishi dúnie júzilik soǵysy qazaqtyń sanyn taǵy da azaitty: reprodýktivti jasta qazaq áielderi sany kópsin jáne erkektiń sany kemsin boldy, soǵan qaramastan qazaqta óte biik deńgeide balalar sanyn óskenin kóremiz. Antibiotikterdi paidalaný áseri náreste men balalar sanynyń shetineýiniń tómendeýine ákeldi - qazaq pen sheshen balalar ósimi kórsetkishinen dúniejúzilik rekord berdi. Bul úrdis 1958-1962 jyldardaǵy «demografiialyq jarylys» dep ataldy.
Odan jiyrma bes jyldan keiin «demografiialyq jarylystyń» «birinshi jańǵyryǵy»boldy, iaǵni jas ata-analardyń «birinshi tolqyny» keldi. Taǵy jiyrma bes jydan keiin «ekinishi jańǵyryq», «ekinshi jas ata-analar tolqyny» keldi. 1958-1962 jyldardaǵy «demografiialyq jarylystyń» birinshi tolqyny ekinshi tolqynnan báseń boldy, al úshinshi tolqyn birinshi jáne ekinshi tolqynnan tómen edi. Qalai bolsa da, qazaq sany 12 mlnǵa jetti.
Marqum Maqash Tátimov "bárin demografiia sheshedi dep" aitýshy edi. Sol durys eken. Biraq naqtyraq aitsaq bárin qala turǵyndar sany sheshedi, bárin ult sanasy sheshedi deýge bolady. Búgingi kúni bizge 56%-aq qazaq qala turǵyny emes, 66% qala turǵyny kerek. Bizge qazaq infraqurylymy bar qala kerek - qazaq mektebi, qazaq balalar baqshasy, qazaqsha sóileitin bilik apparaty kerek. Saiasi elita qazaqshyl bolý kerek edi, ókinishke orai, jaǵdai olai emes.
Tez ósken halyq qutyrshyq keledi. Sheshender tez ósip Reseimen eki márte soǵysyp shyqty. Tez ósken qazaq barlyq passionarlyq qýatyn qalaǵa kóshý jáne biznes pen bilim alýǵa jumsady. Qazaqtyń minez-qulqy tez óskennen pálendei ózgermedi - biz sabyrly, kónbis, tózimdilik kórsetip kelemiz. 1992-1995 jyldardaǵy reformalar «shokovaia terapiia» ádisimen jasalǵan: orys turǵyndar sol jyldary Qazaqstannan lap etti - tek 1994 jyly 408 myń orys kóship ketken. Qazaq Reseige kóshken qala men aýyl orystarynyń ornyn basty. Qazaqtyń elitasy tipti memlekettik tildi kúsheitýdi pálendei talap etpedi, al qazaqtyń orys tildi oppozitsiiasy kerisinshe orys tiliniń statýsyn kúsheitýdi talap etken. Qalai bolsa da orys úlesi 20%-ke tómendei bara jetti. Qudai qazaqqa taǵy da tynyshtyq ýaqyt merzimin bermekshi: ata jaý qalmaqtyń ornyn basqan - orys-Resei kezekti ekonomikalyq, saiasi daǵdarys-uiyqqa batqandai ketip barady. Olai bolsa, taǵy da on-on bes jyldai tynyshtyq bermek. Sol ýaqyt merziminde biz oralmandardy jinap, túrki tildesti sińirip tynyp otyrýymyz kerek, orys otandastar óz ata mekenine ketip taýysylatyn siiaqty.
Ekinshiden, Reseide revoliýtsiia - úlken tóńkeris bolmaq, al biz de sol tusta tiisti demokratiialyq rejim ornatýymyz kerek. Kelesi syn ne Qytai, ne Ózbekstan. Qazaq óz tarihynda ózbekpen soǵysyp ótken. Bizge adekvatty saiasi júie kerek. Sonda biz kez kelgen qaýipke tózemiz. 21 ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap memleketter bir birin jaýlap alýdy qoiady, endi ekonomikalyq jáne rýhaniiat - til men men mádeniet, násihat pen dini ýaǵyz arqyly baǵyndyrý kún tártibine kiredi.
Ázimbai Ǵalidiń jazbasynan
