كەلەسٸ جىلدىڭ باسىندا قازاقستانداعى قازاقتىڭ سانى 12 ملنعا جەتەدٸ. قازاق ەشقاشان 6 ملنعا جەتپەگەن, تەك قىرعىزبەن قازاقتى بٸرگە ساناعاندا جەنە قوسىپ ساناعاندا بٸز 6 ملنعا 1897 جىلعى ساناق بويىنشا جاقىنداپ ەدٸك.
ٶكٸنٸشكە وراي, قازاقتىڭ سانى 20 عاسىردىڭ باسىندا ازايا باستادى. وتارشىلدىق ساياسات كٷشەيدٸ, رەسەيدٸڭ بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسىنا سەتسٸز قاتىسۋى, رەسەيدەگٸ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ كٷشەيۋٸ, قازاق جەرٸن جاپپاي ورىس كٶشٸپ كەلۋشٸلەرٸنە ٷلەستٸرۋٸ - ستولىپين ساياساتى, 1916 جىلعى قازاقتىڭ وتارشىلدىققا قارسى كٶتەرٸلٸسٸ قازاقتىڭ سانىنىڭ ازايۋىنا ەكەلدٸ. بۇل ساياسات نەتيجەسٸ رەسەي پەرەسەلەنتس تۇرعىندارىنىڭ ٶسۋٸنە ەكەلدٸ. 1928-1934 جىلدارى قازاقتىڭ سانى تاعى دا ەكٸ ەسەدەي ازايدى.
ەكٸنٸشٸ دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىسى قازاقتىڭ سانىن تاعى دا ازايتتى: رەپرودۋكتيۆتٸ جاستا قازاق ەيەلدەرٸ سانى كٶپسٸن جەنە ەركەكتٸڭ سانى كەمسٸن بولدى, سوعان قاراماستان قازاقتا ٶتە بيٸك دەڭگەيدە بالالار سانىن ٶسكەنٸن كٶرەمٸز. انتيبيوتيكتەردٸ پايدالانۋ ەسەرٸ نەرەستە مەن بالالار سانىنىڭ شەتٸنەۋٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلدٸ - قازاق پەن شەشەن بالالار ٶسٸمٸ كٶرسەتكٸشٸنەن دٷنيەجٷزٸلٸك رەكورد بەردٸ. بۇل ٷردٸس 1958-1962 جىلدارداعى «دەموگرافييالىق جارىلىس» دەپ اتالدى.
ودان جيىرما بەس جىلدان كەيٸن «دەموگرافييالىق جارىلىستىڭ» «بٸرٸنشٸ جاڭعىرىعى»بولدى, ياعني جاس اتا-انالاردىڭ «بٸرٸنشٸ تولقىنى» كەلدٸ. تاعى جيىرما بەس جىدان كەيٸن «ەكٸنٸشٸ جاڭعىرىق», «ەكٸنشٸ جاس اتا-انالار تولقىنى» كەلدٸ. 1958-1962 جىلدارداعى «دەموگرافييالىق جارىلىستىڭ» بٸرٸنشٸ تولقىنى ەكٸنشٸ تولقىننان بەسەڭ بولدى, ال ٷشٸنشٸ تولقىن بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ تولقىننان تٶمەن ەدٸ. قالاي بولسا دا, قازاق سانى 12 ملنعا جەتتٸ.
مارقۇم ماقاش تەتٸموۆ "بەرٸن دەموگرافييا شەشەدٸ دەپ" ايتۋشى ەدٸ. سول دۇرىس ەكەن. بٸراق ناقتىراق ايتساق بەرٸن قالا تۇرعىندار سانى شەشەدٸ, بەرٸن ۇلت ساناسى شەشەدٸ دەۋگە بولادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸزگە 56%-اق قازاق قالا تۇرعىنى ەمەس, 66% قالا تۇرعىنى كەرەك. بٸزگە قازاق ينفراقۇرىلىمى بار قالا كەرەك - قازاق مەكتەبٸ, قازاق بالالار باقشاسى, قازاقشا سٶيلەيتٸن بيلٸك اپپاراتى كەرەك. ساياسي ەليتا قازاقشىل بولۋ كەرەك ەدٸ, ٶكٸنٸشكە وراي, جاعداي ولاي ەمەس.
تەز ٶسكەن حالىق قۇتىرشىق كەلەدٸ. شەشەندەر تەز ٶسٸپ رەسەيمەن ەكٸ مەرتە سوعىسىپ شىقتى. تەز ٶسكەن قازاق بارلىق پاسسيونارلىق قۋاتىن قالاعا كٶشۋ جەنە بيزنەس پەن بٸلٸم الۋعا جۇمسادى. قازاقتىڭ مٸنەز-قۇلقى تەز ٶسكەننەن پەلەندەي ٶزگەرمەدٸ - بٸز سابىرلى, كٶنبٸس, تٶزٸمدٸلٸك كٶرسەتٸپ كەلەمٸز. 1992-1995 جىلدارداعى رەفورمالار «شوكوۆايا تەراپييا» ەدٸسٸمەن جاسالعان: ورىس تۇرعىندار سول جىلدارى قازاقستاننان لاپ ەتتٸ - تەك 1994 جىلى 408 مىڭ ورىس كٶشٸپ كەتكەن. قازاق رەسەيگە كٶشكەن قالا مەن اۋىل ورىستارىنىڭ ورنىن باستى. قازاقتىڭ ەليتاسى تٸپتٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ كٷشەيتۋدٸ پەلەندەي تالاپ ەتپەدٸ, ال قازاقتىڭ ورىس تٸلدٸ وپپوزيتسيياسى كەرٸسٸنشە ورىس تٸلٸنٸڭ ستاتۋسىن كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتكەن. قالاي بولسا دا ورىس ٷلەسٸ 20%-كە تٶمەندەي بارا جەتتٸ. قۇداي قازاققا تاعى دا تىنىشتىق ۋاقىت مەرزٸمٸن بەرمەكشٸ: اتا جاۋ قالماقتىڭ ورنىن باسقان - ورىس-رەسەي كەزەكتٸ ەكونوميكالىق, ساياسي داعدارىس-ۇيىققا باتقانداي كەتٸپ بارادى. ولاي بولسا, تاعى دا ون-ون بەس جىلداي تىنىشتىق بەرمەك. سول ۋاقىت مەرزٸمٸندە بٸز ورالمانداردى جيناپ, تٷركٸ تٸلدەستٸ سٸڭٸرٸپ تىنىپ وتىرۋىمىز كەرەك, ورىس وتانداستار ٶز اتا مەكەنٸنە كەتٸپ تاۋىسىلاتىن سيياقتى.
ەكٸنشٸدەن, رەسەيدە رەۆوليۋتسييا - ٷلكەن تٶڭكەرٸس بولماق, ال بٸز دە سول تۇستا تيٸستٸ دەموكراتييالىق رەجيم ورناتۋىمىز كەرەك. كەلەسٸ سىن نە قىتاي, نە ٶزبەكستان. قازاق ٶز تاريحىندا ٶزبەكپەن سوعىسىپ ٶتكەن. بٸزگە ادەكۆاتتى ساياسي جٷيە كەرەك. سوندا بٸز كەز كەلگەن قاۋٸپكە تٶزەمٸز. 21 عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ مەملەكەتتەر بٸر بٸرٸن جاۋلاپ الۋدى قويادى, ەندٸ ەكونوميكالىق جەنە رۋحانييات - تٸل مەن مەن مەدەنيەت, نەسيحات پەن دٸني ۋاعىز ارقىلى باعىندىرۋ كٷن تەرتٸبٸنە كٸرەدٸ.
ەزٸمباي عاليدٸڭ جازباسىنان
