Qazaq halqy ustanatyn Islam dini «DÁSTÚRLI DIN» dep atalady.
Biz bul uǵymdy tolyq túsiný úshin sózdik qorymyzdaǵy eń kóp qoldanylatyn «Salt-dástúr» dep qosaqtalyp aitylatyn sóz tirkesteriniń máni men maǵynasyn baǵamdaýǵa tiispiz.
Salt – Ata salty. Basy Atany syilaýdan bastalyp, arty ákeni, aǵany jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syilaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵida ózgermeidi. Soǵan sáikes At, Ut, Qut, Ult, Bult, Qurt, Jurt, Tut, Jut, Toǵyz, Toqsan t.t., iaǵni «T» formanty jalǵanǵan ataýlardyń bári osyndai, eshqashan maǵynasy ózgermeitin, tolyp-tolysqandy bildiretin uǵymdar. Mysaly, ult (ul - Adam Ata men Aýa Ananyń uldary) ósip-ónip, kóbeiip ultqa ainalyp tur), jut (Jý eliniń malynan eshteńe qalmaǵan), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishte eshkim qalmaǵan), jylt (kórindi de joq boldy) t. t. bolyp kete beredi. Osyǵan sáikes qazaqta bulardan da basqa qazaq - qazaq bolǵaly ózgermei kele jatqan salttar bar. Olar:
Quiryq baýyr (salt). «Quiryq baýyr jediń be, quda boldym dediń be» (mátel). Bul qudalyq dástúr rásimi bolǵanmen ult salt dástúrinde orny bólek jai. Eki jaq kelisip quda bolǵan jaǵdaida olarǵa «quiryq baýyr» arnaýly syi ákeledi. Ákelýshi áiel «baýyrdai jaqyn, quiryqtai tátti bolyńdar» dep tilek bildiredi. Odan barlyq qudalar aýyz tiedi. Quiryq baýyr qazaq dástúrinde quda bolýdyń zańdy belgisi qujat bolyp bekitilgen.
Shańyraq kóterý (salt). Jas otaýdyń alǵash ret shańyraǵyn kóterý qazaq úshin óte qyzyqty, erekshe mańyzdy sát. Muny qazaq salt dástúrin jetik biletin belgili etnograf jazýshy Ahmet Júnisuly bylai dep jazǵan: «.... qazaqta otaýdyń shańyraǵyn albaty adam kótermeidi. Buǵan balasy kóp, kári kúieý kerek. Ony qos atpen bolsa da alǵyzady. Yńǵaily jer bolyp, otaý óte úlken bolsa kári kúieý shańyraqty attyń ústinde turyp kóteredi. Bul eńbegine ol ne at minedi, ne túie jetekteidi. Buǵan maldy otaýdy kótertken jaq beredi. (A.Júnisov «fániden baqiǵa deiin»). Ádette kiiz úidiń shańyraǵyn er adamdar kóteredi. Al, jas otaýdyń shańyraǵyn kári kúieýge kótertýde úlken mán, yrym bar. Óitkeni «jasy úlken kúieý» qashanda elge syily jáne tilektes adam. Jáne kúieý qartaiǵan saiyn jurtyna qadyry, syiy arta túsedi. Qazaq eli osy joldan áli airylǵan joq. Kári kúieý kelse, aýyldyń úlken kishisi, erkek áieli onymen bir qaǵyspai, qajaspai qalmaidy. Onyń shańyraq kóterýinde de osyndai tereń syilastyq bar.
Syńsý (salt). «Halqymyzda turmys salt jyrlarynyń eń kóp taraǵandarynyń biri syńsý». Uzatylǵan qyz óz bosaǵasynan attanar aldynda aǵaiyn týǵandaryn aralaidy. Bylaisha aitqanda qoshtasady (Biraq bul dástúrli qoshtasý emes). Jeńgesin ertip aǵaiyndaryn aralap júrgen qyz jái júrmeidi. Ol óziniń balalyq dáýreniniń, oń jaqta bulǵaqtap ósken baqytty kúnderiniń ótkendigin, aiaýly ata anasynyń, týysqandarynyń ózin mápelep ósirýdegi eńbegin óleńmen aita júrip óksidi. Ondai óleń jyrdy syńsý deidi.
Qoshtasý (salt). Uzatylatyn qyz óz úiinen attanar aldynda óziniń ata anasymen, aǵa inisimen, sińlisi, jaqyn jýyqtarymen qoshtasý jyryn aitady.
«Qyz uzatý» (salt, toi). «Ulyn uiaǵa, qyzyn qiiaǵa qondyrý» ata ananyń tilegi ári paryzy. Sonyń ishinde qyz uzatý úlken toi, dýman ári qyzyq. Bul kúni ata ana qýanady, ári jylaidy. Qýanatyny qyz ósirdi jáne ony qutty jerine qondyrýy, jylaityny árine qimastyq kóńili.
Sáýkele kigizý (salt). Sáýkele kelinshek kiimi. «Qara maqpal sáýkele, shashyń basar jar jar aý» (jar jar).
Otaý kóterý (salt). «Kóterilgen otaýyń qutty bolyp, uzaq jasap ishinde súisin jaryń» (Qyz Jibek). Jas otaý áke úiiniń oń jaǵyna tigiledi.
Jasaý (salt). «Kórsin dep jiylǵan jurt tamashasyn, jasaýyn taýdai qylyp úigizdi endi»! (Naýryzbai Qanshaiym). Uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnie múlik «jasaý» dep atalady. Halyq qyzdyń jasaýyna asa zor kóńil bólip, «jasaýdy alty jastan jinasań asady, jeti jastan jinasań jetedi!» degen. Nebir sándi buiym, sáýkele, kilem, tekemet, ydys aiaq, tósek oryn, kiim keshek, ásem áshekeili taǵymdar qyzdarǵa beriletin bolǵan. Aýqatty adamdar aq otaý tigip uzatqan. Jasaýdy qyzdyń enshisi dese de bolady.
Kelin túsirý (salt). Bizdiń halqymyz úshin de dúniedegi qyzyq pen qýanyshtyń eń bastysy osy kelin túsirý. Buǵan búkil aýyl bolyp atsalysady, birge qýanady, birge toilaidy, namysy bir qazaqta «toidyń bolǵanynan boladysy qyzyq» degen bar. Al kelin túsirýdiń ózi de, «boladysy» da qyzyq.
Qazaq salty boiynsha kelindi aýylǵa kólikpen ákelmeidi. Bir qyrdyń astyna jeńgesimen birge túsirip ketedi. Aýyldyń qyz kelinshekteri jas kelinniń aldynan shyǵyp, eshkimge kórsetpei shymyldyq ishine kirgizip ákeledi. Aq bosaǵany oń aiaqpen attaidy. Shashý shashylady. Qutty bolsyn aitylady. Kelindi sheshesi, jeńgesi, sińlileri ertip ákeledi. Qýanysh, yrdý, dyrdý, oiyn saýyq bastalady. Shymyldyq jinalǵan sátte saltanatpen «Betashar» bastalady.
Qazaqta bulardan da basqa ózin qazaqpyn dep aitý úshin saqtalýǵa tiisti, maǵynasy eshqashan ózgermeitin Ata salttar kóp. Biz onyń bárin qaitalap jatpaimyz. Bizge salt degen sózdiń maǵynasyn tolyqtai túsiný úshin osy keltirilgen derekter (toǵyz) jetkilikti bolsa kerek.
Tarihattyń (sopylyq ilimniń) ejelgi qaǵidasyna salyp SALT degen sózdiń ózin sóilete keter bolsam, Al, Sal, Alt, Salt bolyp shyǵady.
Al – Alǵy, Aldyńǵy, Alǵashqy alty el (Alty Alash), iaǵni Alash (Alan) jurty, sońǵy ataýy Alshyn.
Sal – Sali, Saqi iaǵni Saqtar. Qazaqtyń kez-kelgen sóziniń aldyna jalǵanǵan «S» dybysy tek qana osyny bildiredi. Mysaly, adamnyń eń joǵarǵy kóńil-kúiiniń deńgeii (Saly sýǵa ketý), Sadaq (Saq Ata), Sanaq (Saq Ana), Sabaq (Saq apa), Saqal (Saldyń aǵasy), Senek (Saq ene) t.t. bolyp «avtorlyq quqyq» saqtalyp kete beredi.
Alt – Alty, bul Balyqshy (Shybyntai, Qypshaq) atamyzdyń laqap aty. Adai atanyń Shejire deregi boiynsha Alty ata eldi quraidy, iaǵni búkil álem elderiniń aýyzdarynan tastamaityn Alty Alash uǵymynyń shyqqan tegi osy. Balyqshylardyń atasy Alta atamyzdyń molasy da, atamyzdyń atyndaǵy alqapta Mańǵystaý aýdanynyń ortalaǵy Shetpe kentine jaqyn jerde, Altaly (Alta eli) dep atalady. Tipti sonaý Qyrymdaǵy Ialta da osy atamyzdyń aty. Sóz reti kelgesin aita keteiin, Baltanyń da, Balǵanyń da, Qazaqtyń bes qarýynyń biri Aibaltanyń da avtory osy atalarymyz. Alǵashqy qala salǵandar da osylar. Shyǵys halqynyń kúni keshege deiingi qalany «Balyq» dep ataǵandarynyń syry osy. Balqash (kól), Balqan (taýlar), Baltyq (teńiz), Balasaǵun (qala) – birikken sóz. Tolyq maǵynasy Balyqshy Saq Ǵun. t.t. balyqshylardyń laqap attary, iaǵni olar osy ataýlardyń báriniń avtory degen sóz. Búkil dalany qaptata salǵan bal-bal tastarda solardan qaldy.
Adam ata shejiresinde Adai-Kelimberdi-Balyqshy (Balasaǵun). Báriniń «Al», «Bal» degen bir túbirden bolatyny tek qana osyny bildiredi. Sóz túbiri (Óz túbi, Sózdiń atasy) eshqashan jańylyspaidy.
Al «T» dybysymen aiaqtalǵan sóz maǵynalarynyń eshqashan ózgermeitinin joǵaryda aittyq. «T» dybysy toǵyz sanyn iemdengen Tobyshtardyń laqap aty. Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
Sonda Ata Salty degenimizdiń tolyqtai maǵynasy: Adam Atadan bastalyp, altynshy ata Balyqshylarmen pisip, týystyǵy bólinbegen jetinshi ata Buzaý - Jemeneilermen jetilip, segiz sanyn iemdengen semitter Jemeneiden ajyrap, olardyń basyn qaita qosqan Tobyshtarmen tolysyp, sońǵy núktesi qoiylǵan Atalarymyzdyń saltqa ainalǵan dástúri bolyp shyǵady.
Bul búgingi tilmen aitqanda Ata zań (Konstitýtsiia) dep atalady. Búgingi Ata zańymyzdyń negizinde, tek qana bizdiń emes búkil álem elderi zańdarynyń negizinde qazaqtyń Ata zańy (salty) jatyr. Aiyrmasy qazaqtyń Ata salty 70 000 jyldan beri ózgermei kele jatsa, búgingi zańdar bileýshi toptyń yńǵaiyna qarai kúnine «myń» qubylady.
Al dástúrge kelsek, Oǵan myna uǵymdar tolyqtai kýálik ete alady: Toi maly (dástúr), «Júz jylqy toi malyna ketipti» (M.J.Kópeev); «Qalyń mal» (dástúr), qudalardyń dáýletine bailanysty bolady; «Qynamende» (dástúr), «Qynamende, jar jar men betashar bar, óleńsiz solar qyzyq bola ma gúl?» (Abai); Itaiaqqa salý (dástúr). Jas kelinshek bir aýylǵa qydyryp barǵanda, ne esik kórýge shaqyrǵanda áielder ne úlken ájeler oǵan «itaiaǵyna sal», - dep saqina, kúmis, júzik siiaqty zattar beredi. «Itaiaǵyna salý» degen kelinshek bosanyp balany sharanasynan jýatyn sýǵa iaǵni «shilde sýyna» álgindei kúmis júzik, kúmis saqina, kúmis túime siiaqty zattardy ydysqa salyp jiberip, náresteni jýady. Jýyp bolǵannan keiin álgi zattardy sol jerdegi áielder yrym qylyp bólisip alyp, máz meiram bolyp tarasady.
Áli esimde bala kezimizde bizdiń úidiń besiginde kúmis qońyraý syldyrlap turýshy edi, anamyz bárimizdiń kiimderimizge kúmisten ilgek, teńge t.b. áshekeiler taǵyp qoiýshy edi. Ózinińde barlyq áshekeileri kúmisten bolatyn.
Ejelgi qazaqtar qolynda, kiiminde kúmis áshekeileri joq áielderdi qazan-oshaqqa jolatpaǵan. Kei óńirlerde onsyz pisirilgen asty aramǵa sanaǵan. Bul dástúr kórshi túrikpen elinde kúni búginde de qoldanysta bar.
Kúmis demekshi, sonaý erte zamandarda qazaq qoly men qalmaq qoly soǵysyp jatqan kezeńde, sol jerde bir juqpaly aýrý paida bolyp qalmaq qoly sol keselden baýdai qyrylypty. Al qazaq sarbazdarynyń esh qaisysyna bul kesel darymaǵan. Keiin zertteýshiler bunyń basty sebebi, qazaqtyń qarý-jaraǵy men at-ábzelderinde kúmistiń mol bolýynan dep tujyrym jasaǵan. Dana halqymyz kúmistiń kóptegen juqpaly keselderge qarsy turatyn qasieti baryn ejelden-aq baǵamdaǵan.
Týra osyndai bir derek arab ańyzdarynda da bar. Birde arab sarbazdary astan jappai ýlanyp, bul aýrýdan tek qana olardyń basshylary aman qalypty. Keiin zertteý júrgizgende ásker basshylarynyń asty kúmis qasyqpen ishetinderi anyqtalǵan.
Kúmis bakteritsidtik jáne antiseptikalyq qasietke ie. Ári qabynýǵa da qarsy áreket ete alady. Bir sózben aitsaq, tabiǵi bakteritsidtik metall bakteriianyń 650 túrine qarsylyq bildire alady eken. Kúmistiń emdik qasieti búgingi meditsinada da tolyqtai dáleldengen. Qazaq emshileri óte erte zamanda-aq kúmistiń qasietin erekshe baǵalaǵan. Kúmis sýmen áreketteskende iondalyp, onyń quramynda uzaq saqtalady. Sondyqtan, kúmis qosylǵan sý aǵzadaǵy kóptegen ziiandy mikroaǵzalardy joiady. Adam aǵzasynyń tumaý jáne juqpaly aýrýlarǵa tótep bere almaýynyń sebebi immýndik júiedegi kúmistiń azaiýynan bolady. Kúmis tek qana aýrý týdyratyn elementterdi joiyp qoimai, aǵzadan ziiandy toksinder men mikrobtardy shyǵarady. Tipti, aǵzada az ǵana kúmis jetispeýshiligi baiqalǵan jaǵdaida, adamnyń jumys isteý qabileti tómendep, qorǵanysh qasieti azaiyp, tez sharshaý paida bolady.
Qazaqta altyn men kúmis qatar júredi. Sebebi, altyn kúmistiń bakteritsidtik qasietin arttyrady. Aǵzadaǵy immýndy qalypty etedi. Kóne Gretsiia men Rimde altyndy (plastinkalaryn) aýyzǵa salyp, tamaq aýrýlaryn emdegen eken. Sondai-aq, qazirgi meditsinada da altyn qospalary keńinen qoldanylady.
Tarih taǵlymy: Bul dástúrdiń jalǵasýy urpaǵymyzdyń ár túrli juqpaly aýrýlardan aman bolýynyń kepili bolmaq.
Úi kórsetý (dástúr). Jańa túsken kelindi týys týǵan, kórshi kólem, ilik jekjattar «úi kórsetýge» (shyǵys jaq «otqa shaqyrý» deidi» iaǵni esik asharǵa shaqyrady. Munyń maǵynasy kelin otbasymen tanysyp, úige kelip júrsin degen sóz. Bul úige kelin qur qol barmaidy, káde jorasymen barady. Muny «ilý» deidi. Bul máseleni shaqyrǵan úidiń dárejesine (úlken, kishi degen maǵynada) kelinniń enesi sheshýi kerek. Munymen birge kelindi shaqyrǵan úiler kelinniń minez qulqyn, júris turysyn iaǵni ádep, tártibin baiqap synap otyratyny da bar. Muny bolashaq kelinder eskere júrýi kerek. Óitkeni atalǵan dástúr áli jalǵasyp kele jatyr.
Joldyq (dástúr). «Qainym, joldyǵymdy umytpa, tolymdy bolsyn, dedi jeńgesi Qanym kúle sóilep» (el aýzynan). «Joldyqtyń» joly bólek. Sondyqtan oǵan atalatyn káde de tolymdy ári baǵaly bolady.
Betashar (dástúr). «Ýá áleýmet! Endi betashar tyńdaiyq!». Jańa túsken kelindi «betashar» dástúri jasalmai eshkim kóre almaidy. Ony kórý úshin ádeii «betashar» jasalady. Oǵan toiǵa jinalǵan týys týǵandar tegis qatynasady. Jas kelinniń eki jaǵynda eki kórgendi kelinderi turady. Munda «Betashar» jyry aityla otyryp, kelinge onyń atasy, enesi, onyń basqa týystary tanystyrylyp, kelin olarǵa sálem jasaidy. Sálem jasaǵan adamdar «kórimdik» beredi. Bet ashatyn jigit án jyrdy jeldirte, kóńildi kótere jyr tógýi kerek.
Betashar dástúri búgingi tańda tek qana eki elde Qazaq pen Azirbaijanda qoldanylady. Ózderińiz kórip otyrǵandai ekeýiniń de sóz túbiri «Az» degen bir túbirden (bir túpten, bir tekten) taraidy. Salt-dástúr jaǵynan, bizge olar kóp jaqyn. Áitpese, olar Qorqyt atany meniń atam dep moiyndamaǵan bolar edi. Shejire deregimen qýalasaq, olarda ejelgi Hazarlar men Oǵyzdardyń urpaqtary.
Demek, «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degendei bul ózgerip, jetildirilip otyratyn uǵym. Bul búgingi kúndegi Ata zańnyń talaptaryn oryndaý maqsatynda qabyldanatyn Úkimet qaýlylarymen sáikes keledi. Dástúrdiń tozyǵy qoldanystan shyǵyp, ozyǵy qaitalana-qaitalana kele Saltqa ainalýy múmkin. Salttyń mártebesi dástúrden joǵary. Ol ainymaýǵa jáne buzylmaýǵa tiis. Demek, qazirgi ozyq oily kóptegen azamattarymyzdyń dástúrli dinimiz Islamdy Ata din dep ataityndary da óte oryndy.
Tarih taǵlymy: Sopylyq ilim Qazaqtyń Ata saltynyń (ata zańynyń) ǵumyryn 70 000 jyl deidi. Bul zańdardy jer betinde qoldanbaityn el joq. Aiyrmasy, kim qandai deńgei de? Qazaq bolamyn degen jan Ata salttan ainymaýǵa tiis.
Mine osymen atalarymyzdyń bizge mura etip qaldyryp ketken Islam dininiń ornyn anyqtap aldyq. Bul meniń álemdegi eń uly bes dinniń beseýi de búgingi qazaqtardyń ata-babalarynyń arasynda dúniege kelgen degen tujyrymyma tolyqtai sáikes keledi. Demek, Din Uly Jaratýshy - Allanyń qalaýymen bizdiń atalarymyzdyń sanasy jetilip, aqyly men bilimi molaiǵan saiyn ózgerip, Allany taný jolynda kemeldenip otyrǵan uǵym bolǵan.
Búkil álem halyqtary ustanatyn negizgi uly dinder qazirgi qazaqtyń ata-babalarynyń arasynda dúniege keldi, eń alǵashqy Allanyń haqtyǵyn tanyp, din degen uǵymdy dúniege ákelgen solar bolatyn.
Al, Din degen uǵymnyń ózi qaidan shyqty degenge keletin bolsaq, orta ǵasyrlyq Turan álemindegi ata-tektiń jazylýynyń bir nusqasy Rashid-Ad-Din (Parsy (Iran) eliniń bileýshisi Qazan hannyń bas ýáziri, Shyńǵys hannyń tikelei urpaǵy, orta ǵasyrlyq tarihshy), Ala-Ad-Din Muhammed Horezmshah, onyń uly Jelal-Ad-Din sultan, Orta ǵasyrdaǵy Syrdariiadan Ilege deiingi aimaq ámiri Bolatshynyń inisi Kamar-Ad-Din Dýlati, osy Bolatshynyń baýyry Shamys-Ad-Din Dýlati, Otyrar qalasynyń bileýshisi Qaiyr hannyń ýáziri Dadyr-Ad-Din Al-Amid, Bahaý-Ad-Din Nakshband, Najm-Ad-Din Kýbra, onyń murageri Altyn Orda bileýshisi Berke hanǵa tikelei ustazdyq etken Buharada turǵan sheih Saif-Ad-Din Baharzi, ortaǵasyrlyq musylman ǵulamasy Nur-Ad-Din Horezmi, imanǵa kelip, shariǵatty moiyndaǵan uly muńal bileýshisi Ózbek hannyń rýhani tárbieshisi Nuǵman-Ad-Din Al Horezmi, óz zamanynyń uly taqýasy atalǵan Jálel-Ad-Din As Samarkandi, ataqty oishyl, aqyn, qolbasshy Muhammed Zakir Ad Din Babyr, álemge áigili «Zafarnameniń» avtory Sharaf Ad Din Áli Iázdi, Beket atanyń ustazy Baqyr Ad Din Muhammed t. t. bolyp tabylady. Osy esimderdegi Ad (Ad qaýymy, iaǵni qazirgishe aitqanda osy qaýymnyń qarashańyraǵynyń iesi Adai, Al, (Alan, Alash, Alty Alash, Alshyn), As (Az, Alashtyń laqap aty) al Dinge kelsek, búkil qazaqqa Din degen uǵymdy engizgen osy atalarymyz. Bul jaily Qytai jylnamasynda adamdary attyń qulaǵynda oinaityn Di taipasy, Dinlin eli jaily derekter bar. Parsy (Iran) tarihy olardyń negizin qalaǵandardy MAD (Ma Adai, Man Adai M.Q.) taipalarynyń urpaǵy Diaký dep ataidy. Olardyń esimderiniń sońyna jalǵanǵan «N» áribi, bastaýyn Man ata esiminiń sońǵy «N» dybysynan alady, soǵan sáikes balasy, uly, qyzy, urpaǵy, iaǵni Nuq paiǵambar Adam Ata men Man Atanyń uly (urpaǵy) degendi bildiredi. Búgingi Beiimbet Mailin (Beiimbet Mailynyń balasy), Iliias Esenberlin, Sáken Seifýllin, Álibi Jangeldin, Ǵabiden Mustafin, Muhtar Maǵaýin, Erlan Karin, Rashit Abdýllin, Marat Tajin t.t. dep júrgenderimizdiń syry osy.
Diiar arab tilinde turǵyn úi, el degen maǵyna berse, parsy tilinde «jaryq berýshi nemese Qudaidyń bergeni» dep aýdarylady. Diiar taza qazaq sózi – Di jáne Ar degen eki birikken sózden turady. Maǵynasy Di Ardyń atasy. Mysaly, Livannyń Buqaralyq aqparat quralynyń ataýy kúni búginde de «Ad-Diiar» dep atalady.
Bul atamyzdyń esimi ejelgi Mańǵystaýda (Beineý aýdany) Diiar degen atpen jer jáne eldi meken ataýynda saqtalǵan. Qazir bul eldi meken Manqystaý men Aqtóbe oblysynyń shekara jerinde ornalasqan, Baiǵanin aýdanyna qaraidy. Bul ataý álemniń ózge de elderinde kezdesedi. Mysaly, Diiarbakyr Túrkiianyń ońtústik-shyǵysyndaǵy qala men aýdannyń ataýy, bul qala Túrkiialyq kýrdtardyń ákimshilik ortalyǵy. Diiala Irak pen Iranda ózen, Irakta aimaq ataýy.
Qazaqtan basqa kóptegen elderde, tipti túgelge jýyq dese de bolady (aǵylshynnan basqa) «I» dybysy joq. Olarda bul dybys «I» dep oqylady. Qazaqtyń Din degen sóziniń Dinge ainalý syry osy.
«Qytai tarihyndaǵy qytailyq emes soltústik bes taipa memleketteriniń (b.z.b. 304-439) qurylýyna Hun men Úisinniń, olardyń tarmaqtalǵan túrki taipalarynyń birlestikteri (siýnný, tsze, sianbi, di, sian) qatysty, árine olardyń ataýy Qytai transkriptsiiasymen jazylyp keledi, shatystyrmas úshin túp nusqaǵa súiengen durys qoi (k. Materialy po istorii kochevyh narodov v Kitae. 111-Ú vv. M.,1989) (B.K.Albani «Qazaqiia» Almaty. 1998. 46 bet). Bul esimder qazaqta kúni búginde de qoldanylady. Biraq maǵynasy ózgeriske ushyraǵan. Iaǵni úsh urpaqtyń (óz aty jáne ata-tegi) attary bir esim bolyp shyqqan. Mysaly, Nasyraddin, Asamaddin, Alýaddin, Alqamaddin, Shaiqymaddin, Naǵymaddin, Salehaddin, Jalaladdin, Nájimaddin... Demek, olar ózderin Ad urpaǵymyz, dinimiz musylman dep otyr.
Dinniń balama ataýy Diń. Bul quladúz, jazyq daladaǵy dóń, tóbe, shoqy. Mysaly, Anaý kóringen dińge shyqsa, alystaǵynyń bári kórinedi. Kápir bolmai ozyq dindi ustansań, bunda da solai, alystaǵynyń bárin (ótkenińdi de, keleshegińdi de) kóre alasyń. Demek, din eldiń dińgegi. Al, el men dinniń tuǵyry til. Qazaqtyń «Til tuǵyrym, din dińgegim» deitini osy. Elimizdiń týy dińgekke ilinip, tuǵyrǵa bekitilgen. Tuǵyr men dińgek álsiz bolsa, jalaýdyń qulaityny siiaqty, tili men dini álsiz eldiń de keleshegi bolmaidy. Tili ekeýdiń dini ekeý, al dini ekeýdiń... Muny árbir qazaq azamaty bes saýsaǵyndai bilýge jáne ony kóziniń qarashyǵyndai saqtaýǵa tiis. Áitpese birtutas qazaq elin saqtai almaisyń. Jer betinen joiylǵan elderdiń bári osylai joiylǵan. Bizge sheginer jer qalǵan joq, artymyzda qulama jar tur...
Musylman men eropalyq dinderdiń ara qatynasy jaily Qasietti Quran Kárimniń «Ál-Máida» súresiniń 51 aiatynda aiqyn kórsetilgen.
Tarih taǵlymy: tuǵyry men dińgegi álsiz týdyń da, tili men dini álsiz eldiń de ómir jasy uzaqqa barmaidy. «Jel aidaǵan qańbaqtai» tarih sahnasynan shyǵyp qalady.
Endi bastaǵan áńgimemizdiń ózegine oralaiyn. Ejelgi shejirelerdiń bárinde de «Qaraǵai basyn shortan shalǵan» kezdegi Nuq paiǵambardyń topan sýdan aman qalǵan qaýymy musylman edi delinedi.
Musylman – (Mu, Us, Mus (Mýsa), Musyl, Musylman bolyp shyǵady. Sóz túbiri «Us» - qus, qusa bolý, usta, ustahana, ustaný-ustanbaý, ustaǵan-ustamaǵan. Ózimiz kúnde kórip júrgen qus ataýynyń shyǵý tegi osy atamyzdyń aty. Mańǵystaýdyń Ashymuryn múiisinen 27 km. ońtústiginde Qusym atty jer men áýlie qorym bar. Qorym óte eski. Onda jerlengen adamnyń patshalyq (handyq) tegin bildiretin «Táj» qulpytasy, Adaidyń ejelgi bir taiaq (asa), kres, jebe jáne ai tańbalary beinelengen.
Eń alǵashqy Uly Jaratýshyǵa (Qudaiǵa, Táńirge, Allaǵa) iman keltirgen osy Musa paiǵambardyń esimimen búkil aspanda ushatyn tirshilik ieleriniń barlyǵynyń jalpy ataýy Qus dep ataldy. Bul Musa paiǵambardyń jolyn ustanýshy Musylman qaýymynyń «avtorlyq» quqy.
Musa paiǵambar esiminiń sóz túbiri «Us», aldyńǵy býynda Qý. Demek, Musa paiǵambardyń tegi Adaidyń eki ulynyń úlkeni Qý adai áke (Qudaike) degen sóz. Bul Adai shejiresimen de tolyqtai sáikes keledi. Demek, «Us» túbiri bar barlyq ataýlardyń bári osy atamyzǵa bailanysty. Ejelgi shejirelerdiń bárinde de Musa Sinai (Syndy) taýynda jerlengen delinedi. Bul ataýlardyń bári Mańǵystaýǵa qatysty. Mańǵystaýdyń Túpqaraǵan aýdany jerinde Usaq degen jer men Qusym degen áýlie qorym kúni búginde de bar.
Ary qarai eń kieli, eń sýlý, syńary úshin janyn ólimge qiiatyn, jańa jaýǵan aqsha qardai appaq arý qusqa, Mahabbattyń simvoly Aqqý degen at qoiyldy. Bul esimdi Qas bi (Kaspii) atanǵan uly atalarymyzdyń sóz júiesi men olardyń Shejire deregine salsaq, Aq (Aǵ) - Aqpan (Aqiqat pen Aǵa sóziniń shyǵý tegi, Saq, Saqtar, Saqi (myrza), Taq pen Taqiia t.t. jáne Qý eliniń – Qý Mandardyń, iaǵni Adai atanyń eki balasynyń úlkeni Qudaike atamyzdyń esimi shyǵady. Demek, munyń maǵynasy Aqpan (Saq), Qudaike (Qýmandar) jáne Qazdar (Azdar (Azaýly eli) Qazan, Qazar jáne Qazaqtar) bári bir halyq, egizder degen sóz. Eki (egiz) Qazaqtyń sandyq ataýy.
Taǵy bir kieli qus Qazaq atamyzdyń «avtorlyq» quqyǵyna sai Qaz (Ata Qaz) dep ataýyn iemdendi. Uly atalarymyz osy eki arý qusty, osy qustar arqyly Qý eli men Qaz elin, bir anadan týǵan egiz dep urpaǵyna amanat etti. Qazaqtyń sonaý Atam zamannan beri aýyzdarynan tastamai kele jetqan «Aqqý men Qaz egiz, Adai menen Taz egiz» deitinderiniń syry osy. Bul shynynda da solai bolatyn. Báz-bireýlerdiń Qazaq eliniń ataýy aspandaǵy Qazdan alyndy degenderine aitarymyz (Men muny Abai atamyz aitty degenge kúmánim bar. Shamasy bul keiingi tarihty ózgertýge tyrysqan «jolbikelerdiń» isi bolýy múmkin), bul endi mektep jasyndaǵy balanyń sózi. Sebebi, qus adamǵa at qoia almaidy. Qerisinshe, bundaiǵa adamdar ǵana quqyly. Allanyń jaratýy solai. Bul daýǵa jatpaidy.
Tarih taǵlymy: Aqqý - qazaqtyń laqap aty. «Aqqý men qazdyń egiz» bolatynynyń syry osy. Qazaqtyń ata-babalary, iaǵni ejelgi qazaq memlekettigi biz uialatyndai eshteńe jasaǵan emes. Olar Allataǵala yqtiiar etken adam balasyna kórsetilýge tiisti syi-qurmettiń bárine de laiyq.
Ary qarai Mandar – Manǵus; Kún qudaiy Sam (Nuq paiǵambardyń úsh balasynyń ortanshysy) men Túrik – Samuryq; Qyr eli men Qyrǵyzdar-Qyrǵi, Qyran, Qyrǵaýyl; Qarabas-Shýmerler (Qaraman, Túpqaraǵan), Arystar (Aqarys, Janarys, Bekarys), Arap, Parsy, Armiandar - basynda Qarlyǵash, Qarshyǵa, keiinnen eń uzaq jasaityn jáne ólgenderin jerleitin Qara qarǵa (Qarǵanyń ólgenderin jerleitini Quran Kárimniń Ál-Máidá súresiniń 31 aiatynda kórsetilgen); Aqpan men Muńaldar - Aq suńqar; Astar – Lashyn, Úisinder – Úirek; Túrikter – Búrkit; Semitter (Arab pen Ebreiler), It eli (Italiia) – Itelgi, It-qus; Matriarhat zamanynan – japalaq (sóz túbiri «apa», maqal «tas pen japalaqty ursańda japalaq óledi, japalaq pen tasty ursańda japalaq óledi»), baiǵyz (túbiri ai men qyz, baiǵyz tek qana túnde ushady); Qunanorys, Buzaý, Tobysh jáne Muńaldar – Boz (Qara) torǵai ataldy. Olardyń zamanynan «Qoi ústine boz torǵai jumyrtqalady» degen urpaǵyna ańyz bolǵan zaman qaldy.
Atany – joǵaryda kórsetkenimdei Ata Qazǵa; Ákeni – Kókek pen Kók Qutanǵa; Aǵany – Shaǵalaǵa, Apany – Kepterge, Adam balasynyń sanasy tolyq jetispegen, kóp sózderdiń ornyna «ymdy» qoldanǵan kezeńin – Shymshyqqa teńedi. Qurmetti oqyrmanym! Sóz túbiri (Óz túbi, iaǵni sózdiń atasy) jańylyspaidy. Danalyq dep osyny ait. Tarih jazsań osylai jaz. Árine solai. Áitpese, sizderdi búkil álem Qaz bi (Qaspii) dep moiyndar ma edi.
Osy ataýlardyń bári Kári Kaspiidiń jaǵasyndaǵy Mańǵystaý túbeginde (Mandardyń túp mekeninde) MAD (Man Adai) patshalyǵy dáýirinde dúniege keldi. Ony sen moiynda, moiyndama, odan eshteńe ózgermeidi. Báribir sen olardyń «avtorlyq» quqyǵyn eshqashan tartyp ala almaisyń. Ol tek qana seniń sanańnyń, iaǵni aqylyń men bilimińniń jetken jeriniń kórsetkishi ǵana bolmaq. Aqyly men bilimi taiaz, óz atalarynyń qarapaiym sózine túsinbeitin Ebrei men Orystyń «oiynshyǵyna» ainalǵan jandarǵa qandai daýa bar. Áitpese, osy ýaqytqa deiin atam orys (Ov, Ova, Ovna), áke-sheshem ebrei (Eva, Evna men ich) dep júrer me edik.
Shyndyǵynda, «ov (ob)» biz úshinde jat emes. Bul olardyń óz tekterin Tobysh dep moiyndaǵany. Bul olar úshin óte oryndy. Olar úshin shyndyǵy solai. Al, bizderge (qazaqtarǵa) tegimizdi bulai ataýǵa bolmaidy. Bul jaǵdaida biz óz nemere, shóbere, shópshekterimizdi Ata dep moiyndaǵan bolyp shyǵamyz. Sebebi, bizdiń tegimiz olardan tym ári de, iaǵni adamzat teginiń bastaýynda jatyr.
Mý – Sý, Bý, Jý, Tý, Ný siiaqty Qý tobyna jatady. Bul esim Adai Ata shejiresinde Qudaike esimimen hattalǵan. Ol Adai atanyń eki balasynyń úlkeni.
Yl (il) – a. Adai atanyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaý atanyń úlken uly Shylym; á. qyl, qylý, qylmaý iaǵni iste, isteý, istemeý; b. Attyń jalynyń qyly; g. Balamasy eń bastapqy, eń tómengi jáne tarazylyq ólshem (Qara qyldy qaq jarý, qyldai etip bólip berý). ǵ. Il – ilki, ilgergi, til, tilim, bil, bilý, bilmeý, bilim-ǵylym.
Musyl Man – Musa paiǵambardyń jolyn (ilimin) ustanýshy Mannyń urpaqtary degen maǵynany beredi.
Qazaqta osy ataýdan týyndaityn qusyl (ǵusyl) degen sóz bar. «Qurǵaq jer tastamai deneniń barlyq jerin jýýdy Ǵusyl deidi». (Seifettin Iazyjy «Beineli namaz» Ankara – 1997. 16 bet). Bunyń maǵynasy Musylman bolý arqyly kápirlikten tek qana janyńdy emes, osy Ǵusyl arqyly tánińdi de tazartý degen sóz. Krestian dinin qabyldaýshylardyń «sýǵa shomylý» rásiminen ótkiziletinderiniń bastaý alatyn jeri osy. Bul rásim Jańa Ósiette (Evangelie) óte kóp aitylady.
Osy túbirden týyndaityn «Qus» pen «Qusýǵa» kelsek, Musa paiǵambardyń ilimin, iaǵni onyń Allany tanýyn dana halqymyz aspanǵa ushatyn Qusqa teńese, basynda musylman bolyp, keiin dinsizge ainalǵandardy «ishken-jegenderi boiyna taramai» qaita qusqanmen teńep otyr. Al, qazaqta «qusyq», iaǵni ishken-jegeniń boiyńa taramai qaita qussań mákirý (aram) delinedi.
Musylmannyń sóz túbiri aityp turǵandai bastaýyn Musa paiǵambardan alady.
Sol siiaqty búkil álem elderi dinderiniń bastaýy Qazaq dalasynan (elinen) bastalady.
Jaqynda álemdik BAQ (Buqaralyq Aqparat Quraldary) álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyl burynda búkil álem elderi bir tilde sóilegen degen qorytyndyǵa kelgenin jariialady. Árine, ol til Qazaqtyń ANA tili. Búkil jer sharyndaǵy jer, sý, taý, ulttar men memleketter jáne eldi meken ataýlarynyń qazaqtyń Ana tiline sáikes keletininiń syry osy. Sondyqtan, Qazaqstannyń til men tarih ǵylymdary osy baǵytty zerttep, zerdelep, Qazaqstan úkimeti qazaqqa «úsh tuǵyrly til» men arabtyń dinin tyqpalaǵannyń ornyna búkil álemge osyny ýaǵyzdaǵany jón bolady.
Adam Atanyń qarashańyraǵynda otyrǵan Qart Qazaqty bilimsiz, nadan «bala» etip kórsetýge tyrysýdy toqtatyn ýaqyt jetti.
ULY JARATÝShY – ALLA OSY JOLDARDY OQYǴAN BARShAŃYZǴA IMAN BERGEI!
Muhambetkárim Qojyrbaiuly
Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)
