"دەستٷرلٸ دٸن" دەگەنٸمٸز نە?

قازاق حالقى ۇستاناتىن يسلام دٸنٸ  «دەستٷرلٸ دٸن» دەپ اتالادى.

بٸز بۇل ۇعىمدى تولىق تٷسٸنۋ ٷشٸن سٶزدٸك قورىمىزداعى ەڭ كٶپ قولدانىلاتىن «سالت-دەستٷر» دەپ قوساقتالىپ ايتىلاتىن سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ  مەنٸ مەن ماعىناسىن باعامداۋعا تيٸسپٸز.

سالت – اتا سالتى. باسى اتانى سىيلاۋدان باستالىپ, ارتى ەكەنٸ, اعانى جەنە ەربٸر قازاق بالاسى ٶزٸنەن ٷلكەندەردٸڭ بەرٸن سىيلاۋمەن جالعاسادى. مەن قازاقپىن دەگەن جانعا بۇل قاعيدا ٶزگەرمەيدٸ. سوعان سەيكەس ات, ۇت, قۇت, ۇلت, بۇلت, قۇرت, جۇرت, تۇت, جۇت, توعىز, توقسان ت.ت., ياعني  «ت» فورمانتى جالعانعان اتاۋلاردىڭ بەرٸ وسىنداي, ەشقاشان ماعىناسى ٶزگەرمەيتٸن, تولىپ-تولىسقاندى بٸلدٸرەتٸن ۇعىمدار. مىسالى, ۇلت (ۇل - ادام اتا مەن اۋا انانىڭ ۇلدارى) ٶسٸپ-ٶنٸپ, كٶبەيٸپ ۇلتقا اينالىپ تۇر), جۇت (جۋ ەلٸنٸڭ مالىنان ەشتەڭە قالماعان), سٷت (سۋدىڭ اعارعان ەڭ ساپالى تٷرٸ), سىرت (ٸشتە ەشكٸم قالماعان), جىلت (كٶرٸندٸ دە جوق بولدى) ت. ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. وسىعان سەيكەس قازاقتا بۇلاردان دا باسقا قازاق - قازاق بولعالى ٶزگەرمەي كەلە جاتقان سالتتار بار. ولار:

قۇيرىق باۋىر (سالت). «قۇيرىق باۋىر جەدٸڭ بە, قۇدا بولدىم دەدٸڭ بە» (مەتەل). بۇل قۇدالىق دەستٷر رەسٸمٸ بولعانمەن ۇلت سالت دەستٷرٸندە ورنى بٶلەك جاي. ەكٸ جاق كەلٸسٸپ قۇدا بولعان جاعدايدا ولارعا «قۇيرىق باۋىر» ارناۋلى سىي ەكەلەدٸ. ەكەلۋشٸ ەيەل «باۋىرداي جاقىن, قۇيرىقتاي تەتتٸ بولىڭدار» دەپ تٸلەك بٸلدٸرەدٸ. ودان بارلىق قۇدالار اۋىز تيەدٸ. قۇيرىق باۋىر قازاق دەستٷرٸندە قۇدا بولۋدىڭ زاڭدى بەلگٸسٸ قۇجات بولىپ بەكٸتٸلگەن.

شاڭىراق كٶتەرۋ (سالت). جاس وتاۋدىڭ العاش رەت شاڭىراعىن كٶتەرۋ قازاق ٷشٸن ٶتە قىزىقتى, ەرەكشە ماڭىزدى سەت. مۇنى قازاق سالت دەستٷرٸن جەتٸك بٸلەتٸن بەلگٸلٸ ەتنوگراف جازۋشى احمەت جٷنٸسۇلى بىلاي دەپ جازعان: «.... قازاقتا وتاۋدىڭ شاڭىراعىن الباتى ادام كٶتەرمەيدٸ. بۇعان بالاسى كٶپ, كەرٸ كٷيەۋ كەرەك. ونى قوس اتپەن بولسا دا العىزادى. ىڭعايلى جەر بولىپ, وتاۋ ٶتە ٷلكەن بولسا كەرٸ كٷيەۋ شاڭىراقتى اتتىڭ ٷستٸندە تۇرىپ كٶتەرەدٸ. بۇل ەڭبەگٸنە ول نە ات مٸنەدٸ, نە تٷيە جەتەكتەيدٸ. بۇعان مالدى وتاۋدى كٶتەرتكەن جاق بەرەدٸ. (ا.جٷنٸسوۆ «فەنيدەن باقيعا دەيٸن»). ەدەتتە كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىن ەر ادامدار كٶتەرەدٸ. ال, جاس وتاۋدىڭ شاڭىراعىن كەرٸ كٷيەۋگە كٶتەرتۋدە ٷلكەن مەن, ىرىم بار. ٶيتكەنٸ «جاسى ٷلكەن كٷيەۋ» قاشاندا ەلگە سىيلى جەنە تٸلەكتەس ادام. جەنە كٷيەۋ قارتايعان سايىن جۇرتىنا قادىرى, سىيى ارتا تٷسەدٸ. قازاق ەلٸ وسى جولدان ەلٸ ايرىلعان جوق. كەرٸ كٷيەۋ كەلسە, اۋىلدىڭ ٷلكەن كٸشٸسٸ, ەركەك ەيەلٸ ونىمەن بٸر قاعىسپاي, قاجاسپاي قالمايدى. ونىڭ شاڭىراق كٶتەرۋٸندە دە وسىنداي تەرەڭ سىيلاستىق بار.

سىڭسۋ (سالت). «حالقىمىزدا تۇرمىس سالت جىرلارىنىڭ ەڭ كٶپ تاراعاندارىنىڭ بٸرٸ سىڭسۋ». ۇزاتىلعان قىز ٶز بوساعاسىنان اتتانار الدىندا اعايىن تۋعاندارىن ارالايدى. بىلايشا ايتقاندا قوشتاسادى (بٸراق بۇل دەستٷرلٸ قوشتاسۋ ەمەس). جەڭگەسٸن ەرتٸپ اعايىندارىن ارالاپ جٷرگەن قىز جەي جٷرمەيدٸ. ول ٶزٸنٸڭ بالالىق دەۋرەنٸنٸڭ, وڭ جاقتا بۇلعاقتاپ ٶسكەن باقىتتى كٷندەرٸنٸڭ ٶتكەندٸگٸن, اياۋلى اتا اناسىنىڭ, تۋىسقاندارىنىڭ ٶزٸن مەپەلەپ ٶسٸرۋدەگٸ ەڭبەگٸن ٶلەڭمەن ايتا جٷرٸپ ٶكسيدٸ. ونداي ٶلەڭ جىردى سىڭسۋ دەيدٸ.

قوشتاسۋ (سالت). ۇزاتىلاتىن قىز ٶز ٷيٸنەن اتتانار الدىندا ٶزٸنٸڭ اتا اناسىمەن, اعا ٸنٸسٸمەن, سٸڭلٸسٸ, جاقىن جۋىقتارىمەن قوشتاسۋ جىرىن ايتادى.

«قىز ۇزاتۋ» (سالت, توي). «ۇلىن ۇياعا, قىزىن قيياعا قوندىرۋ» اتا انانىڭ تٸلەگٸ ەرٸ پارىزى. سونىڭ ٸشٸندە قىز ۇزاتۋ ٷلكەن توي, دۋمان ەرٸ قىزىق. بۇل كٷنٸ اتا انا قۋانادى, ەرٸ جىلايدى. قۋاناتىنى قىز ٶسٸردٸ جەنە ونى قۇتتى جەرٸنە قوندىرۋى, جىلايتىنى ەرينە قيماستىق كٶڭٸلٸ.

سەۋكەلە كيگٸزۋ (سالت). سەۋكەلە كەلٸنشەك كيٸمٸ. «قارا ماقپال سەۋكەلە, شاشىڭ باسار جار جار اۋ» (جار جار).

وتاۋ كٶتەرۋ (سالت). «كٶتەرٸلگەن وتاۋىڭ قۇتتى بولىپ, ۇزاق جاساپ ٸشٸندە سٷيسٸن جارىڭ» (قىز جٸبەك). جاس وتاۋ ەكە ٷيٸنٸڭ وڭ جاعىنا تٸگٸلەدٸ.

جاساۋ (سالت). «كٶرسٸن دەپ جيىلعان جۇرت تاماشاسىن, جاساۋىن تاۋداي قىلىپ ٷيگٸزدٸ ەندٸ»! (ناۋرىزباي قانشايىم). ۇزاتىلعان قىزعا بەرٸلەتٸن دٷنيە مٷلٸك «جاساۋ» دەپ اتالادى. حالىق قىزدىڭ جاساۋىنا اسا زور كٶڭٸل بٶلٸپ, «جاساۋدى التى جاستان جيناساڭ اسادى, جەتٸ جاستان جيناساڭ جەتەدٸ!» دەگەن. نەبٸر سەندٸ بۇيىم, سەۋكەلە, كٸلەم, تەكەمەت, ىدىس اياق, تٶسەك ورىن, كيٸم كەشەك, ەسەم ەشەكەيلٸ تاعىمدار قىزدارعا بەرٸلەتٸن بولعان. اۋقاتتى ادامدار اق وتاۋ تٸگٸپ ۇزاتقان. جاساۋدى قىزدىڭ ەنشٸسٸ دەسە دە بولادى.

كەلٸن تٷسٸرۋ (سالت). بٸزدٸڭ حالقىمىز ٷشٸن دە دٷنيەدەگٸ قىزىق پەن قۋانىشتىڭ ەڭ باستىسى وسى كەلٸن تٷسٸرۋ. بۇعان بٷكٸل اۋىل بولىپ اتسالىسادى, بٸرگە قۋانادى, بٸرگە تويلايدى, نامىسى بٸر قازاقتا «تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەگەن بار. ال كەلٸن تٷسٸرۋدٸڭ ٶزٸ دە, «بولادىسى» دا قىزىق.

قازاق سالتى بويىنشا كەلٸندٸ اۋىلعا كٶلٸكپەن ەكەلمەيدٸ. بٸر قىردىڭ استىنا جەڭگەسٸمەن بٸرگە تٷسٸرٸپ كەتەدٸ. اۋىلدىڭ قىز كەلٸنشەكتەرٸ جاس كەلٸننٸڭ الدىنان شىعىپ, ەشكٸمگە كٶرسەتپەي شىمىلدىق ٸشٸنە كٸرگٸزٸپ ەكەلەدٸ. اق بوساعانى وڭ اياقپەن اتتايدى. شاشۋ شاشىلادى. قۇتتى بولسىن ايتىلادى. كەلٸندٸ شەشەسٸ, جەڭگەسٸ, سٸڭلٸلەرٸ ەرتٸپ ەكەلەدٸ. قۋانىش, ىردۋ, دىردۋ, ويىن ساۋىق باستالادى. شىمىلدىق جينالعان سەتتە سالتاناتپەن «بەتاشار» باستالادى.

قازاقتا بۇلاردان دا باسقا ٶزٸن قازاقپىن دەپ ايتۋ ٷشٸن ساقتالۋعا تيٸستٸ, ماعىناسى ەشقاشان ٶزگەرمەيتٸن اتا سالتتار كٶپ. بٸز ونىڭ بەرٸن قايتالاپ جاتپايمىز. بٸزگە سالت دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسىن تولىقتاي تٷسٸنۋ ٷشٸن وسى كەلتٸرٸلگەن  دەرەكتەر (توعىز) جەتكٸلٸكتٸ بولسا كەرەك.

تاريحاتتىڭ (سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ) ەجەلگٸ قاعيداسىنا سالىپ سالت دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن سٶيلەتە كەتەر بولسام, ال, سال, الت, سالت بولىپ شىعادى.

ال – العى, الدىڭعى, العاشقى التى ەل (التى الاش), ياعني الاش (الان) جۇرتى, سوڭعى اتاۋى الشىن.

سال – سالي, ساقي ياعني ساقتار. قازاقتىڭ كەز-كەلگەن سٶزٸنٸڭ الدىنا جالعانعان «س» دىبىسى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, ادامنىڭ ەڭ جوعارعى كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ  دەڭگەيٸ  (سالى سۋعا كەتۋ),  ساداق (ساق اتا), ساناق (ساق انا), ساباق (ساق اپا),  ساقال (سالدىڭ اعاسى), سەنەك (ساق ەنە) ت.ت. بولىپ «اۆتورلىق قۇقىق» ساقتالىپ كەتە بەرەدٸ.

الت – التى, بۇل بالىقشى (شىبىنتاي, قىپشاق) اتامىزدىڭ لاقاپ اتى. اداي اتانىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا التى اتا ەلدٸ  قۇرايدى, ياعني بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ اۋىزدارىنان تاستامايتىن  التى الاش ۇعىمىنىڭ شىققان تەگٸ وسى. بالىقشىلاردىڭ اتاسى التا اتامىزدىڭ  مولاسى دا, اتامىزدىڭ اتىنداعى القاپتا ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالاعى شەتپە كەنتٸنە جاقىن جەردە, التالى (التا ەلٸ) دەپ اتالادى. تٸپتٸ سوناۋ قىرىمداعى يالتا دا وسى اتامىزدىڭ اتى. سٶز رەتٸ كەلگەسٸن ايتا كەتەيٸن, بالتانىڭ دا, بالعانىڭ دا, قازاقتىڭ بەس قارۋىنىڭ بٸرٸ ايبالتانىڭ دا اۆتورى وسى اتالارىمىز. العاشقى قالا سالعاندار دا وسىلار. شىعىس حالقىنىڭ كٷنٸ كەشەگە دەيٸنگٸ قالانى «بالىق» دەپ اتاعاندارىنىڭ سىرى وسى. بالقاش (كٶل), بالقان (تاۋلار), بالتىق (تەڭٸز), بالاساعۇن (قالا)  – بٸرٸككەن سٶز. تولىق ماعىناسى بالىقشى ساق عۇن. ت.ت. بالىقشىلاردىڭ لاقاپ اتتارى, ياعني ولار وسى اتاۋلاردىڭ بەرٸنٸڭ اۆتورى دەگەن سٶز. بٷكٸل دالانى قاپتاتا سالعان بال-بال تاستاردا سولاردان قالدى.

ادام اتا شەجٸرەسٸندە اداي-كەلٸمبەردٸ-بالىقشى (بالاساعۇن). بەرٸنٸڭ «ال», «بال» دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, سٶزدٸڭ اتاسى) ەشقاشان  جاڭىلىسپايدى.

ال «ت» دىبىسىمەن اياقتالعان سٶز ماعىنالارىنىڭ ەشقاشان ٶزگەرمەيتٸنٸن جوعارىدا ايتتىق. «ت» دىبىسى توعىز سانىن يەمدەنگەن توبىشتاردىڭ لاقاپ اتى. ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ توقسان توعىز ەسٸمٸ بار دەلٸنەتٸنٸنٸڭ دە سىرى وسى.

سوندا اتا سالتى دەگەنٸمٸزدٸڭ تولىقتاي ماعىناسى: ادام اتادان باستالىپ, التىنشى اتا بالىقشىلارمەن پٸسٸپ, تۋىستىعى بٶلٸنبەگەن جەتٸنشٸ اتا بۇزاۋ - جەمەنەيلەرمەن  جەتٸلٸپ, سەگٸز سانىن يەمدەنگەن سەميتتەر جەمەنەيدەن اجىراپ, ولاردىڭ باسىن قايتا قوسقان توبىشتارمەن تولىسىپ, سوڭعى نٷكتەسٸ قويىلعان اتالارىمىزدىڭ سالتقا اينالعان دەستٷرٸ بولىپ شىعادى.

بۇل بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا اتا زاڭ (كونستيتۋتسييا) دەپ اتالادى. بٷگٸنگٸ اتا زاڭىمىزدىڭ نەگٸزٸندە, تەك قانا بٸزدٸڭ ەمەس بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ زاڭدارىنىڭ نەگٸزٸندە قازاقتىڭ اتا زاڭى (سالتى) جاتىر. ايىرماسى قازاقتىڭ اتا سالتى 70 000 جىلدان بەرٸ ٶزگەرمەي كەلە جاتسا, بٷگٸنگٸ زاڭدار بيلەۋشٸ توپتىڭ ىڭعايىنا قاراي كٷنٸنە «مىڭ» قۇبىلادى.

ال دەستٷرگە كەلسەك, وعان مىنا ۇعىمدار تولىقتاي كۋەلٸك ەتە الادى:  توي مالى (دەستٷر), «جٷز جىلقى توي مالىنا كەتٸپتٸ» (م.ج.كٶپەەۆ); «قالىڭ مال» (دەستٷر),  قۇدالاردىڭ دەۋلەتٸنە بايلانىستى بولادى;  «قىنامەندە» (دەستٷر), «قىنامەندە, جار جار مەن بەتاشار بار, ٶلەڭسٸز سولار قىزىق بولا ما گٷل?» (اباي);  يتاياققا سالۋ (دەستٷر). جاس كەلٸنشەك بٸر اۋىلعا قىدىرىپ بارعاندا, نە ەسٸك كٶرۋگە شاقىرعاندا ەيەلدەر نە ٷلكەن ەجەلەر وعان «يتاياعىنا سال», - دەپ ساقينا, كٷمٸس, جٷزٸك سيياقتى زاتتار بەرەدٸ. «يتاياعىنا سالۋ» دەگەن كەلٸنشەك بوسانىپ بالانى شاراناسىنان جۋاتىن سۋعا ياعني «شٸلدە سۋىنا» ەلگٸندەي كٷمٸس جٷزٸك, كٷمٸس ساقينا, كٷمٸس تٷيمە سيياقتى زاتتاردى ىدىسقا سالىپ جٸبەرٸپ, نەرەستەنٸ جۋادى. جۋىپ بولعاننان كەيٸن ەلگٸ زاتتاردى سول جەردەگٸ ەيەلدەر ىرىم قىلىپ بٶلٸسٸپ الىپ, مەز مەيرام بولىپ تاراسادى.

ەلٸ ەسٸمدە بالا كەزٸمٸزدە بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ بەسٸگٸندە كٷمٸس قوڭىراۋ سىلدىرلاپ تۇرۋشى ەدٸ, انامىز بەرٸمٸزدٸڭ كيٸمدەرٸمٸزگە كٷمٸستەن ٸلگەك, تەڭگە ت.ب. ەشەكەيلەر تاعىپ قويۋشى ەدٸ. ٶزٸنٸڭدە بارلىق ەشەكەيلەرٸ كٷمٸستەن بولاتىن.

ەجەلگٸ قازاقتار قولىندا, كيٸمٸندە كٷمٸس ەشەكەيلەرٸ جوق ەيەلدەردٸ قازان-وشاققا جولاتپاعان. كەي ٶڭٸرلەردە ونسىز پٸسٸرٸلگەن استى ارامعا ساناعان. بۇل دەستٷر كٶرشٸ تٷرٸكپەن ەلٸندە كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانىستا بار.

كٷمٸس دەمەكشٸ, سوناۋ ەرتە زامانداردا قازاق قولى مەن قالماق قولى سوعىسىپ جاتقان كەزەڭدە, سول جەردە بٸر جۇقپالى اۋرۋ پايدا بولىپ قالماق قولى سول كەسەلدەن باۋداي قىرىلىپتى. ال قازاق ساربازدارىنىڭ ەش قايسىسىنا بۇل كەسەل دارىماعان. كەيٸن زەرتتەۋشٸلەر بۇنىڭ باستى سەبەبٸ, قازاقتىڭ قارۋ-جاراعى مەن ات-ەبزەلدەرٸندە كٷمٸستٸڭ مول بولۋىنان دەپ تۇجىرىم جاساعان. دانا حالقىمىز كٷمٸستٸڭ كٶپتەگەن جۇقپالى كەسەلدەرگە قارسى تۇراتىن قاسيەتٸ بارىن ەجەلدەن-اق باعامداعان. 

تۋرا وسىنداي بٸر دەرەك اراب اڭىزدارىندا دا بار. بٸردە اراب ساربازدارى استان جاپپاي ۋلانىپ, بۇل اۋرۋدان تەك قانا ولاردىڭ باسشىلارى امان قالىپتى. كەيٸن زەرتتەۋ جٷرگٸزگەندە ەسكەر باسشىلارىنىڭ استى كٷمٸس قاسىقپەن ٸشەتٸندەرٸ انىقتالعان.

كٷمٸس باكتەريتسيدتٸك جەنە انتيسەپتيكالىق قاسيەتكە يە. ەرٸ قابىنۋعا دا قارسى ەرەكەت ەتە الادى. بٸر سٶزبەن ايتساق, تابيعي باكتەريتسيدتٸك مەتالل باكتەرييانىڭ  650 تٷرٸنە قارسىلىق بٸلدٸرە الادى ەكەن. كٷمٸستٸڭ ەمدٸك قاسيەتٸ بٷگٸنگٸ مەديتسينادا دا تولىقتاي دەلەلدەنگەن. قازاق ەمشٸلەرٸ ٶتە ەرتە زاماندا-اق كٷمٸستٸڭ قاسيەتٸن ەرەكشە باعالاعان. كٷمٸس سۋمەن ەرەكەتتەسكەندە يوندالىپ, ونىڭ قۇرامىندا ۇزاق ساقتالادى. سوندىقتان, كٷمٸس قوسىلعان سۋ اعزاداعى كٶپتەگەن زيياندى ميكرواعزالاردى جويادى. ادام اعزاسىنىڭ تۇماۋ جەنە جۇقپالى اۋرۋلارعا تٶتەپ بەرە الماۋىنىڭ سەبەبٸ يممۋندٸك جٷيەدەگٸ كٷمٸستٸڭ ازايۋىنان بولادى. كٷمٸس تەك قانا اۋرۋ تۋدىراتىن ەلەمەنتتەردٸ جويىپ قويماي, اعزادان زيياندى توكسيندەر مەن ميكروبتاردى شىعارادى. تٸپتٸ, اعزادا از عانا كٷمٸس جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بايقالعان جاعدايدا, ادامنىڭ جۇمىس ٸستەۋ قابٸلەتٸ تٶمەندەپ, قورعانىش قاسيەتٸ ازايىپ, تەز شارشاۋ پايدا بولادى.

قازاقتا التىن مەن كٷمٸس قاتار جٷرەدٸ. سەبەبٸ, التىن كٷمٸستٸڭ باكتەريتسيدتٸك قاسيەتٸن ارتتىرادى. اعزاداعى يممۋندى قالىپتى ەتەدٸ. كٶنە گرەتسييا مەن ريمدە التىندى (پلاستينكالارىن) اۋىزعا سالىپ, تاماق اۋرۋلارىن ەمدەگەن ەكەن. سونداي-اق, قازٸرگٸ مەديتسينادا دا التىن قوسپالارى كەڭٸنەن قولدانىلادى.

تاريح تاعلىمى: بۇل دەستٷردٸڭ جالعاسۋى ۇرپاعىمىزدىڭ ەر تٷرلٸ جۇقپالى اۋرۋلاردان امان بولۋىنىڭ كەپٸلٸ بولماق.

ٷي كٶرسەتۋ (دەستٷر). جاڭا تٷسكەن كەلٸندٸ تۋىس تۋعان, كٶرشٸ كٶلەم, ٸلٸك جەكجاتتار «ٷي كٶرسەتۋگە» (شىعىس جاق «وتقا شاقىرۋ» دەيدٸ» ياعني ەسٸك اشارعا شاقىرادى. مۇنىڭ ماعىناسى كەلٸن وتباسىمەن تانىسىپ, ٷيگە كەلٸپ جٷرسٸن دەگەن سٶز. بۇل ٷيگە كەلٸن قۇر قول بارمايدى, كەدە جوراسىمەن بارادى. مۇنى «ٸلۋ» دەيدٸ. بۇل مەسەلەنٸ شاقىرعان ٷيدٸڭ دەرەجەسٸنە (ٷلكەن, كٸشٸ دەگەن ماعىنادا) كەلٸننٸڭ ەنەسٸ شەشۋٸ كەرەك. مۇنىمەن بٸرگە كەلٸندٸ شاقىرعان ٷيلەر كەلٸننٸڭ مٸنەز قۇلقىن, جٷرٸس تۇرىسىن ياعني ەدەپ, تەرتٸبٸن بايقاپ سىناپ وتىراتىنى دا بار. مۇنى بولاشاق كەلٸندەر ەسكەرە جٷرۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ اتالعان دەستٷر ەلٸ جالعاسىپ كەلە جاتىر.

جولدىق (دەستٷر). «قاينىم, جولدىعىمدى ۇمىتپا, تولىمدى بولسىن, دەدٸ جەڭگەسٸ قانىم كٷلە سٶيلەپ» (ەل اۋزىنان). «جولدىقتىڭ» جولى بٶلەك. سوندىقتان وعان اتالاتىن كەدە دە تولىمدى ەرٸ باعالى بولادى.

بەتاشار (دەستٷر). «ۋە ەلەۋمەت! ەندٸ بەتاشار تىڭدايىق!». جاڭا تٷسكەن كەلٸندٸ «بەتاشار» دەستٷرٸ جاسالماي ەشكٸم كٶرە المايدى. ونى كٶرۋ ٷشٸن ەدەيٸ «بەتاشار» جاسالادى. وعان تويعا جينالعان تۋىس تۋعاندار تەگٸس قاتىناسادى. جاس كەلٸننٸڭ ەكٸ جاعىندا ەكٸ كٶرگەندٸ كەلٸندەرٸ تۇرادى. مۇندا «بەتاشار» جىرى ايتىلا وتىرىپ, كەلٸنگە ونىڭ اتاسى, ەنەسٸ, ونىڭ باسقا تۋىستارى تانىستىرىلىپ, كەلٸن ولارعا سەلەم جاسايدى. سەلەم جاساعان ادامدار «كٶرٸمدٸك» بەرەدٸ. بەت اشاتىن جٸگٸت ەن جىردى جەلدٸرتە, كٶڭٸلدٸ كٶتەرە جىر تٶگۋٸ كەرەك.

بەتاشار دەستٷرٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا تەك قانا ەكٸ ەلدە قازاق پەن ازٸربايجاندا قولدانىلادى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ەكەۋٸنٸڭ دە سٶز تٷبٸرٸ «از» دەگەن بٸر تٷبٸردەن (بٸر تٷپتەن, بٸر تەكتەن) تارايدى. سالت-دەستٷر جاعىنان, بٸزگە ولار كٶپ جاقىن. ەيتپەسە, ولار قورقىت اتانى مەنٸڭ اتام دەپ مويىنداماعان بولار ەدٸ. شەجٸرە دەرەگٸمەن قۋالاساق, ولاردا ەجەلگٸ حازارلار مەن وعىزداردىڭ ۇرپاقتارى.

دەمەك, «دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندەي بۇل ٶزگەرٸپ, جەتٸلدٸرٸلٸپ وتىراتىن ۇعىم. بۇل بٷگٸنگٸ كٷندەگٸ اتا زاڭنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا قابىلداناتىن ٷكٸمەت قاۋلىلارىمەن سەيكەس كەلەدٸ. دەستٷردٸڭ توزىعى قولدانىستان شىعىپ, وزىعى قايتالانا-قايتالانا كەلە سالتقا اينالۋى مٷمكٸن. سالتتىڭ مەرتەبەسٸ دەستٷردەن جوعارى. ول اينىماۋعا جەنە بۇزىلماۋعا تيٸس. دەمەك, قازٸرگٸ وزىق ويلى كٶپتەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ دەستٷرلٸ دٸنٸمٸز يسلامدى اتا دٸن دەپ اتايتىندارى دا ٶتە ورىندى.

تاريح تاعلىمى:  سوپىلىق ٸلٸم قازاقتىڭ اتا سالتىنىڭ (اتا زاڭىنىڭ) عۇمىرىن 70 000 جىل دەيدٸ. بۇل زاڭداردى جەر بەتٸندە قولدانبايتىن ەل جوق. ايىرماسى, كٸم قانداي دەڭگەي دە? قازاق بولامىن دەگەن جان اتا سالتتان اينىماۋعا تيٸس.

مٸنە وسىمەن اتالارىمىزدىڭ بٸزگە مۇرا ەتٸپ قالدىرىپ كەتكەن يسلام دٸنٸنٸڭ ورنىن انىقتاپ الدىق. بۇل مەنٸڭ ەلەمدەگٸ ەڭ ۇلى بەس دٸننٸڭ بەسەۋٸ دە بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن دەگەن تۇجىرىمىما تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. دەمەك, دٸن ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ قالاۋىمەن  بٸزدٸڭ اتالارىمىزدىڭ ساناسى جەتٸلٸپ, اقىلى مەن بٸلٸمٸ مولايعان سايىن ٶزگەرٸپ, اللانى تانۋ جولىندا كەمەلدەنٸپ وتىرعان ۇعىم بولعان.      

بٷكٸل ەلەم حالىقتارى ۇستاناتىن نەگٸزگٸ ۇلى دٸندەر قازٸرگٸ قازاقتىڭ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلدٸ, ەڭ العاشقى اللانىڭ حاقتىعىن تانىپ, دٸن دەگەن ۇعىمدى دٷنيەگە ەكەلگەن سولار بولاتىن.  

ال,  دٸن دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ قايدان شىقتى دەگەنگە كەلەتٸن بولساق, ورتا عاسىرلىق تۇران ەلەمٸندەگٸ اتا-تەكتٸڭ جازىلۋىنىڭ بٸر نۇسقاسى راشيد-اد-دين (پارسى (يران) ەلٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸ قازان حاننىڭ باس ۋەزٸرٸ, شىڭعىس حاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى, ورتا عاسىرلىق تاريحشى), الا-اد-دين مۇحاممەد حورەزمشاح, ونىڭ ۇلى جەلال-اد-دين سۇلتان, ورتا عاسىرداعى سىردارييادان ٸلەگە دەيٸنگٸ ايماق ەمٸرٸ بولاتشىنىڭ ٸنٸسٸ كامار-اد-دين دۋلاتي, وسى بولاتشىنىڭ باۋىرى شامىس-اد-دين دۋلاتي, وتىرار قالاسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ قايىر حاننىڭ ۋەزٸرٸ دادىر-اد-دين ال-اميد, باحاۋ-اد-دين ناكشباند, ناجم-اد-دين كۋبرا, ونىڭ مۇراگەرٸ التىن وردا بيلەۋشٸسٸ بەركە حانعا تٸكەلەي ۇستازدىق ەتكەن بۇحارادا تۇرعان شەيح سايف-اد-دين باحارزي, ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان عۇلاماسى نۇر-اد-دين حورەزمي, يمانعا كەلٸپ, شاريعاتتى مويىنداعان ۇلى مۇڭال بيلەۋشٸسٸ ٶزبەك حاننىڭ رۋحاني تەربيەشٸسٸ نۇعمان-اد-دين ال حورەزمي, ٶز زامانىنىڭ ۇلى تاقۋاسى اتالعان جەلەل-اد-دين اس ساماركاندي,  اتاقتى ويشىل, اقىن, قولباسشى مۇحاممەد زاكير اد دين بابىر,  ەلەمگە ەيگٸلٸ «زافارنامەنٸڭ» اۆتورى شاراف اد دين ەلي يەزدي, بەكەت اتانىڭ ۇستازى باقىر اد دين مۇحاممەد ت. ت. بولىپ تابىلادى. وسى ەسٸمدەردەگٸ اد (اد قاۋىمى, ياعني قازٸرگٸشە ايتقاندا وسى قاۋىمنىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ اداي, ال, (الان, الاش, التى الاش, الشىن), اس (از, الاشتىڭ لاقاپ اتى) ال دينگە كەلسەك, بٷكٸل قازاققا دٸن دەگەن ۇعىمدى ەنگٸزگەن وسى اتالارىمىز. بۇل جايلى قىتاي جىلناماسىندا ادامدارى اتتىڭ قۇلاعىندا وينايتىن دي تايپاسى, دينلين ەلٸ جايلى دەرەكتەر بار. پارسى (يران) تاريحى ولاردىڭ نەگٸزٸن قالاعانداردى ماد (ما اداي, مان اداي م.ق.) تايپالارىنىڭ ۇرپاعى دياكۋ دەپ اتايدى. ولاردىڭ ەسٸمدەرٸنٸڭ سوڭىنا جالعانعان «ن» ەرٸبٸ, باستاۋىن مان اتا ەسٸمٸنٸڭ سوڭعى «ن» دىبىسىنان الادى, سوعان سەيكەس بالاسى, ۇلى, قىزى, ۇرپاعى, ياعني نۇق پايعامبار  ادام اتا مەن مان اتانىڭ ۇلى (ۇرپاعى) دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.  بٷگٸنگٸ بەيٸمبەت مايلين (بەيٸمبەت مايلىنىڭ بالاسى), ٸليياس ەسەنبەرلين, سەكەن سەيفۋللين, ەلٸبي جانگەلدين, عابيدەن مۇستافين, مۇحتار ماعاۋين, ەرلان كارين, راشيت ابدۋللين, مارات تاجين  ت.ت. دەپ جٷرگەندەرٸمٸزدٸڭ سىرى وسى.

دييار اراب تٸلٸندە تۇرعىن ٷي, ەل دەگەن ماعىنا بەرسە, پارسى تٸلٸندە «جارىق بەرۋشٸ نەمەسە قۇدايدىڭ بەرگەنٸ» دەپ اۋدارىلادى. دييار تازا قازاق سٶزٸ – دي جەنە ار دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. ماعىناسى دي اردىڭ اتاسى. مىسالى, ليۆاننىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ اتاۋى كٷنٸ بٷگٸندە دە «اد-دييار» دەپ اتالادى.

بۇل اتامىزدىڭ ەسٸمٸ ەجەلگٸ ماڭعىستاۋدا (بەينەۋ اۋدانى) دييار دەگەن اتپەن جەر جەنە ەلدٸ مەكەن اتاۋىندا ساقتالعان. قازٸر بۇل ەلدٸ مەكەن مانقىستاۋ مەن اقتٶبە وبلىسىنىڭ شەكارا جەرٸندە ورنالاسقان, بايعانين اۋدانىنا قارايدى. بۇل اتاۋ ەلەمنٸڭ ٶزگە دە ەلدەرٸندە كەزدەسەدٸ. مىسالى, دييارباكىر تٷركييانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى قالا مەن اۋداننىڭ اتاۋى, بۇل قالا تٷركييالىق كۋردتاردىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى. دييالا يراك پەن يراندا ٶزەن, يراكتا ايماق اتاۋى.

قازاقتان باسقا كٶپتەگەن ەلدەردە, تٸپتٸ تٷگەلگە جۋىق دەسە دە بولادى (اعىلشىننان باسقا) «ٸ» دىبىسى جوق. ولاردا بۇل دىبىس «ي» دەپ وقىلادى. قازاقتىڭ دٸن دەگەن سٶزٸنٸڭ دينگە اينالۋ سىرى وسى.

«قىتاي تاريحىنداعى قىتايلىق ەمەس سولتٷستٸك بەس تايپا مەملەكەتتەرٸنٸڭ (ب.ز.ب. 304-439) قۇرىلۋىنا حۇن مەن ٷيسٸننٸڭ, ولاردىڭ تارماقتالعان تٷركٸ تايپالارىنىڭ بٸرلەستٸكتەرٸ (سيۋننۋ, تسزە, سيانبي, دي, سيان) قاتىستى, ەرينە ولاردىڭ اتاۋى قىتاي ترانسكريپتسيياسىمەن جازىلىپ كەلەدٸ, شاتىستىرماس ٷشٸن تٷپ نۇسقاعا سٷيەنگەن دۇرىس قوي (ك. ماتەريالى پو يستوريي كوچەۆىح نارودوۆ ۆ كيتاە. 111-ٷ ۆۆ. م.,1989) (ب.ك.الباني «قازاقييا» الماتى. 1998. 46 بەت). بۇل ەسٸمدەر قازاقتا كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانىلادى. بٸراق ماعىناسى ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان. ياعني ٷش ۇرپاقتىڭ (ٶز اتى جەنە اتا-تەگٸ) اتتارى بٸر ەسٸم بولىپ شىققان. مىسالى, ناسىراددين, اساماددين, الۋاددين, القاماددين, شايقىماددين, ناعىماددين, سالەحاددين, جالالاددين, نەجٸماددين... دەمەك, ولار ٶزدەرٸن اد ۇرپاعىمىز, دٸنٸمٸز مۇسىلمان دەپ وتىر.

دٸننٸڭ بالاما اتاۋى دٸڭ. بۇل قۇلادٷز, جازىق دالاداعى دٶڭ, تٶبە, شوقى. مىسالى, اناۋ كٶرٸنگەن دٸڭگە شىقسا, الىستاعىنىڭ بەرٸ كٶرٸنەدٸ. كەپٸر بولماي وزىق دٸندٸ ۇستانساڭ, بۇندا دا سولاي, الىستاعىنىڭ بەرٸن (ٶتكەنٸڭدٸ دە, كەلەشەگٸڭدٸ دە) كٶرە الاسىڭ. دەمەك, دٸن ەلدٸڭ دٸڭگەگٸ. ال, ەل مەن دٸننٸڭ تۇعىرى تٸل. قازاقتىڭ «تٸل تۇعىرىم, دٸن دٸڭگەگٸم» دەيتٸنٸ وسى. ەلٸمٸزدٸڭ تۋى دٸڭگەككە ٸلٸنٸپ, تۇعىرعا بەكٸتٸلگەن. تۇعىر مەن دٸڭگەك ەلسٸز بولسا, جالاۋدىڭ قۇلايتىنى سيياقتى, تٸلٸ مەن دٸنٸ ەلسٸز ەلدٸڭ دە كەلەشەگٸ بولمايدى. تٸلٸ ەكەۋدٸڭ دٸنٸ ەكەۋ, ال دٸنٸ ەكەۋدٸڭ... مۇنى ەربٸر قازاق ازاماتى بەس ساۋساعىنداي بٸلۋگە جەنە ونى كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا تيٸس. ەيتپەسە بٸرتۇتاس قازاق ەلٸن ساقتاي المايسىڭ. جەر بەتٸنەن جويىلعان ەلدەردٸڭ بەرٸ وسىلاي جويىلعان. بٸزگە شەگٸنەر جەر قالعان جوق, ارتىمىزدا قۇلاما جار تۇر...

مۇسىلمان مەن ەروپالىق دٸندەردٸڭ ارا قاتىناسى جايلى قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمنٸڭ «ەل-مەيدا» سٷرەسٸنٸڭ 51 اياتىندا ايقىن كٶرسەتٸلگەن.

تاريح تاعلىمى: تۇعىرى مەن دٸڭگەگٸ ەلسٸز تۋدىڭ دا, تٸلٸ مەن دٸنٸ ەلسٸز ەلدٸڭ دە ٶمٸر جاسى ۇزاققا بارمايدى. «جەل ايداعان قاڭباقتاي» تاريح ساحناسىنان شىعىپ قالادى.

ەندٸ باستاعان ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ٶزەگٸنە ورالايىن. ەجەلگٸ شەجٸرەلەردٸڭ بەرٸندە دە «قاراعاي باسىن شورتان شالعان» كەزدەگٸ نۇق پايعامباردىڭ توپان سۋدان امان قالعان قاۋىمى مۇسىلمان ەدٸ دەلٸنەدٸ. 

مۇسىلمان – (مۇ, ۇس, مۇس (مۋسا), مۇسىل, مۇسىلمان بولىپ شىعادى. سٶز تٷبٸرٸ «ۇس» - قۇس, قۇسا بولۋ, ۇستا, ۇستاحانا, ۇستانۋ-ۇستانباۋ, ۇستاعان-ۇستاماعان. ٶزٸمٸز كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن قۇس اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ وسى اتامىزدىڭ اتى. ماڭعىستاۋدىڭ اششىمۇرىن مٷيٸسٸنەن 27 كم. وڭتٷستٸگٸندە قۇسىم اتتى جەر مەن ەۋليە قورىم بار. قورىم ٶتە ەسكٸ. وندا جەرلەنگەن ادامنىڭ پاتشالىق (حاندىق) تەگٸن بٸلدٸرەتٸن «تەج» قۇلپىتاسى, ادايدىڭ ەجەلگٸ بٸر تاياق (اسا), كرەس, جەبە جەنە اي تاڭبالارى بەينەلەنگەن.

ەڭ العاشقى ۇلى جاراتۋشىعا (قۇدايعا, تەڭٸرگە, اللاعا) يمان كەلتٸرگەن وسى مۇسا پايعامباردىڭ ەسٸمٸمەن بٷكٸل اسپاندا ۇشاتىن تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ جالپى اتاۋى قۇس دەپ اتالدى. بۇل مۇسا پايعامباردىڭ جولىن ۇستانۋشى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ «اۆتورلىق» قۇقى.

مۇسا پايعامبار ەسٸمٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ «ۇس», الدىڭعى بۋىندا قۋ. دەمەك, مۇسا پايعامباردىڭ تەگٸ ادايدىڭ ەكٸ ۇلىنىڭ ٷلكەنٸ قۋ اداي ەكە (قۇدايكە) دەگەن سٶز.   بۇل اداي شەجٸرەسٸمەن دە تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. دەمەك, «ۇس» تٷبٸرٸ بار بارلىق اتاۋلاردىڭ بەرٸ وسى اتامىزعا بايلانىستى. ەجەلگٸ شەجٸرەلەردٸڭ بەرٸندە دە مۇسا سيناي  (سىندى) تاۋىندا جەرلەنگەن دەلٸنەدٸ. بۇل اتاۋلاردىڭ بەرٸ ماڭعىستاۋعا قاتىستى. ماڭعىستاۋدىڭ تٷپقاراعان اۋدانى جەرٸندە ۇساق دەگەن جەر مەن قۇسىم دەگەن ەۋليە قورىم كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. 

ارى قاراي ەڭ كيەلٸ, ەڭ سۋلۋ, سىڭارى ٷشٸن جانىن ٶلٸمگە قيياتىن, جاڭا جاۋعان اقشا قارداي اپپاق ارۋ قۇسقا, ماحابباتتىڭ سيمۆولى  اققۋ دەگەن ات قويىلدى. بۇل ەسٸمدٸ قاس بي (كاسپيي) اتانعان ۇلى اتالارىمىزدىڭ سٶز جٷيەسٸ مەن ولاردىڭ شەجٸرە دەرەگٸنە سالساق, اق (اع) - اقپان (اقيقات پەن اعا سٶزٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ, ساق, ساقتار, ساقي (مىرزا), تاق پەن تاقييا ت.ت. جەنە قۋ ەلٸنٸڭ – قۋ مانداردىڭ, ياعني اداي  اتانىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ قۇدايكە اتامىزدىڭ ەسٸمٸ شىعادى. دەمەك, مۇنىڭ ماعىناسى اقپان (ساق), قۇدايكە (قۋماندار) جەنە قازدار (ازدار (ازاۋلى ەلٸ) قازان, قازار جەنە قازاقتار) بەرٸ بٸر حالىق, ەگٸزدەر دەگەن سٶز.  ەكٸ (ەگٸز) قازاقتىڭ ساندىق  اتاۋى.

تاعى بٸر كيەلٸ قۇس قازاق اتامىزدىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعىنا ساي قاز (اتا قاز) دەپ اتاۋىن يەمدەندٸ. ۇلى اتالارىمىز وسى ەكٸ ارۋ قۇستى, وسى قۇستار ارقىلى قۋ ەلٸ مەن قاز ەلٸن, بٸر انادان تۋعان ەگٸز دەپ ۇرپاعىنا امانات ەتتٸ. قازاقتىڭ سوناۋ اتام زاماننان بەرٸ اۋىزدارىنان تاستاماي كەلە جەتقان «اققۋ مەن قاز ەگٸز, اداي مەنەن تاز ەگٸز» دەيتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى. بۇل شىنىندا دا سولاي بولاتىن. بەز-بٸرەۋلەردٸڭ قازاق ەلٸنٸڭ اتاۋى اسپانداعى قازدان الىندى دەگەندەرٸنە ايتارىمىز (مەن مۇنى اباي اتامىز ايتتى دەگەنگە كٷمەنٸم بار. شاماسى بۇل كەيٸنگٸ تاريحتى ٶزگەرتۋگە تىرىسقان «جولبيكەلەردٸڭ» ٸسٸ بولۋى مٷمكٸن), بۇل ەندٸ مەكتەپ جاسىنداعى بالانىڭ سٶزٸ. سەبەبٸ, قۇس ادامعا ات قويا المايدى. قەرٸسٸنشە, بۇندايعا ادامدار عانا قۇقىلى. اللانىڭ جاراتۋى سولاي. بۇل داۋعا جاتپايدى.    

تاريح تاعلىمى: اققۋ - قازاقتىڭ لاقاپ اتى. «اققۋ مەن قازدىڭ ەگٸز» بولاتىنىنىڭ سىرى وسى. قازاقتىڭ اتا-بابالارى, ياعني ەجەلگٸ قازاق مەملەكەتتٸگٸ بٸز ۇيالاتىنداي ەشتەڭە جاساعان ەمەس. ولار اللاتاعالا ىقتييار ەتكەن ادام بالاسىنا كٶرسەتٸلۋگە تيٸستٸ سىي-قۇرمەتتٸڭ بەرٸنە دە لايىق.

ارى قاراي ماندار – مانعۇس; كٷن قۇدايى سام (نۇق پايعامباردىڭ ٷش بالاسىنىڭ ورتانشىسى) مەن تٷرٸك – سامۇرىق; قىر ەلٸ مەن قىرعىزدار-قىرعي, قىران, قىرعاۋىل; قاراباس-شۋمەرلەر (قارامان, تٷپقاراعان), ارىستار (اقارىس, جانارىس, بەكارىس), اراپ, پارسى, ارمياندار - باسىندا قارلىعاش, قارشىعا, كەيٸننەن ەڭ ۇزاق جاسايتىن جەنە ٶلگەندەرٸن جەرلەيتٸن قارا قارعا (قارعانىڭ ٶلگەندەرٸن جەرلەيتٸنٸ قۇران كەرٸمنٸڭ ەل-مەيدە سٷرەسٸنٸڭ 31 اياتىندا كٶرسەتٸلگەن); اقپان مەن مۇڭالدار - اق سۇڭقار; استار – لاشىن,  ٷيسٸندەر – ٷيرەك; تٷرٸكتەر – بٷركٸت; سەميتتەر (اراب پەن ەبرەيلەر), يت ەلٸ (يتالييا) – يتەلگٸ, يت-قۇس; ماتريارحات زامانىنان – جاپالاق (سٶز تٷبٸرٸ «اپا», ماقال «تاس پەن جاپالاقتى ۇرساڭدا جاپالاق ٶلەدٸ, جاپالاق پەن تاستى ۇرساڭدا جاپالاق ٶلەدٸ»),   بايعىز (تٷبٸرٸ اي مەن قىز, بايعىز تەك قانا تٷندە ۇشادى); قۇنانورىس, بۇزاۋ, توبىش جەنە مۇڭالدار – بوز (قارا) تورعاي اتالدى. ولاردىڭ زامانىنان  «قوي ٷستٸنە بوز تورعاي جۇمىرتقالادى» دەگەن ۇرپاعىنا اڭىز بولعان زامان قالدى.

اتانى – جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي اتا قازعا;  ەكەنٸ – كٶكەك پەن كٶك قۇتانعا; اعانى – شاعالاعا, اپانى – كەپتەرگە, ادام بالاسىنىڭ ساناسى تولىق جەتٸسپەگەن, كٶپ سٶزدەردٸڭ ورنىنا «ىمدى» قولدانعان كەزەڭٸن – شىمشىققا تەڭەدٸ. قۇرمەتتٸ وقىرمانىم! سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ياعني سٶزدٸڭ اتاسى) جاڭىلىسپايدى. دانالىق دەپ وسىنى ايت. تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. ەرينە سولاي. ەيتپەسە, سٸزدەردٸ بٷكٸل ەلەم قاز بي (قاسپيي) دەپ مويىندار ما ەدٸ.

وسى اتاۋلاردىڭ بەرٸ كەرٸ كاسپييدٸڭ جاعاسىنداعى ماڭعىستاۋ تٷبەگٸندە (مانداردىڭ تٷپ مەكەنٸندە) ماد (مان اداي) پاتشالىعى دەۋٸرٸندە دٷنيەگە كەلدٸ. ونى سەن مويىندا, مويىنداما, ودان ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. بەرٸبٸر سەن ولاردىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعىن ەشقاشان تارتىپ الا المايسىڭ. ول تەك قانا سەنٸڭ ساناڭنىڭ, ياعني اقىلىڭ مەن بٸلٸمٸڭنٸڭ جەتكەن جەرٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ عانا بولماق. اقىلى مەن بٸلٸمٸ تاياز, ٶز اتالارىنىڭ قاراپايىم سٶزٸنە تٷسٸنبەيتٸن ەبرەي مەن ورىستىڭ «ويىنشىعىنا» اينالعان جاندارعا قانداي داۋا بار. ەيتپەسە, وسى ۋاقىتقا دەيٸن  اتام ورىس (وۆ, وۆا, وۆنا), ەكە-شەشەم ەبرەي (ەۆا, ەۆنا مەن يچ) دەپ جٷرەر مە ەدٸك.

شىندىعىندا, «وۆ (وب)» بٸز ٷشٸندە جات ەمەس. بۇل ولاردىڭ ٶز تەكتەرٸن توبىش دەپ مويىنداعانى. بۇل ولار ٷشٸن ٶتە ورىندى. ولار ٷشٸن شىندىعى سولاي. ال, بٸزدەرگە (قازاقتارعا) تەگٸمٸزدٸ بۇلاي اتاۋعا بولمايدى. بۇل جاعدايدا بٸز ٶز نەمەرە, شٶبەرە, شٶپشەكتەرٸمٸزدٸ اتا دەپ مويىنداعان بولىپ شىعامىز. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ تەگٸمٸز ولاردان تىم ەرٸ دە, ياعني ادامزات تەگٸنٸڭ باستاۋىندا جاتىر.

مۋ – سۋ, بۋ, جۋ, تۋ, نۋ سيياقتى قۋ توبىنا جاتادى. بۇل ەسٸم اداي اتا شەجٸرەسٸندە قۇدايكە  ەسٸمٸمەن حاتتالعان. ول اداي  اتانىڭ ەكٸ  بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ.

ىل (ٸل) – ا. اداي اتانىڭ جەتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى بۇزاۋ اتانىڭ ٷلكەن ۇلى شىلىم; ە. قىل, قىلۋ, قىلماۋ ياعني ٸستە, ٸستەۋ, ٸستەمەۋ; ب. اتتىڭ جالىنىڭ قىلى; گ. بالاماسى ەڭ  باستاپقى, ەڭ تٶمەنگٸ  جەنە تارازىلىق ٶلشەم (قارا قىلدى قاق جارۋ, قىلداي ەتٸپ بٶلٸپ بەرۋ). ع. ٸل – ٸلكٸ, ٸلگەرگٸ, تٸل, تٸلٸم, بٸل, بٸلۋ, بٸلمەۋ, بٸلٸم-عىلىم.

مۇسىل مان – مۇسا پايعامباردىڭ جولىن (ٸلٸمٸن)  ۇستانۋشى ماننىڭ ۇرپاقتارى دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ.

قازاقتا وسى اتاۋدان تۋىندايتىن قۇسىل (عۇسىل) دەگەن سٶز بار.  «قۇرعاق جەر تاستاماي دەنەنٸڭ بارلىق جەرٸن جۋۋدى عۇسىل دەيدٸ». (سەيفەتتٸن يازىجى «بەينەلٸ ناماز» انكارا – 1997. 16 بەت). بۇنىڭ ماعىناسى مۇسىلمان بولۋ ارقىلى كەپٸرلٸكتەن تەك قانا جانىڭدى ەمەس, وسى عۇسىل ارقىلى تەنٸڭدٸ دە تازارتۋ دەگەن سٶز. كرەستيان دٸنٸن قابىلداۋشىلاردىڭ «سۋعا شومىلۋ» رەسٸمٸنەن ٶتكٸزٸلەتٸندەرٸنٸڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ وسى. بۇل رەسٸم جاڭا ٶسيەتتە (ەۆانگەليە) ٶتە كٶپ ايتىلادى.

وسى تٷبٸردەن تۋىندايتىن «قۇس» پەن «قۇسۋعا» كەلسەك, مۇسا پايعامباردىڭ ٸلٸمٸن, ياعني ونىڭ اللانى تانۋىن دانا حالقىمىز اسپانعا ۇشاتىن قۇسقا تەڭەسە, باسىندا مۇسىلمان بولىپ, كەيٸن دٸنسٸزگە اينالعانداردى «ٸشكەن-جەگەندەرٸ بويىنا تاراماي» قايتا قۇسقانمەن تەڭەپ وتىر. ال, قازاقتا «قۇسىق», ياعني ٸشكەن-جەگەنٸڭ بويىڭا تاراماي قايتا قۇسساڭ مەكٸرۋ (ارام) دەلٸنەدٸ.

مۇسىلماننىڭ سٶز تٷبٸرٸ ايتىپ تۇرعانداي باستاۋىن مۇسا پايعامباردان الادى.

سول سيياقتى بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ دٸندەرٸنٸڭ باستاۋى  قازاق دالاسىنان (ەلٸنەن) باستالادى.

جاقىندا ەلەمدٸك باق (بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى) ەلەم ەلدەرٸ تٸل عىلىمى وسىدان 6000 جىل بۇرىندا بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ بٸر تٸلدە سٶيلەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەنٸن جارييالادى. ەرينە, ول تٸل قازاقتىڭ انا تٸلٸ. بٷكٸل جەر شارىنداعى جەر, سۋ, تاۋ, ۇلتتار مەن مەملەكەتتەر جەنە ەلدٸ مەكەن اتاۋلارىنىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸنە سەيكەس كەلەتٸنٸنٸڭ سىرى وسى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ تٸل مەن تاريح عىلىمدارى وسى باعىتتى زەرتتەپ, زەردەلەپ, قازاقستان ٷكٸمەتٸ قازاققا «ٷش تۇعىرلى تٸل» مەن ارابتىڭ دٸنٸن تىقپالاعاننىڭ ورنىنا بٷكٸل ەلەمگە وسىنى ۋاعىزداعانى جٶن بولادى.

ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىندا وتىرعان قارت قازاقتى بٸلٸمسٸز, نادان «بالا» ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسۋدى توقتاتىن ۋاقىت جەتتٸ.

ۇلى جاراتۋشى – اللا وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا يمان بەرگەي!

مۇحامبەتكەرٸم قوجىربايۇلى

ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى